PISMO ŚWIĘTE Starego i Nowego Testamentu
N a j n o w s z y p r z e k ł a d z języków oryginalnych z komentarzem
ŚWIĘTY...
29 downloads
2278 Views
19MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
PISMO ŚWIĘTE Starego i Nowego Testamentu
N a j n o w s z y p r z e k ł a d z języków oryginalnych z komentarzem
ŚWIĘTY PAWEŁ
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 1
PISMO ŚWIĘTE STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU
Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 2
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 3
PISMO ŚWIĘTE STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem
Opracował Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Towarzystwa Świętego Pawła
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 4
Nihil obstat STARY TESTAMENT (bez Księgi Psalmów) abp Marian Gołębiewski, Wrocław, 26 maja 2008 r. NOWY TESTAMENT i PSALMY ks. Stanisław Włodarczyk, Częstochowa, 20 maja 2005 r. ks. Henryk Witczyk, Lublin, 13 czerwca 2005 r.
Imprimatur STARY TESTAMENT (bez Księgi Psalmów) bp Zygmunt Zimowski Przewodniczący Komisji Nauki Wiary Konferencji Episkopatu Polski Radom, 28 czerwca 2008 r., L.dz. 1056/08 NOWY TESTAMENT i PSALMY bp Zygmunt Zimowski Przewodniczący Komisji Nauki Wiary Konferencji Episkopatu Polski Radom, 30 czerwca 2005 r., L.dz. 939/05
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 5
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 6
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 7
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 8
Redakcja Naukowa ks. Tadeusz Brzegowy, ks. Angelo Colacrai SSP, ks. Jan Łach, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC Redakcja Honorowa kard. Józef Glemp, kard. Henryk Gulbinowicz, kard. Franciszek Macharski, abp Henryk Muszyński, abp Stanisław Nowak, abp Wojciech Ziemba, bp Adam Odzimek, bp Edward Samsel, bp Andrzej Suski, bp Jan Szlaga, bp Adam Śmigielski Tłumacze ksiąg ks. Krzysztof Bardski, ks. Michał Bednarz, ks. Stanisław Bielecki, ks. Tadeusz Brzegowy, abp Stanisław Gądecki, o. Piotr Gryziec OFMConv., ks. Stanisław Hałas SCJ, ks. Stanisław Haręzga, ks. Józef Homerski, ks. Stanisław Jankowski SDB, Andrzej Kondracki, ks. Józef Kozyra, Anna Kuśmirek, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, o. Andrzej Mrozek SJ, ks. Zbigniew Niemirski, ks. Antoni Ołów, ks. Hubert Ordon SDS, ks. Antoni Paciorek, ks. Zdzisław Pawłowski, ks. Stanisław Potocki, ks. Ryszard Rubinkiewicz SDB, ks. Ryszard Rumianek, o. Adam Sikora OFM, ks. Henryk Skoczylas CSMA, o. Stanisław Stańczyk CSsR, ks. Andrzej Strus SDB, Jerzy Suchy, ks. Stefan Szymik MSF, o. Edmund Świerczek OFM, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC, ks. Józef Winiarski CSMA, o. Piotr Włodyga OSB, o. Gabriel Witaszek CSSR, ks. Bernard Wodecki SVD, ks. Jan Załęski Rewizja przekładu ks. Krzysztof Bardski, Albert Gorzkowski, ks. Józef Kudasiewicz, ks. Stanisław Mędala CM, Marek Piela, ks. Stanisław Pisarek, ks. Jan Kanty Pytel, ks. Andrzej Strus SDB, bp Jan Szlaga, ks. Edward Szymanek TChr Autorzy komentarzy ks. Dariusz Bartoszewicz, ks. Michał Bednarz, ks. Piotr Briks, ks. Tadeusz Brzegowy, ks. Waldemar Chrostowski, ks. Dariusz Dogondke, ks. Mariusz Górny SSP, ks. Stanisław Hałas SCJ, ks. Ryszard Kempiak SDB, o. Andrzej Kiejza OFMCap., ks. Józef Kozyra, ks. Janusz Kręcidło MS, Anna Kuśmirek, ks. Janusz Lemański, o. Waldemar Linke CP, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, ks. Zbigniew Niemirski, ks. Antoni Paciorek, ks. Zdzisław Pawłowski, ks. Wojciech Pikor, ks. Bogdan Poniży, ks. Stanisław Potocki, ks. Waldemar Rakocy CM, ks. Henryk Skoczylas CSMA, o. Stanisław Stańczyk CSsR, ks. Andrzej Strus SDB, ks. Mariusz Szmajdziński, o. Edmund Świerczek OFM, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC, o. Piotr Włodyga OSB, Michał Wojciechowski, ks. Mirosław Wróbel, ks. Stanisław Wypych CM Redakcja ks. Mariusz Górny SSP, ks. Marcin Romanowski SSP, Krzysztof Stopa, ks. Ryszard Tomaszewski SSP, Piotr Walewski, ks. Wojciech Turek SSP, ks. Bogusław Zeman SSP Współpraca ks. Krzysztof Siwek, Ewa Środa, Urszula Topczewska Korekta literacka Henryk Duda, Ilona Kisiel, Stanisław Koziara, Tamara Książczak-Przybysz, Beata Kułak, Bożena Matuszczyk, Anna Pietrzak, Magdalena Smoleń-Wawrzusiszyn, Mirosława Ołdakowska-Kuflowa, Ewa Zdrojewska
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 9
SŁOWO WSTĘPNE REDAKCJI NAUKOWEJ
Sługa Boży Jan Paweł II u progu nowego tysiąclecia gorąco zaprosił wiernych do czytania Pisma Świętego: „Aby poznać prawdziwą tożsamość Chrystusa, chrześcijanie powinni (...) powrócić z odnowionym zapałem do Biblii, „czy to przez świętą Liturgię, przepełnioną Bożymi słowami, czy przez pobożną lekturę, czy przez odpowiednie do tego instytucje i inne pomoce”. W tekście objawionym sam Ojciec niebieski wychodzi nam bowiem z miłością na spotkanie i rozmawia z nami, ukazując nam naturę Jednorodzonego Syna oraz swój plan zbawienia ludzkości” (Tertio millennio adveniente, 40). Wsłuchując się w ten nakaz, Towarzystwo Świętego Pawła podjęło w 1996 r. inicjatywę nowego tłumaczenia Pisma Świętego z języków oryginalnych na język polski oraz przygotowania krótkich, praktycznych komentarzy do każdej perykopy. Inicjatywa ta spotkała się z wielkim zainteresowaniem ze strony wiernych oraz zyskała akceptację Episkopatu Polski. Do realizacji projektu zaproszono kilkudziesięciu biblistów i polonistów z różnych ośrodków w Polsce i spoza jej granic. Prace przebiegały w kilku etapach. Najpierw bibliści egzegeci opracowywali przekłady poszczególnych ksiąg z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego. Za podstawę do przekładu służyły najnowsze wydania krytyczne tak Nowego, jak i Starego Testamentu: Biblia Hebraica Stuttgartensia, ed. K. Elliger, W. Rudolph, H. P. Rüger, Stuttgart 19904; Novum Testamentum Graece, ed. B. Aland et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. Martini, B. Metzger, Stuttgart 199327. Te krytyczne wydania podają nie tylko teksty według najstarszych i najlepszych rękopisów (kodeksów), ale i inne ważne świadectwa pomocne do ustalenia brzmienia oryginalnej formy tekstu natchnionego. Następnie przekłady te były opiniowane przez kilkuosobowy zespół specjalistów. Podczas spotkań roboczych zespół ten wspólnie z autorem tłumaczenia starał się udoskonalić i dopracować jak najlepsze brzmienie przekładu. Taka metoda wspólnego opracowywania każdej z ksiąg Biblii, choć bardzo żmudna i pracochłonna, znacznie podniosła walory przygotowywanego przekładu. Następny etap prac dotyczył redakcji komentarzy i innych tekstów pomocniczych. Ponieważ prace nad Nowym Testamentem zostały ukończone wcześniej niż nad Starym Testamentem, Wydawnictwo oraz Redakcja zdecydowały o oddaniu do rąk Czytelników w 2005 r. pierwszej części dzieła, którą był przekład Nowego Testamentu i Księgi Psalmów wraz z tekstami wyjaśniającymi. Nadesłane do Wydawnictwa liczne uwagi i propozycje Czytelników stały się bodźcem do dalszej pracy Redakcji nad tymi tekstami, dzięki czemu w niniejszym wydaniu została zamieszczona ich wersja poprawiona i udoskonalona. Natomiast prace nad Starym Testamentem trwały jeszcze parę lat i w 2008 r., roku poświęconym św. Pawłowi z Tarsu, w czasie, gdy w Rzymie obraduje Synod Biskupów poświęcony Pismu Świętemu, możemy przekazać Czytelnikom całą Biblię. W ten sposób Czytelnicy, dający wiele wyrazów swojego zainteresowania niniejszą edycją Pisma Świętego, będą mogli w pełni skorzystać z owoców pracy Kolegium Redakcyjnego. Wszystkim pracom nad ostatecznym kształtem dzieła przyświecał jeden cel: przygotować przekład i komentarze w takiej formie, aby treść Ksiąg świętych została wiernie oddana i objaśniona w poprawnym, współczesnym i komunikatywnym języku polskim. Wierność orędziu
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 10
biblijnemu prowadziła do wierności dzisiejszemu Czytelnikowi, który jest adresatem tego orędzia. Wyjście naprzeciw współczesnemu Czytelnikowi widoczne jest w szacie językowej przekładu. Starano się uwolnić język przekładu od form zawiłych i archaicznych, które mogłyby utrudnić odbiór treści Pisma Świętego. Nieliczne słowa greckie i hebrajskie zostały podane w uproszczonej transkrypcji. Ich obecność w niniejszym dziele oraz wybór tłumaczy fakt, że stanowią one etymologiczne źródło ważnych terminów polskich z zakresu języka religijnego. Lepszemu zrozumieniu tekstu biblijnego przez współczesnego odbiorcę służą także wyjaśniające teksty poboczne, które są obszerne i obejmują wiele aspektów: 1. Wprowadzenia do poszczególnych ksiąg oraz do ich większych zbiorów (np. do Pięcioksięgu, Ewangelii czy Listów św. Pawła) zawierają informacje o autorach i adresatach ksiąg, podają okoliczności ich powstania oraz zarysowują poruszoną w księgach problematykę. 2. Przypisy wyjaśniające zawierają najbardziej konieczne informacje, wspomagające rozumienie tekstu biblijnego. Stąd ich najbliższe sąsiedztwo z tekstem świętym i rozmieszczenie na zewnętrznych marginesach stronic. Sprawne korzystanie z tych pomocy umożliwia system odnośników literowych, np. (a), umieszczonych przy słowach lub frazach, które zostały wyjaśnione w przypisie. 3. Praktyczny komentarz do każdej perykopy zawiera wyjaśnienie głównej myśli wyodrębnionego fragmentu oraz wydobywa jego przesłania dla dzisiejszego czytelnika. Zamieszczenie komentarza bezpośrednio pod tekstem biblijnym i powtórzenie tytułu komentowanej perykopy ma ułatwić czytelnikowi skojarzenie tekstu i jego opracowania. 4. Odnośniki do innych miejsc w Biblii zostały umieszczone na marginesach wewnętrznych. Umożliwiają one szybkie odnalezienie fragmentów, w których poruszane są te same lub podobne problemy lub pojawiają się te same osoby lub ważne terminy. W niektórych księgach Starego Testamentu i w Ewangeliach, na wysokości śródtytułów podano czcionką pogrubioną odnośniki do tekstów równoległych. Dotyczy to przede wszystkim Ewangelii synoptycznych (Mt, Mk, Łk). 5. W Słowniku, umieszczonym na końcu, wyjaśniono 189 terminów biblijnych, często pojawiających się w Piśmie Świętym. W tekście biblijnym zostały one oznaczone literą (s). 6. Tablice chronologiczne oraz mapy, umieszczone również na końcu, przybliżają kontekst historyczny i geograficzny wydarzeń biblijnych. Znak (+) umieszczony przy odnośniku biblijnym informuje, że należy sięgnąć do przypisu lub komentarza danego miejsca, gdzie konkretne zagadnienie zostało już omówione. Imię własne Boga Izraela – JHWH tłumaczymy jako ‘Pan” lub ‘Bóg”, zgodnie z tradycją ukształtowaną już na kilka wieków przed Chrystusem, według której podczas lektury tekstu hebrajskiego nie wymawiano imienia Bożego. Świadectwem tej starożytnej tradycji jest greckie tłumaczenie Starego Testamentu (Septuaginta) i Nowy Testament, gdzie imię to zostało zastąpione terminem „Kyrios” (Pan). Dla informacji czytelnika stosujemy pisownię wielkimi literami PAN (np. Wj 3,2.4; Ps 1,2.6; Iz 1,4) i BÓG (np. Ps 69,7; Iz 1,24; Jr 2,19) w miejscach, gdzie wyrazy te zastępują imię JHWH. Ta wielopoziomowa pomoc znalazła swój wyraz w nowoczesnym i przejrzystym układzie graficznym strony. Stanowi on znaczną innowację pośród znanych wydań Biblii w języku polskim. Oddajemy do rąk Czytelników dzieło, które w szacie językowej czy precyzji przekładu z pewnością będzie jeszcze doskonalone w kolejnych wydaniach. W tym względzie liczymy także na życzliwą pomoc Czytelników.
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 11
Metoda pracy w grupie nad ostatecznym brzmieniem tekstów, a jeszcze bardziej świadomość pierwszeństwa słowa Bożego przed ludzkim, skłoniły Redakcję do umieszczenia nazwisk tłumaczy i autorów komentarzy w ogólnym spisie autorów. Biblia, zarówno Stary, jak i Nowy Testament, ukazują ludzi w drodze: patriarchowie zmierzający do Ziemi Obiecanej, Izraelici w wędrówce z niewoli egipskiej, Żydzi i prozelici pielgrzymujący do świątyni jerozolimskiej, Paweł na misyjnych drogach głoszenia Ewangelii. Podobnie czytelnik, który otwiera Pismo Święte, podejmuje wędrówkę przez kultury, cywilizacje, języki, spotyka zawody, instytucje, rozwiązania prawne, z których wiele wyszło już z użycia. Ale wśród tych wszystkich zmieniających się ludzkich rzeczywistości i uwarunkowań zawsze jest obecny ten sam Bóg, kochający każdego człowieka i zapraszający go do wspólnoty z sobą oraz do braterstwa z innymi ludźmi. Czytając Pismo Święte, mężczyźni i kobiety włączają się w tę wielką wędrówkę ku transcendencji, ku sacrum, ku Bogu i wiecznej Ojczyźnie w niebieskiej Jerozolimie, gdzie Chrystus zasiada po prawicy Ojca i dokąd zaprasza ludzi wszystkich ras i pokoleń. Stając w pokorze jako słudzy słowa Bożego, wyrażamy głębokie pragnienie, aby nasz trud przyczynił się do rozszerzania się i rozsławiania słowa Pańskiego (2Tes 3,1). Niech dla Szanownych Czytelników słowo to staje się światłem na wszystkich drogach życia (Ps 119,105). Redakcja
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 12
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 13
SŁOWO WSTĘPNE WYDAWCY Pan przygotował swoje słowo jako pokarm dla naszych umysłów, tak jak przygotował chleb dla naszego ciała. Kiedy jesteście smutni, otwórzcie Pismo Święte, a znajdziecie słowa, które was pocieszą. Podobnie kiedy macie wątpliwości, kiedy nęka was strach i niepewność, kiedy stoicie przed ważnymi wyborami, zróbcie to, co robili święci: z każdą troską szli do źródła... Słowo Boże jest pierwszym i najważniejszym źródłem Prawdy i to Bóg czuwa nad wszystkim. Ileż to razy doświadczyliśmy Jego działania! bł. Jakub Alberione
Błogosławiony Jakub Alberione, założyciel zakonnej Rodziny Świętego Pawła, przekazał jej charyzmat głoszenia Ewangelii przez środki społecznego przekazu. Na pierwszym miejscu działalności wydawniczej stawiał on apostolstwo biblijne, czego wyrazem było m.in. powołanie do istnienia w 1924 r. Międzynarodowego Katolickiego Stowarzyszenia Biblijnego (SOBICAIN), uroczyście zatwierdzonego w 1960 r. przez bł. Jana XXIII. Stowarzyszenie to, działając w strukturach zakonnych Towarzystwa Świętego Pawła, zajmuje się szeroko rozumianym apostolstwem biblijnym. W tym celu podejmuje różnorodne inicjatywy, jednak przede wszystkim przygotowuje i publikuje tłumaczenia Biblii na różne języki, dodając do nich komentarz duszpasterski, wyjaśniający sens przekazu biblijnego i jego znaczenie dla współczesnego człowieka. Owocem pracy SOBICAIN-u są przekłady Pisma Świętego na języki: angielski, hiszpański, francuski, portugalski, włoski i chiński oraz na liczne języki etniczne: tagaog, cebuano, ilongo (Filipiny), quichua (Ekwador), quechua (Peru) i guarani (Paragwaj). Od zarania swojej obecności w Polsce, czyli od 1934 r., pauliści podejmowali starania o wydanie nowego przekładu Pisma Świętego. W 1936 r. nakładem Apostolstwa prasy Towarzystwa Świętego Pawła ukazały się Ewangelie z komentarzem katechetycznym. Kardynał Eugenio Pacelli, ówczesny sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej, a późniejszy papież Pius XII, w liście do Wydawcy napisał: „Hołd synowski, złożony Jego Świątobliwości przez ofiarowanie Mu Ewangelii świętej w języku polskim, w nowym przekładzie dla ludu, jest miłą dla niego sposobnością, z której korzysta, żeby ponownie wyrazić swoje gorące pragnienie, iżby ta wielka księga Boża coraz więcej rozchodziła się między wiernymi dla tym szybszego i pewniejszego odrodzenia w dziedzinie życia i pobożności chrześcijańskiej”. Przerwaną z powodów politycznych po II wojnie światowej działalność wydawniczą pauliści podjęli na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy to zgromadzenie zakonne odradzało się w swoich strukturach. Dzięki uprzejmości Wydawnictwa Pallottinum Towarzystwo Świętego Pawła mogło na nowo podjąć apostolstwo biblijne, wydając w 1984 r. Nowy Testament dla młodzieży w przekładzie Biblii Tysiąclecia. W 1996 r. JE bp Kazimierz Romaniuk powierzył Edycji Świętego Pawła opublikowanie dziewiątego wydania własnego
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 14
przekładu Nowego Testamentu. W 1998 r. Edycja Świętego Pawła, w trosce o lepsze rozumienie słowa Bożego w czasie Mszy Świętej, podjęła inicjatywę wydawania biuletynu liturgicznego Dzień Pański, którego dziesięciolecie istnienia obchodzimy w tym roku. W 1996 r. z inicjatywy paulistów podjęto prace nad nowym przekładem Pisma Świętego z języków oryginalnych na język polski oraz przygotowaniem komentarza duszpasterskiego, zgodnie z założeniami SOBICAIN-u. Inicjatywa ta skupiła grono kilkudziesięciu biblistów i polonistów, którzy dzielili się swoją specjalistyczną wiedzą, ale i dawali świadectwo głębokiej wiary w słowo Boże. W 2005 r. wydanie Nowego Testamentu i Księgi Psalmów uwieńczyło pierwszy etap prac. Wydarzenie to wpisało się w obchody czterdziestej rocznicy uchwalenia na II Soborze Watykańskim Konstytucji dogmatycznej o Objawieniu Bożym Dei verbum. Po dwunastu latach żmudnej pracy całego Kolegium Redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelników kompletne dzieło – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Jako znak Opatrzności Bożej poczytujemy sobie okoliczności, w których dochodzi do finalizacji tak wielkiego przedsięwzięcia. Ma to miejsce w roku przygotowania i samej celebracji jubileuszu dwutysiąclecia narodzin Świętego Pawła, Apostoła Narodów. Jest to również rok, w którym będzie obradował Synod Biskupów, podejmując temat „Słowo Boże w życiu i misji Kościoła”. Ten szeroki eklezjalny kontekst kieruje naszą myśl ku osobie Założyciela paulistów, bł. Jakuba Alberione, który zabiegał o to, aby specyficzne apostolstwo Zgromadzenia było pełnione „zawsze z Kościołem i w Kościele”. Naszej radości dopełnia również fakt, że w 2008 roku dziękujemy Bogu za trzydziestą rocznicę odrodzenia w Polsce Towarzystwa Świętego Pawła, które wraz z całą Rodziną Świętego Pawła nazywane było przez Błogosławionego Założyciela „Świętym Pawłem żyjącym dzisiaj”. Życzymy Drogim Czytelnikom owocnego spotkania z Bogiem żyjącym w swoim słowie. Niech Pismo Święte, dzięki wytrwałej lekturze dokonywanej w duchu, w jakim zostało ono napisane, staje się przewodnikiem dla myśli i serc wszystkich, tak jak nauczał bł. Jakub Alberione. Święty Paweł Apostoł niech dla wszystkich czcicieli Bożego słowa wyprasza „światłe oczy serca” (Ef 1,18), aby odnaleźli w tym słowie drogi prowadzące do zbawienia.
ks. Tomasz Lubaś SSP Dyrektor Generalny Edycji Świętego Pawła
ks. Roman Mleczko SPP Przełożony Towarzystwa Świętego Pawła w Polsce
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 15
WYKAZ SKRÓTÓW SKRÓTY BIBLIJNE ST Ab Ag Am Ba Dn Est Ez Ezd Ha Hi Iz Jdt Jl Jon Joz Jr Koh Kpł 1Krl 2Krl 1Krn 2Krn Lb
Księga Abdiasza Księga Aggeusza Księga Amosa Księga Barucha Księga Daniela Księga Estery Księga Ezechiela Księga Ezdrasza Księga Habakuka Księga Hioba Księga Izajasza Księga Judyty Księga Joela Księga Jonasza Księga Jozuego Księga Jeremiasza Księga Koheleta Księga Kapłańska Pierwsza Księga Królewska Druga Księga Królewska Pierwsza Księga Kronik Druga Księga Kronik Księga Liczb NT
Ap Dz Ef Flm Flp Ga Hbr J 1J 2J 3J Jk Jud Kol
Apokalipsa św. Jana Dzieje Apostolskie List do Efezjan List do Filemona List do Filipian List do Galatów List do Hebrajczyków Ewangelia według św. Jana Pierwszy List św. Jana Drugi List św. Jana Trzeci List św. Jana List św. Jakuba List św. Judy List do Kolosan
Stary Testament Lm 1Mch 2Mch Mdr Mi Ml Na Ne Oz Pnp Prz Ps Pwt Rdz Rt Sdz 1Sm 2Sm So Syr Tb Wj Za
Księga Lamentacji Pierwsza Księga Machabejska Druga Księga Machabejska Księga Mądrości Księga Micheasza Księga Malachiasza Księga Nahuma Księga Nehemiasza Księga Ozeasza Pieśń nad Pieśniami Księga Przysłów Księga Psalmów Księga Powtórzonego Prawa Księga Rodzaju Księga Rut Księga Sędziów Pierwsza Księga Samuela Druga Księga Samuela Księga Sofoniasza Mądrość Syracydesa Księga Tobiasza Księga Wyjścia Księga Zachariasza
Nowy Testament 1Kor 2Kor Łk Mt Mk 1P 2P Rz 1Tes 2Tes 1Tm 2Tm Tt
Pierwszy List do Koryntian Drugi List do Koryntian Ewangelia według św. Łukasza Ewangelia według św. Mateusza Ewangelia według św. Marka Pierwszy List św. Piotra Drugi List św. Piotra List do Rzymian Pierwszy List do Tesaloniczan Drugi List do Tesaloniczan Pierwszy List do Tymoteusza Drugi List do Tymoteusza List do Tytusa
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 16
POZOSTAŁE SKRÓTY I OZNACZENIA aram. dosł. gr. hebr. KKK łac. LXX n
aramejski dosłownie grecki hebrajski Katechizm Kościoła Katolickiego łaciński Septuaginta, grecki przekład ST werset następujący po podanym (np. Mt 1,1n – oznacza odesłanie do Ewangelii według św. Mateusza, rozdziału 1, wersetów 1 i 2) nn następne wersety (np. Mt 1,1nn – oznacza odesłanie do Ewangelii według św. Mateusza, rozdziału 1, wersetów 1 i następnych, bez podania zakresu) por. porównaj w./ww. werset/wersety (przed cyfrą lub liczbą arabską, np. w. 18; ww. 18-20) zob. zobacz
a, b, c...
s [17]
+
odnośniki, które odsyłają z tekstu głównego do przypisów umieszczonych na zewnętrznych kolumnach stron. Objaśniane w przypisach słowa lub zwroty podane są w takiej formie gramatycznej, w jakiej występują w tekście głównym. Dla ułatwienia jedynie nazwy geograficzne i imiona zostały podane w mianowniku. oznaczenie słów w tekście biblijnym, które zostały wyjaśnione w Słowniku. w nawias kwadratowy ujęto numery wersetów, które nie zachowały się w najważniejszych starożytnych rękopisach. Tekst wersetu według tradycyjnych rekonstrukcji podano w odpowiednim przypisie. znak, który odsyła do miejsca w Piśmie Świętym, gdzie dane zagadnienie zostało już wyjaśnione lub szerzej omówione. Może to być albo odsyłacz do przypisu na zewnętrznych kolumnach strony (np. Mt 1,1+), albo do komentarza na dole strony (np. Mt 1,1-17+).
Kursywa w tekście biblijnym wskazuje na cytaty z innych ksiąg Pisma Świętego.
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 17
ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE
Zanim rozpocznie się lekturę Bożego słowa, trzeba spełnić kilka niezbędnych warunków. Są one konieczne do tego, aby Pismo Święte przyjąć z wiarą, bo tylko wówczas docieramy do sensu tego słowa. Księgę Biblii można czytać jak każde inne dzieło pisane. Wówczas lektura będzie dostarczać informacji literackich, historycznych, społecznych, kulturowych, a nawet ekonomicznych, w zależności od nastawienia czytelnika. Taka lektura, prawdziwa w jakimś znaczeniu, nigdy nie pozwoli jednak dojść do całej prawdy, jaką Pismo Święte rzeczywiście zawiera. Natchnione przez Ducha Świętego słowa należy czytać tak, aby odkryć w nich to, co Bóg chce nam przekazać. Warunki, które powinny poprzedzić lekturę Pisma Świętego, nie są trudne. Dotyczą one postawy serca kogoś, kto szuka Boga w Jego słowie, kto stara się Go zrozumieć i przyjąć do swojego życia Jego światło. Pierwszym warunkiem jest wiara w natchniony sens świętych słów Pisma. Właśnie wiara odróżnia zwykłą analizę tekstu, podjętą choćby z punktu widzenia literackiego, od lektury religijnej. Wiara ta powinna ujmować dwie istotne sprawy. Po pierwsze, powinna opierać się na przyjęciu tego wszystkiego, co należy do skarbca wiary całego Kościoła. Chodzi o to, aby czytający Biblię wierzył w to, w co wierzy Kościół. Po drugie, chodzi o taki aspekt wiary, który polega na przyjęciu prawdy, że Pismo Święte jest natchnionym i skierowanym do nas słowem Bożym. Słowo Boga jest różne od ludzkich słów. Pochodzące od Boga natchnienie ma ważny skutek: autor piszący pod działaniem Ducha Świętego przekazuje naukę pewną, którą Bóg zamierzył przekazać i w której nie ma żadnego błędu. Wierzący czytelnik Biblii, prowadzony przez Ducha Świętego, będzie powoli, ale sukcesywnie, wchodził do skarbca Bożego objawienia, gdzie znajdzie prawdę o samym Bogu, o Jego stałej miłości do człowieka, o zamiarze zbawienia ludzkości oraz prawdę o historii człowieka; o takiej historii, jaka ona rzeczywiście jest. Tu ze zdziwieniem odkryjemy najpierw to, że Bóg nas stworzył na swój obraz i podobieństwo. Zobaczymy, że człowiek przez własny zły wybór zerwał żywą więź przyjaźni z Bogiem, lecz w głębi swojego słabego serca szuka drogi powrotu do domu Ojca, podobnie jak czyni to marnotrawny syn w przypowieści Jezusa. Żadna inna księga, nawet napisana przez osoby święte i zawierająca najpobożniejsze – według ludzkiej oceny – prywatne objawienia, nie może być postawiona na równi z Biblią. Tak długo nie będziemy w stanie odczytać prawdziwego sensu Pisma Świętego, jak długo będzie ono dla nas tylko jedną z wielu książek. Lektura Biblii połączona z wiarą pozwala uczynić z niej punkt odniesienia dla naszego życia duchowego, a w szczególności życia modlitwy i konkretnych życiowych wyborów. Drugim warunkiem jest przyjęcie działania Ducha Świętego, poddanie się Jego kierownictwu podczas lektury słowa Bożego. Duch Święty natchnął słowa Biblii i jest w nich obecny. On zna głębokości Boga samego (por. 1Kor 2,10). I to właśnie On prowadził myśl autorów biblijnych po ścieżkach Bożej prawdy. Bez Jego pomocy nie byłoby możliwe zrozumienie i poprawne przekazanie tego, co zamierzył Bóg. Skoro Duch Święty natchnął słowa
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 18
Biblii, to tylko On może pomóc w ich poprawnym rozumieniu. Dlatego tak ważna jest modlitwa o pomoc Ducha Świętego i otwarcie się na Jego działanie. W Drugim Liście św. Piotra czytamy takie słowa: Wiedzcie jednak, że żadnego proroctwa w Piśmie nie można wyjaśniać według własnego uznania. Proroctwo bowiem nigdy nie powstawało z ludzkiej woli, ale w imieniu Boga głosili je ludzie kierowani przez Ducha Świętego (2P 1,20n). Święty Piotr zawarł w tym fragmencie trzeci warunek prawidłowej i owocnej lektury Biblii, można go nazwać lekturą kościelną. Nie chodzi tu o to, czy Biblię czyta się w kościele, np. podczas liturgii, ale o to, czy czyta się ją razem z żywą wspólnotą Kościoła. Bez głosu Tradycji, bez orzeczeń Magisterium Kościoła, bez tego, co nazywamy wyczuciem wiary wszystkich wierzących, narażamy się na lekturę bardzo subiektywną, która może prowadzić w kierunku własnych oczekiwań a nie do poprawnego odczytania sensu natchnionych słów. A niebezpieczeństwo jest wielkie, bo z błędnej lektury może wyniknąć błędne życie! Aby uniknąć takich konsekwencji, katolickie wydania Biblii posiadają towarzyszące tekstowi świętemu wyjaśnienia w postaci wstępów do ksiąg, przypisów i komentarzy. Stanowią one cenną pomoc we właściwym rozumieniu sensu danego fragmentu. I wreszcie czwarty warunek. Tym razem jest on bardziej osobisty, subiektywny. Do lektury Pisma Świętego, jak oddech do życia, potrzebne jest milczenie, pojmowane jako forma dystansu od wszelkiego hałasu. Lucien Chenevi`ere, trapista, w książce Bramy milczenia. Dyrektorium Duchowe (wyd. pol. 1984) ukazuje ludziom pragnącym prowadzić życie kontemplacyjne konieczność zadbania o milczenie. Mają temu pomóc wskazania, które są sformułowane w kilku ważnych postulatach: 1. Uciszaj wewnętrzny hałas. 2. Unikaj wewnętrznych dyskusji. 3. Zwalczaj wewnętrzne obsesje. 4. Oddalaj troskę o samego siebie. Tak wiele dzieje się w naszym wnętrzu. Jest ono jakby odrębnym światem, w którym dochodzi do głosu to, co dzieje się na zewnątrz, niekiedy jest to nawet bardziej spotęgowane. Dlatego trzeba nauczyć się najpierw obserwować to, co dzieje się w sercu, a potem to kontrolować, umieć nad tym zapanować. Chodzi tu o coś więcej niż tylko o bezpośrednie przygotowanie do modlitwy. Trzeba stworzyć wokół siebie i w sobie strefę milczenia, wydzielić czas i miejsce dla modlitwy, dla chwili refleksji i zastanowienia. Bez tego trudno przyjąć Boże słowo i nauczyć się autentycznego słuchania. Czytanie ksiąg Nowego Testamentu dobrze jest rozpocząć od najstarszej spośród Ewangelii – według św. Marka i porównać ją z Ewangeliami według św. Mateusza i św. Łukasza. Następnie można przejść do Dziejów Apostolskich, a potem do Ewangelii według św. Jana i listów Janowych. W dalszej kolejności czytamy listy św. Pawła i pozostałe listy, tzw. listy katolickie: św. Jakuba, Pierwszy i Drugi List św. Piotra, List św. Judy, a na końcu czytamy Apokalipsę św. Jana, do zrozumienia której potrzebna jest dobra znajomość Biblii. Stopniowo, w miarę poznawania Pisma Świętego, zasmakujemy w natchnionych modlitwach Psalmów, w wyroczniach Proroków. Wreszcie uważny czytelnik odkryje, choć z pewnym wysiłkiem, obecność Chrystusa w księgach historycznych Starego Testamentu i w pismach mędrców Izraela. Każdy, kto słucha tych moich słów i wprowadza je w czyn, jest podobny do człowieka rozsądnego, który zbudował dom na skale. Spadł ulewny deszcz, wezbrały rzeki, zerwały się silne wiatry i uderzyły w ten dom. Ale on nie runął, bo zbudowany był na skale (Mt 7,24-25). Właśnie tymi słowami Pan Jezus kończy Kazanie na Górze (Mt 5 – 7), w którym porusza najważniejsze zagadnienia w powołaniu ucznia. Jezus przypomina, że celem słuchania słowa jest posłuszeństwo i wynikająca z niego przemiana życia.
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 19
WPROWADZENIE DO PISMA ŚWIĘTEGO
Pismo Święte księgą Objawienia Bożego W centrum chrześcijańskiej wiary znajduje się osoba Jezusa Chrystusa. Chrześcijanie wierzą, że Jezus Chrystus jest jedynym Słowem, przez które Bóg stwarza i zbawia świat. On jest przed wszystkim i wszystko w Nim istnieje. On jest obrazem Boga niewidzialnego. Człowiek tylko przez Niego dostępuje łaski pojednania z Bogiem i staje się uczestnikiem Boskiej natury. Poznanie i przyjęcie Chrystusa dokonuje się przez dar Jego Ducha. Bóg posyła do ludzkich serc Ducha swojego Syna, aby ludzie rodzili się do nowego życia i rozpoznawali w Bogu swojego Ojca. Przez Ducha Świętego wierzący otrzymują od Chrystusa dary niezbędne do kształtowania się na Jego wzór. Jednym z tych darów jest Pismo Święte. Zawiera ono ludzkie słowa, które na różne sposoby przekazują jedyne Słowo Boga. Chrześcijanie wierzą, że księgi Pisma Świętego zawierają pełne objawienie potrzebne człowiekowi, aby mógł zrealizować swoje człowieczeństwo i osiągnąć życie wieczne. Kiedy słowa Pisma Świętego są czytane i interpretowane z otwartością na dar Ducha Świętego, przestają być martwą literą, a stają się komunikowaniem jedynego Słowa Boga żywego. Pośród ksiąg Pisma Świętego szczególne miejsce zajmują Ewangelie, które są głównym świadectwem o życiu i nauce Jezusa Chrystusa, Jego Męce i Zmartwychwstaniu. Początkom Kościoła poświęcone są bezpośrednio pozostałe księgi NT. Poznanie Chrystusa nie może być jednak pełne bez lektury ST. Nauczanie ST jest bowiem częścią objawienia, które osiąga swój punkt kulminacyjny w życiu i nauczaniu Jezusa Chrystusa, poprzedza je i przygotowuje, aby mogło zostać prawidłowo zrozumiane i przyjęte. W osobie Jezusa Chrystusa pełnia bóstwa zamieszkała na sposób cielesny. Odwieczne Słowo Boga stało się obecne w świecie jako prawdziwy człowiek. Jezus Chrystus, Bóg i człowiek, jest więc doskonałym i ostatecznym Słowem Ojca i dlatego nie należy już oczekiwać żadnego nowego objawienia publicznego. Chrześcijanie wezwani są do ciągłego wnikania w objawienie, które otrzymali, i do odkrywania jego znaczenia dla swojego życia. Ewentualne nowe objawienia mają charakter prywatny i mogą być przyjmowanie tylko jako pomoc w pełniejszym przeżywaniu nauki Chrystusa. Wiara chrześcijańska nie może przyjmować „objawień”, które chciałyby w jakiś sposób ulepszać, poprawiać czy uzupełniać objawienie, którego wypełnieniem jest Chrystus. Pismo Święte księgą Boga Pismo Święte rodziło się w łonie wspólnoty wierzących, którzy dzielili się swoim doświadczeniem obecności Boga i opowiadali o swoim niezwykłym spotkaniu z Panem (Ps 78,2-4). Początkowo przekazywanie Objawienia dokonywało się ustnie, przede wszystkim w rodzinach i sanktuariach (tak było w ST), bądź też w formie publicznego nauczania apostołów (w czasach NT). Stopniowo jednak przekazywane tradycje były utrwalane na piśmie i spisywane na zwojach papirusu lub pergaminu. Autorzy tych tekstów czasami przystępowali do tej pracy z własnej inicjatywy, ale często też na wyraźne polecenie Boże. W ST na przykład często powtarza się nakaz Boga: Weź i zapisz to w księdze. Takie 19
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 20
polecenie otrzymuje Mojżesz (Wj 17,14; 34,1-27), Izajasz (Iz 30,8), Jeremiasz (Jr 36,2.5. 28-32), Daniel (Dn 12,4) i inni. Cel ich działalności pisarskiej bardzo jasno wyraża tekst Iz 30,8: Teraz pójdź, wypisz to na tabliczce, przy nich, i opisz to w księdze, żeby służyło na przyszłe czasy jako wieczyste świadectwo. W czasach, kiedy jeszcze niewielu ludzi znało sztukę pisania i czytania, prorocy mieli świadomość, że w przyszłych pokoleniach ich słowa utrwalone na piśmie staną się świadectwem objawienia, którego nie będzie można wytrzeć ani zniszczyć. Słowo spisane i rozpowszechnione w wielu egzemplarzach trwało nawet wtedy, gdy ludzka pamięć okazywała się zawodna. Bóg jednak nie tylko nakazywał spisywać dzieje swojego objawiania się ludziom oraz skierowane do nich orędzie, ale też sam uczestniczył w procesie przekazywania słowa i powstawania ksiąg biblijnych. Towarzyszenie Boga głosicielom Jego słowa i pisarzom nazywamy natchnieniem biblijnym. W sposób szczególny przypisujemy je Duchowi Świętemu. Jego moc sprawiła, że słowo, które Bóg skierował do człowieka, wcieliło się w szatę ludzkich słów. Bóg uczynił słowo ludzkie swoim własnym słowem, dzięki czemu księgi biblijne w sposób pewny, wiernie i bez błędu uczą prawdy, jaka z woli Bożej miała być utrwalona dla naszego zbawienia. Pismo Święte zawiera wszystko, co ludziom jest potrzebne do pełnego życia duchowego. Jego przesłanie musi jednak być podejmowane we wspólnocie wierzących wspartej światłem Ducha Świętego i wciąż na nowo odkrywane w zmieniających się realiach życia. Pismo Święte księgą człowieka Pisarze doświadczający w sobie działania Ducha Świętego, pozostali do końca prawdziwymi autorami i współpracownikami Boga w urzeczywistnianiu Jego dzieła zbawienia. Duch Święty nie zniszczył ich osobowości twórczej i nie wykorzenił ich ze środowiska, w którym żyli. Tak więc do nich należały wybór i ocena dostępnych źródeł, dobór materiału i gatunku literackiego oraz kompozycja dzieła. Posługiwali się oni własnym językiem i stylem, a swój przekaz dostosowywali do potrzeb i poziomu swoich adresatów. Z tej przyczyny podczas czytania ksiąg biblijnych należy brać pod uwagę mentalność ich autorów, kulturę, sposób mówienia i rozumienia świata oraz bogatą symbolikę, którą się posługiwali. Obraz świata autorów biblijnych oparty był o ówczesną wiedzę. Trzeba więc wiedzieć, na przykład, jak w ich czasach wyjaśniano zjawiska przyrodnicze, jakie panowały normy społeczne, jaką prowadzono działalność gospodarczą, jakie zasady obowiązywały przy pisaniu utworów literackich i z jaką literaturą mogli się stykać. Należy również wziąć pod uwagę, że historia, którą autorzy biblijni opowiadają, jest dla nich przede wszystkim nośnikiem przesłania o spotkaniu człowieka z Bogiem, dawcą wolności i życia. Dlatego pisarze biblijni przedstawiali wydarzenia mające konkretne znaczenie dla wspólnoty, do której kierowali swoje pisma. Pomijali natomiast te fakty, które mogły być ważne z historycznego punktu widzenia, ale były drugorzędne dla wiary adresatów i wypływających z niej postaw. Autorzy biblijni korzystali często z istniejących w ich czasach źródeł pisanych, dostosowując ich treść do refleksji, którą chcieli przekazać. Zestawiali ze sobą teksty, które uzupełniały się co do treści, na przekazaniu której im zależało, nawet jeśli te same wydarzenia były w nich przedstawione zupełnie odmiennie z punktu widzenia faktograficznego. Pismo Święte księgą świętą i uświęcającą Działanie Boże w osobie pisarzy biblijnych miało też charakter uświęcający. Duch, do którego natury należy świętość, przeniknął swoją mocą słowo ludzkie, uświęcając je, aby mogło przekazać w pisemnej formie słowo Boga do człowieka. Dlatego zbiór ksiąg biblijnych 20
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 21
określany jest właśnie jako Pismo Święte. Bóg nieustannie uświęca również adresatów ksiąg świętych. Ci, którzy wsłuchują się w słowo Boże, aby zrozumieć jego znaczenie dla swojego życia, rzeczywiście zbliżają się do Boga, formują swoje sumienie, zdobywają pokój serca i odnajdują siły do prawego postępowania. Świętość ksiąg biblijnych nie polega na tym, że opisują one wyłącznie świętych i bezgrzesznych ludzi. Autorzy biblijni przedstawiają człowieka w całej prawdzie o nim, ukazują zarówno jego słabość i grzech, jak też nawrócenie i wznoszenie się na wyżyny szlachetności. Historia biblijna zawiera przesłanie, że każdy człowiek wezwany jest do wysiłku poszukiwania prawdy i dobra oraz że na tej drodze może zawsze liczyć na Bożą pomoc. Przykłady upadku wybitnych osób są jednocześnie ostrzeżeniem przed samozadowoleniem i lekceważeniem własnej słabości. Pismo Święte świadczy również o tym, że słowo Boże nie jest skierowane do ludzi doskonałych. Bóg przychodzi ze swoim zbawczym orędziem do każdego człowieka, zniżając się i dostosowując do jego poziomu, możliwości i mentalności. Droga prowadząca do zażyłości z Bogiem przybiera różne formy w zależności od środowiska, kultury i funkcji społecznej, którą dana osoba pełni. Czytelnik Pisma Świętego zostaje zaproszony do doświadczenia obecności Boga w słowie, aby potem odkrywać tę obecność we własnym życiu. Ostatecznym celem lektury Pisma Świętego nie jest zdobycie wiedzy, ale nawiązanie rzeczywistej relacji z Bogiem. Jeden plan Boży w Piśmie Świętym Chrześcijańskie Pismo Święte dzieli się na Stary i Nowy Testament. ST, który jest Biblią narodu żydowskiego, powstawał przez wiele wieków i historyczny proces jego formowania zakończył się praktycznie dopiero przed samymi narodzinami Jezusa Chrystusa. NT powstał w ciągu pierwszego wieku po Chrystusie. ST jest świadectwem życia ludu, który kształtował się wokół Bożej obietnicy zbawienia. Istnienie tego ludu związane było z konkretnym doświadczeniem wyzwolenia z niewoli i obdarowania ziemią, na której mógł żyć i rozwijać się w wolności. Księgi ST opowiadają o tym wyzwoleniu, a potem o historii, w której prorocy wciąż przypominali Izraelitom o fundamencie ich wiary i starali się ukazać jej konsekwencje dla życia jednostek i całego narodu w zmieniających się okolicznościach. Autorzy NT koncentrują się w swoim dziele na osobie Jezusa Chrystusa, który jest ukazany jako wypełnienie zapowiedzi prorockich. NT wyjaśnia też wierzącym, w jaki sposób Życie i Śmierć Chrystusa otwiera im nową drogę życia i przekazuje dary Bożego Ducha. Pismo Święte jest zbiorem różnorodnych tekstów. Podkreśla to nazwa „Biblia”, która jest greckim słowem oznaczającym wielość ksiąg. Są one dziełem różnych, najczęściej nieznanych nam z imienia autorów. Swoją wiarę przekazali oni w postaci opowiadań, listów, wypisów z kronik, legend, zbiorów praw, przysłów, przypowieści, mów, hymnów, poematów, pieśni weselnych, proroctw, lamentacji, modlitw, wizji itd. Ich spotkanie z Bogiem było osobistym przeżyciem, ale również dokonywało się we wspólnocie wierzących. Adresatem objawienia się Boga zawsze był niedoskonały człowiek, żyjący w zmieniających się okolicznościach. Dlatego wiele z otrzymanych przekazów utraciło już swoje znaczenie. Obok niezmiennie ważnych i zawsze aktualnych prawd, znajdujemy w Piśmie Świętym także prawa i pouczenia, które dzisiaj nie są już aktualne. W tej różnorodności rozpoznajemy jednak nieustanne działanie Boga na rzecz człowieka. Często przybierało ono różne formy, dostosowane do jakości ludzkiej odpowiedzi. Boży zamysł osiągnął swoją pełnię w osobie Jezusa Chrystusa, który jest jego ośrodkiem i sercem. Dlatego też całe Pismo Święte winno być interpretowane w perspektywie Chrystusa. Na tym tle zarysowuje się zasadnicza różnica między żydowskim a chrześcijańskim podejściem do ST. Żydzi za najważniejsze uznają pięć pierwszych ksiąg (tzw. Tora). Tradycje 21
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 22
w nich zawarte stanowią normę całego życia religijnego, moralnego i społecznego, jak również są kryterium oceny przesłania pozostałych ksiąg. Na drugim miejscu umieszczają księgi prorockie, a dopiero na końcu bardzo urozmaicony pod względem literackim i treściowym zbiór Pism. Chrześcijanie przejęli ST od Żydów, ale czytają go z perspektywy przełomu i wypełnienia, jakie miało miejsce w osobie i działalności Jezusa Chrystusa. Choć wiele tekstów Pierwszego Przymierza ma swoją wartość również wtedy, gdy nie są one odnoszone do Chrystusa, to jednak chrześcijanie odczytują je jako prowadzące do Niego oraz oceniają ich przesłanie i znaczenie w Jego perspektywie. Święty Paweł w Liście do Galatów napisał, że ST był wychowawcą prowadzącym do Chrystusa (Ga 3,24). W Jezusie spełniają się wszystkie dawne obietnice (2Kor 1,20). Chrystus w swych wypowiedziach niekiedy koryguje Prawo (np. Mt 5,21-42), a św. Paweł nawet z nim polemizuje (Ga 3,10-13). Lektura ST uświadamia chrześcijanom, że wraz z upływem czasu zmieniają się formy przeżywania wiary. Chrześcijanie nieustannie muszą podejmować wysiłek przechodzenia od Starego do Nowego Testamentu, to znaczy przemieniania swojego życia wiary według wzoru, jaki otrzymali w osobie Jezusa Chrystusa. Pismo Święte w życiu Kościoła Pismo Święte zawiera żywe słowo, które Bóg nieustannie kieruje do człowieka żyjącego tu i teraz. Minione wydarzenia są w nim wspominane, ponieważ stanowią drogowskaz dla wierzących obecnego czasu. Z tej też przyczyny w czasie liturgii Kościoła bardzo ważnym elementem jest czytanie i rozważanie słowa Bożego. Gdy w Kościele czyta się Pismo Święte, przemawia sam Chrystus. Wszelkie nauczanie Kościoła i badania teologów zaczynają się od refleksji nad słowem Bożym i powinny prowadzić do jego głębszego poznania i zrozumienia. Z drugiej strony, wiara Kościoła stanowi podstawę interpretacji Pisma Świętego, ponieważ to Duch Święty prowadzi wspólnotę wierzących i pozwala jej wnikać w tajemnice Bożego Objawienia. On także pomógł Kościołowi określić, które księgi włączyć do kanonu Pisma Świętego. Święty Augustyn nazywał Pismo Święte listem Boga do człowieka. Oznacza to najpierw, że poprzez czytanie lub słuchanie słowa Bożego dokonuje się, dzięki działaniu Ducha Świętego, osobowe spotkanie ze zbawiającym Bogiem. Poprzez Pismo Święte sam Pan przemawia do tego, kto je czyta, słowem żywym i skutecznym, które nie tylko zawiera orędzie o zbawieniu, ale ma moc urzeczywistniania zbawienia. Dlatego temu słowu należy zaufać, przyjąć je z wiarą i wcielać w życie. Po drugie, jeśli Pismo Święte jest prawdziwym listem Boga, który czeka na odpowiedź, to człowiek wierzący powinien jak najczęściej je otwierać, czytać, rozważać i modlić się jego tekstami. Otwierając swoje serce przed żywym Bogiem, obecnym w swoim słowie, chrześcijanin będzie mógł nawiązać z Nim dialog, jak również będzie w stanie coraz lepiej odkrywać swoje powołanie oraz odpowiedzialność za otaczający go świat.
22
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 23
STARY TESTAMENT
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 24
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 25
WPROWADZENIE DO STAREGO TESTAMENTU
Nazwa „Stary Testament” i jego podział Nazwą „Stary Testament” określa się Biblię żydowską, czyli zbiór ksiąg, które powstały w wierze i tradycji Izraela. Chrześcijanie przejęli go w wersji, jakiej używano w czasach Jezusa i apostołów w greckojęzycznej diasporze, czyli żydowskich wspólnotach poza Palestyną. Zbiór ten zwany jest Septuagintą (LXX) i to właśnie z niego pochodzi znakomita większość biblijnych cytatów w NT. Zawiera on 46 ksiąg, a więc więcej niż Biblia hebrajska, z której korzystali Żydzi w Palestynie. Proces tworzenia się ST zakończył się ostatecznie w czasach Jezusa i apostołów. Dopiero po zniszczeniu świątyni jerozolimskiej w 70 r. po Chr. i ostatecznym upadku żydowskiej autonomii w Judei, Żydzi zdefiniowali zakres swojego zbioru ksiąg świętych, ograniczając go do ksiąg używanych w Palestynie, które spisane były w języku hebrajskim i częściowo aramejskim. Dlatego współczesna Biblia Żydów ma tylko 39 ksiąg i nie obejmuje ksiąg: Tobiasza, Judyty, Barucha, Mądrości i Mądrości Syracydesa oraz Pierwszej i Drugiej Księgi Machabejskiej. Księgi te zwykło się nazywać deuterokanonicznymi lub wtórnokanonicznymi. W czasach Reformacji protestanci przyjęli tę tradycję żydowską, natomiast katolicy i prawosławni (z małymi różnicami) pozostali przy kanonie przyjętym już w IV w., a więc przy zbiorze ksiąg używanym przez greckojęzycznych Żydów w czasach tworzenia się NT. Żydzi wyróżniają w Biblii trzy części: Pięcioksiąg (Tora), Prorocy (Newiim), Pisma (Ketuwim). Pierwsza część, którą często określa się jako „Prawo” albo „Pouczenie”, jest dla Żydów podstawowa. Zawarto w niej świadectwo o wydarzeniach, które utworzyły naród izraelski. Dwie następne części, z których większą rangę przyznaje się Prorokom, traktowane są jako komentarz do Pięcioksięgu. Za księgi prorockie Żydzi uznają przy tym nie tylko księgi zawierające wypowiedzi proroków, ale także księgi: Jozuego, Sędziów, Pierwszą i Drugą Księgę Samuela oraz Pierwszą i Drugą Księgę Królewską, które opowiadają o historii Izraelitów w czasach, gdy Bóg przemawiał do nich przez proroków. Każda z trzech części ST zawiera opisy wydarzeń, a także pouczenia, które je wyjaśniają i uzupełniają. W Pięcioksięgu dominującą formą pouczenia jest prawo. Wskazuje ono na to, że dla zachowania otrzymanego od Boga daru wolności, człowiek musi przyjąć postawę posłuszeństwa wobec Jego woli. Księgi proroków zawierają pouczenia w postaci proroctw, które tłumaczą znaczenie postaw przyjmowanych przez wierzących wobec Bożego prawa. W Pismach pouczenia wyrażono w formie słów mądrości, które wyjaśniają naturę i sens świata oraz znaczenie ludzkich czynów. Tradycyjny chrześcijański podział ST różni się od żydowskiego i wyróżnia cztery części: Pięcioksiąg, księgi historyczne, księgi mądrościowe i księgi prorockie. Biblia została podzielona ze względu na czas, którego dotyczy: do przeszłości odnosi się Pięcioksiąg i księgi historyczne, do teraźniejszości – księgi mądrościowe i do przyszłości – księgi prorockie. Treść ST jest więc odczytywana przede wszystkim jako przygotowanie do czasów mesjańskich opisanych w NT. Ten układ ksiąg Pisma Świętego zastosowany został także w tym wydaniu. 25
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 26
Proces powstawania Księgi ST powstawały w ciągu wielu stuleci, formując się stopniowo w zbiór ksiąg przekazujących doświadczenie wiary Izraelitów. Wydarzeniem, które stanowiło jej fundament, było wyzwolenie z niewoli Egiptu. Ten fakt został też utrwalony w najstarszych tekstach biblijnych. Pierwszym z nich jest zachowana w bardzo archaicznym języku hebrajskim pieśń Miriam i Mojżesza (Wj 15,1-21). Wychwala ona zwycięstwo Boga nad wrogami Jego ludu. Do najstarszych tekstów należy również pieśń Debory (Sdz 5), upamiętniająca zwycięstwo odniesione nad kananejskim wodzem Siserą. Charakterystyczne, że są to teksty poetyckie. Wydaje się, że dawna tradycja chętnie posługiwała się poezją, gdyż łatwiej można było ją zapamiętać niż przekaz prozatorski. Szczególną rolę w przekazywaniu i utrwalaniu wiary Izraela odgrywały uroczystości odprawiane w izraelskich sanktuariach. Izraelici, podobnie jak inne okoliczne narody, celebrowali święta związane z rytmem rolniczym i pasterskim, ale połączyli je z wydarzeniami historycznymi. Obchód Paschy, pierwotnie święto pasterskie, został połączony z wydarzeniem cudownego uwolnienia z niewoli Egiptu. Święto Tygodni (Pięćdziesiątnica), będące najpierw świętem żniw, zostało powiązane z faktem otrzymania Prawa na Synaju. W sanktuariach kultywowano najpierw ustne tradycje, a potem przechowywano tam najstarsze zapisy tekstów związanych z celebrowanymi uroczystościami. Zasadnicze znaczenie dla gromadzenia i zapisywania narodowych i religijnych tradycji posiadała władza królewska i związana z instytucjami państwowymi grupa pisarzy, którzy byli odpowiedzialni nie tylko za prowadzenie urzędowej dokumentacji, ale także za poznawanie i przechowywanie tradycji. W ST łatwo zauważyć wielką różnorodność nurtów myśli związanych z podstawowymi wydarzeniami historii Izraela. Różnorodność ta była związana z wielością grup plemiennych, sanktuariów oraz ośrodków władzy państwowej. Różne tradycje zaczęto łączyć w jedną całość dopiero po upadku Królestwa północnego (722 r. przed Chr.), kiedy wielu jego wykształconych mieszkańców przybyło do Jerozolimy, oraz w następnych latach, kiedy Jerozolima stała się jedynym ośrodkiem kultu Izraela (626 r. przed Chr.). Pracę tę kontynuowano potem w Babilonii, gdzie po upadku Jerozolimy w 586 r. przed Chr. zostały przesiedlone elity narodu izraelskiego. Dopiero jednak po powrocie z wygnania Pięcioksiąg otrzymał kształt zbliżony do obecnego. Księga Prawa stała się wówczas punktem odniesienia dla nowej wspólnoty Izraelitów. W tym też okresie zredagowana została większość innych ksiąg. Przechowywano je w odbudowanej świątyni jerozolimskiej, ale także kopiowano i czytano w lokalnych synagogach. Odkrycia archeologiczne z drugiej połowy XX w. ukazują, że w III-I w. przed Chr. w Palestynie znane były i czytane wszystkie księgi ST, chociaż istniały one jeszcze w kilku wersjach. Począwszy od I w. po Chr., Żydzi wszędzie używali już tego samego tekstu, który jest także podstawą współczesnych tłumaczeń katolickich i protestanckich. Starożytne greckie tłumaczenie (Septuaginta), które powstało wcześniej (III-II w. przed Chr.), zostało oparte na wersji hebrajskiej, która nieco różni się od tekstu używanego dziś przez Żydów. Kościoły prawosławne w swojej liturgii używają tłumaczeń opartych na tekście Septuaginty. Kwestie literackie, językowe i teologiczne Piśmiennictwo biblijne jest niezwykle bogate i zróżnicowane. Występują w nim gatunki literackie, które nie zawsze przystają do kategorii znanych z naszej literatury, opartych na antycznych wzorach greckich i łacińskich. W odniesieniu do Pisma Świętego nie da się bez problemów zastosować tradycyjnego podziału na rodzaje: epikę, lirykę i dramat. Najwięcej tekstów w Biblii ma charakter nar racji. Wśród nich niektóre opowiadają 26
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 27
o faktach (np. 1-2 Sm i 1-2 Krl), a inne mają charakter fabularny (np. Tb i Est). W odróżnieniu od literatury pięknej naszego kręgu kulturowego, w ST można znaleźć wiele przepisów prawnych oraz ich zbiorów (Wj 20,22 – 23,19; Kpł 17 – 26). Gatunek prorocki stosowany jest szczególnie w księgach prorockich (np. Iz, Jr). Przykładem tekstu mądrościowego może być Księga Hioba, a różne odmiany gatunków poetyckich najszerzej stosowane są w psalmach. Zdecydowana większość ksiąg ST została napisana w języku hebrajskim. W przeciwieństwie do języka greckiego, w którym napisano NT, język hebrajski nie należy do grupy języków indoeuropejskich. Posiada on specyficzne formy wyrazu, czasem możliwe do przełożenia na język polski tylko w niewielkim stopniu. Ponadto starożytna kultura Bliskiego Wschodu, w której powstawał ST, chętniej niż abstrakcją posługiwała się obrazami. Zamiast dyskursu swoją myśl starała się wyrazić w opowieści i często używała języka symboli. Charakterystyczną cechą jej kompozycji literackich był paralelizm, polegający na dwukrotnym wypowiedzeniu myśli. Mógł on przybierać postać synonimiczną lub przeciwstawną. Choć współczesny czytelnik, napotykając w tekście paralelizmy, może odnieść wrażenie monotonności, autorom biblijnym nie chodziło o zwykłe powtórzenie treści. Chcieli natomiast ukazać różnorodność i wielowymiarowość ludzkiego doświadczenia. Między dwoma członami wypowiedzi pozostaje przestrzeń otwarta dla czytelnika, który jest zaproszony do osobistego „uzupełnienia” tekstu i odkrycia jego znaczenia dla własnego życia. Dlatego podczas lektury ST ważne jest zauważanie podobieństw i różnic w następujących po sobie stwierdzeniach, jak i w dłuższych fragmentach. W ST można znaleźć zestawione obok siebie opowiadania, które poruszają podobny problem, ale omawiają go z innej perspektywy. Zwracając uwagę na różne aspekty wydarzenia, w jakimś sensie korygują i uzupełniają się nawzajem. Dla pełnego zrozumienia przesłania danego fragmentu, czytelnik nie może więc ograniczyć się tylko do lektury jednego z opowiadań, z pominięciem tekstu, który go poprzedza lub po nim następuje. Wielość i rozmaitość ksiąg ST wiąże się z bogactwem zawartych w nich treści. Po osiedleniu się Izraelitów w Kanaanie życie toczyło się w oddalonych od siebie, nie tylko przestrzennie, plemionach. O tych samych doświadczeniach i wydarzeniach mówiono w sposób zróżnicowany. Te same tradycje były pielęgnowane przez różne instytucje lub środowiska, które z racji swej odmienności wyrażały je inaczej. Trudno oczekiwać, aby kapłani interpretowali tradycje tak samo jak prorocy albo by pisarze z otoczenia króla czynili to w identyczny sposób jak kapłani. Odmienność funkcji, a także różnica interesów powodowała, że w zróżnicowany sposób interpretowano poszczególne wydarzenia, wskutek czego rodziły się i rozwijały różne teologie. Posiadały one jednak wspólne tematy, jak np. wybranie, przymierze, sprawiedliwość, wierność i miłosierdzie Boga, bojaźń Boża. Autorzy, którzy dokonali końcowej redakcji poszczególnych ksiąg ST, nie starali się ujednolicić różnych przekazów. Nawet przepisy wyraźnie ze sobą sprzeczne lub dawno zarzucone były bowiem dla nich ważnym słowem Boga, ponieważ stanowiły świadectwo Jego obecności w historii narodu wybranego. Kilka rad Czytanie ST może przysparzać trudności zarówno natury językowej, jak i moralnej. Rażą opowiadania o podejmowanych wojnach i rzeziach dokonywanych w imię i z polecenia Boga (np. Joz 2,8-21+), razi prawo odwetu (Wj 21,23n). Trudno czasami zrozumieć zasady, według których poszczególne epizody połączono w większe fragmenty, albo odkryć sens pojawiających się powtórzeń. Ponadto ST zawiera sporo ideologii politycznej. Na przykład w działaniach króla Ezechiasza widoczna jest ideologia, służąca utworzeniu 27
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 28
jednego potężnego państwa łączącego podzielone plemiona, a nauczanie niektórych proroków przesycone jest nacjonalizmem. Warto jednak pamiętać, że ST nie stanowi pełni objawienia. Znajdują się w nim rozstrzygnięcia i zasady jeszcze niedoskonałe i przemijające; liczne przepisy i zwyczaje utraciły już obowiązującą moc. ST ukazuje, w jaki sposób Bóg dostosowuje się do człowieka, także do jego słabości, aby stopniowo prowadzić go do pełni objawienia. Jezus Chrystus nauczał, że niektóre przepisy obowiązujące w ST zostały dane Izraelitom ze względu na zatwardziałość ich serca (Mt 19,8). Księgi te należy więc czytać w perspektywie ich dopełnienia, którym jest osoba i dzieło Jezusa Chrystusa. To dopiero po Jego Śmierci i Zmartwychwstaniu, podczas modlitwy uwielbienia przy łamaniu chleba uczniom otwierają się oczy, aby mogli poznać Chrystusa i zrozumieć słowa przekazane przez proroków (Łk 24,25-32). Nie należy jednak sądzić, że ST jest księgą przeszłości. Zawiera on słowo Boga do ludzi, dlatego chrześcijanie nieustannie odnoszą się do jego treści. Warto w historii narodu izraelskiego dostrzec swoje własne zwycięstwa i upadki, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym. Podobnie jak w czasach ST, tak i obecnie w zawiłych ludzkich dziejach można dostrzec Boże wezwanie do przemiany i nawrócenia, a także do wiary w Jego obecność, wierność, miłosierdzie i sprawiedliwość. Dzięki ST można lepiej zrozumieć własny trud wiary, łatwiej przyjąć obecność Boga w swoim życiu i zrozumieć, że wychodzi On naprzeciw ludzkiej słabości i pozostaje wierny pomimo niewierności człowieka. W ST znajduje się wiele cennych przemyśleń dotyczących świata i człowieka, których nie zawiera NT. Wiele idei, które w NT są przyjmowane za oczywiste, zostało rozwiniętych w objawieniu i refleksjach starotestamentowych proroków i mędrców. Warto więc pamiętać, że NT musi być czytany w świetle ksiąg Starego Przymierza, gdyż bez niego nie można go należycie przyjąć i zrozumieć.
28
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 29
WPROWADZENIE DO PIĘCIOKSIĘGU
Pięcioksiąg Mojżesza Pierwszych pięć ksiąg Pisma Świętego: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb i Księga Powtórzonego Prawa to tzw. Pięcioksiąg (z greckiego: Pentateuch). Księgi te różnią się tematyką i stylem, ale uważane są za całość, ponieważ są zbiorem tekstów, które definiują lud Izraela jako naród wybrany przez Boga i określają podstawowe normy jego życia. Stąd pochodzi inna nazwa tego zbioru, a mianowicie Prawo (hebr. Tora). Pięcioksiąg związany jest ściśle z postacią Mojżesza, ukazanego w nim jako największego z proroków, będącego w szczególnej relacji z Bogiem (Pwt 34,10-12). Wszystkie podstawowe zwyczaje, normy religijne i społeczne określające życie Izraela zostają w Pięcioksięgu związane z objawieniem, które miało miejsce w czasach Mojżesza, kiedy Izrael ukonstytuował się jako naród wyzwolony przez Boga z niewoli egipskiej i ustanowiony Jego szczególną własnością (Wj 19,5n). Znaczenie tego objawienia było tak wielkie, że Pięcioksiąg nazywany jest też Prawem Mojżeszowym. Przez wiele wieków autorstwo całego Pięcioksięgu przypisywano Mojżeszowi, ewentualnie dopuszczając, że ktoś inny mógł napisać fragmenty mówiące o jego śmierci. W samym Pięcioksięgu nigdzie nie pojawia się jednak taka sugestia, a czasami jego autorzy nawet wyraźnie zaznaczają, że w ich czasach niektóre rzeczy wyglądają inaczej, niż było to za życia Mojżesza (np. Rdz 12,6; 22,14; Pwt 3,11). Etapy formowania się Pięcioksięgu Opowiadania składające się na treść Pięcioksięgu pochodzą z bardzo bogatego skarbca tradycji ustnych poszczególnych plemion Izraela, które potem, w różnych momentach historycznych, były spisywane w formie mniej lub bardziej obszernych dokumentów. Następnie podlegały wieloetapowej redakcji, która aktualizowała je w odpowiedzi na zmieniającą się sytuację społeczną, religijną i polityczną. Szacunek dla tradycji już spisanych sprawiał jednak, że nowe teksty raczej nie zastępowały starych, lecz dołączane były do nich jako ich uaktualnienie i uzupełnienie. Pięcioksiąg zawiera więc w sobie teksty archaiczne i teksty o wiele od nich młodsze. Znajduje się w nim wiele powtórzeń (np. Rdz 12,1020; 20,1-18 i 26,1-11). Niektóre prawa powtarzają się, a zarazem różnią się od siebie, ponieważ poruszają ten sam problem w perspektywie odmiennych realiów życia społecznego (np. Wj 22,24; Kpł 25,35n i Pwt 23,20n). Poszczególne teksty posiadają odmienną formę użytego w nich języka hebrajskiego. Jedne są pod względem językowym proste i ubogie, drugie bardziej rozwinięte i różnorodne. Wiara ludu Izraela, odwołująca się do szczególnej relacji, jaka zawiązała się między Bogiem a Izraelem w czasach patriarchów i Mojżesza, była ciągle żywa, rozwijała się i twórczo odpowiadała na wciąż nowe pytania i potrzeby. Szczególną rolę w jej rozwoju odgrywali prorocy, ale także liturgia, instytucje monarchii, a potem doświadczenia niewoli i powrotu z wygnania do ziemi ofiarowanej przez Boga. Swoją dzisiejszą formę Pięcioksiąg osiągnął prawdopodobnie w drugiej połowie V w. przed Chr., w czasach kapłana Ezdrasza. 29
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 30
Treść Pięcioksięgu Chociaż Pięcioksiąg nazywany jest Prawem, posiada on przede wszystkim formę narracji. Księga Rodzaju opowiada m.in. o prehistorii narodu wybranego. Rozpoczyna się opowiadaniem o stworzeniu świata, a kończy wydarzeniami związanymi z osiedleniem się w Egipcie ojca narodu, Jakuba (Izraela), oraz jego synów. W ten sposób zostają wyjaśnione relacje Izraela z innymi narodami oraz jedność i różnorodność jego plemion, które pochodzą od dwunastu synów Jakuba. Tłumaczy się również, w jaki sposób dzieje ludów, które w późniejszych wiekach będą zamieszkiwać ziemie Izraela, łączą się z Mojżeszem i jego ucieczką z Egiptu. Księga Wyjścia poświęcona jest wyzwoleniu Izraelitów z niewoli egipskiej oraz Bożemu objawieniu na górze Synaj. Bóg ukazany jest w niej jako prawdziwy król Izraela, który odnosi zwycięstwo nad królem Egiptu i powołuje naród Izraela na lud święty i królestwo kapłanów. Ostatnie rozdziały Księgi Wyjścia ukazują liturgię świątyni jako dopełnienie dzieła stworzenia, opisanego na początku Księgi Rodzaju. Bóg mieszka pośród ludu, który został przez Niego wyzwolony z niewolniczej służby na rzecz faraona, aby teraz mógł z radością poświęcić się Jego służbie. Księga Kapłańska przerywa na chwilę tok narracji, aby rozwinąć temat powołania Izraela do godności ludu świętego. Instytucje świątyni jerozolimskiej i normy dotyczące rytualnej czystości wpisane zostają w historię Izraela prowadzonego przez Mojżesza. Bóg przemawia teraz z Namiotu Spotkania (Kpł 1,1), a po wyświęceniu Aarona na urząd najwyższego kapłana staje się on wraz z Mojżeszem pośrednikiem słów Pana skierowanych do narodu (Kpł 11,1). Księga Liczb podejmuje opis wędrówki Izraelitów przez pustynię. Izrael ukazany zostaje jako Boże wojsko, którego sukces zależy tylko i wyłącznie od wiary i zaufania Bogu. Pełniąc Jego wolę, Izrael jest zdolny do pokonania wszelkich wrogów, lecz brak wiary staje się zawsze źródłem upadku i niepowodzenia. W księdze ukazane zostają zasady podziału ziemi oraz podane genealogie i zestawienia rodów. Epizod poświęcony błogosławieństwom Balaama (Lb 22 – 24) przypomina, że nikt nie może oprzeć się woli Boga. Zawiera on także obietnicę mesjańską, do której m.in. odwołuje się ewangelista Mateusz (Lb 24,17-19; Mt 2,2). Księga Powtórzonego Prawa w formie ostatniej mowy Mojżesza, wygłoszonej w dniu jego śmierci, podaje nowe wyjaśnienie Bożych praw i zachęca do wiernego ich przestrzegania. Ogólne spojrzenie na Pięcioksiąg pozwala zauważyć, że zawiera on różne tradycje, nurty myślowe i teologiczne interpretacje dziejów. Jego złożoność i bogactwo można porównać do różnorodności chrześcijańskich duchowości, które na różny sposób ujmują jedną Ewangelię i postać Jezusa Chrystusa. Dla Żydów Pięcioksiąg jest najważniejszą częścią Biblii i zarazem miarą autentyczności innych ksiąg świętych. Jezus Chrystus podkreślił wagę Pięcioksięgu, przez odwoływanie się do zawartych w nim treści. Nie traktował go jednak jako zbioru sztywnych definicji i przepisów, ale dokonywał jego interpretacji, ukazując, w jaki sposób w Jego Życiu, Śmierci i Zmartwychwstaniu zbawcze zapowiedzi aktualizują się i osiągają swoją pełnię (J 5,46). Jezus podkreśla, że słowa Pięcioksięgu należy przyjmować jako skierowane do konkretnej ludzkiej wspólnoty, która słucha Bożego głosu, naznaczonej również słabością. Odwołując się do Bożej woli, Jezus koryguje nauczanie Mojżesza dotyczące rozwodu (Pwt 24,1) i naucza o nierozerwalności małżeństwa (Mt 19,1-12). Wyjaśnia, jak należy rozumieć wezwanie do święcenia dnia szabatu i na czym polega jego istota (np. Mt 12,10-12; Mk 2,27; J 5,18). Ukazuje niedoskonałość przepisów dotyczących rytualnej czystości i wskazuje na właściwy sens czystości wobec Boga (np. Mk 7,18-23). Jako nowy Mojżesz 30
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 31
ustanawia nowe prawo dla wszystkich, którzy przez wiarę w Ewangelię stają się nowym ludem Bożym (np. Kazanie na Górze; Mt 5 – 7). Przez swoją Śmierć i Zmartwychwstanie zawiera z ludźmi nowe i ostateczne przymierze (np. Łk 22,20; J 6,53-58; 1Kor 11,25), stając się prawdziwym barankiem paschalnym, który został złożony w ofierze, aby zgładzić grzechy świata (J 1,29; 1Kor 5,7). Znaczenie Pięcioksięgu Pięcioksiąg zawiera tradycje Izraela kształtujące jego tożsamość społeczną i religijną. Opowiadania pełne szczegółów dotyczących miejsc, osób i wydarzeń są często okazją do wyrażenia pouczeń czy zachęt, a przede wszystkim przykazań. Opowiadanie o stworzeniu staje się np. pouczeniem o miejscu człowieka w świecie i wprowadzeniem do przykazania o uświęceniu dnia świętego, a opowiadanie o potopie wprowadza między innymi do przepisów na temat pokarmów. Apostoł Paweł, wyjaśniając rolę Pięcioksięgu, pisał do chrześcijan: …Prawo stało się naszym opiekunem aż do czasu przyjścia Chrystusa, abyśmy mogli otrzymać usprawiedliwienie dzięki wierze. Kiedy zaś nadszedł czas wiary, nie jesteśmy już poddani opiekunowi (Ga 3,24n). Dla chrześcijan pod pewnymi względami ważniejsze od Pięcioksięgu są nieraz teksty prorockie, zwłaszcza mesjańskie. Mimo to Pięcioksiąg zawsze pozostaje niezastąpionym świadkiem ważnych dzieł zbawczych, dokonanych przez Boga. Ponadczasową wartość zachowuje Dekalog, uznawany za podstawową normę nie tylko przez wyznawców religii monoteistycznych. Aktualne pozostają przykazania miłości Boga i bliźniego, które znalazły swoje miejsce na kartach Pięcioksięgu (Kpł 19,18; Pwt 6,5). Istotne są treści dotyczące człowieka stworzonego na obraz Boży, przekazane w początkach Księgi Rodzaju. Niezmienną wartość zachowało także wezwanie do świętości i powszechnego kapłaństwa, skierowane do wszystkich ludzi dobrej woli. Bogactwo Pięcioksięgu przyczynia się do lepszego zrozumienia zbawczej misji Jezusa Chrystusa, przez którego Bóg udzielił ludziom pełni darów zbawczych.
31
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 32
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 33
KSIĘGA RODZAJU Wprowadzenie Okoliczności powstania Pierwsza księga Pisma Świętego nazywana jest tradycyjnie Księgą Rodzaju, co w języku staropolskim oznaczało Księga Narodzin albo Księga Początków. Jej hebrajska nazwa: Bereszit pochodzi od pierwszych jej wyrazów: Na początku. W innych językach używana jest grecka nazwa: Genesis, co oznacza ‘źródło życia’, ‘początek życia’, ‘pochodzenie’, ‘narodziny’ (Rdz 5,1). Wszystkie te nazwy wskazują na tematykę księgi, która poświęcona jest prehistorii narodu wybranego, począwszy od stworzenia świata aż po dzieje Jakuba, zwanego Izraelem, oraz jego synów, którzy dali początek dwunastu plemionom Izraela. Powstanie Księgi Rodzaju wiąże się z koniecznością nowego zdefiniowania tożsamości ludu Izraela po utracie niezależności politycznej (586 r. przed Chr.) i w sytuacji przymusowych przesiedleń, które doprowadziły do rozproszenia Izraelitów pośród obcych narodów. W świetle dawnych przekazów i tradycji jej autorzy starali się ukazać wspólne pochodzenie wszystkich plemion Izraela, ich szczególną relację z Bogiem i niezwykłe powołanie do bycia znakiem Bożej woli i błogosławieństwem dla wszystkich narodów (Rdz 12,1-3). Izraelici nie muszą wstydzić się swojej słabości i klęski. Wobec pychy Babilonii (Rdz 11,1-9) powinni odwołać się do wiary swojego wspólnego przodka Abrahama, aby tak jak on stawać się książętami Boga (Rdz 23,6) i źródłem błogosławieństwa (Rdz 22,17-18). Izraelici żyjący w obcej ziemi mogli znaleźć w tej księdze źródło nadziei i zachętę do uczciwego życia. Przykład Józefa, który w obcym kraju osiągnął najwyższe godności, przekonywał, aby nie ulegać pokusom życia według zwyczajów pogan. Jego przebaczenie ofiarowane braciom, którzy wyrządzili mu krzywdę, przypominało o więzach, które powinny być mocniejsze od wzajemnych urazów i uprzedzeń. Jego pragnienie powrotu do ziemi obiecanej Abrahamowi motywowało, aby wygodnego życia w obcym kraju nie przedkładać nad własną ojczyznę. Dla Izraelitów powracających z przesiedlenia do swojego kraju Księga Rodzaju była także manifestem, potwierdzającym ich prawa do tej ziemi. Genealogie tłumaczące pochodzenie ludów dawały jednocześnie wskazania na temat wzajemnych relacji z ludźmi zamieszkującymi te regiony. Autorzy Księgi Rodzaju obficie korzystali ze znanych im starożytnych przekazów swojego narodu. W Księdze Rodzaju możemy wyróżnić opowiadania, charakteryzujące się specyficznym językiem oraz koncepcjami społecznymi i teologicznymi, które pozwalają przypisać je do odrębnych nurtów tradycji, jakie znajdujemy także w innych księgach Pisma Świętego. Z całą pewnością autorzy Księgi Rodzaju korzystali z dokumentów, które powstały jeszcze w czasach istnienia niezależnych państw Izraela i Judy. Ale nie ograniczali się tylko do tych źródeł. Sięgali też do literatury i wiedzy Babilonii, a także Egiptu, Fenicji i innych krajów starożytnego Bliskiego Wschodu. Pogańskie tradycje zostały jednak dostosowane w taki sposób, żeby wyrażały przekonania wypływające z wiary Izraelitów. Widać to np. w pierwszych rozdziałach Księgi Rodzaju, w których autorzy nawiązali do babilońskich opisów stworzenia świata i najstarszych dziejów człowieka, ale przede wszystkim wyrazili wiarę w to, że stwórcą świata i obrońcą jego porządku jest Bóg. Ukazali też 33
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 34
człowieka jako najdoskonalsze ze stworzeń. Ludzie są więc prawdziwymi podmiotami swoich działań, odpowiedzialnymi za dobro lub zło swoich uczynków, a nie tylko marionetkami zdanymi na kaprysy przerastających ich sił demonicznych. Treść i teologia Księga Rodzaju łączy w sobie różne teksty, ale charakteryzuje się doskonale przemyślaną kompozycją. Dzieli się wyraźnie na dwie części: opowiadanie o stwórczym dziele Boga (Rdz 1 – 11) i dzieje patriarchów (Rdz 12 – 50). Możliwe jest, że wcześniej została zredagowana część opowiadająca o przodkach Izraela, gdyż ideowo była bliższa pokoleniu wygnańców, do których pierwotnie ją adresowano. Patriarchowie mają być wzorami wiary dla swoich potomków, a ich losy mają im pomóc podtrzymać nadzieję odrodzenia. W tym sensie ta druga część jest mniej uniwersalna od części pierwszej (Rdz 1 – 11), która dotyczy świata i ludzkości w ogóle. Opisy zawarte w pierwszych jedenastu rozdziałach Księgi Rodzaju nie mogą być traktowane jako informacja o tym, jakie były początki wszechświata i jakie wydarzenia miały miejsce przy jego powstawaniu. Autor sięgnął do powszechnie znanych w jego czasach opowiadań o początkach świata i posłużył się nimi, aby wyjaśnić czytelnikowi sens i cel stwórczego aktu, dokonanego przez Boga. Istotą tych tekstów jest przesłanie zawarte w poszczególnych obrazach. W przesłaniu tym znajdujemy pełną wiary odpowiedź na podstawowe pytania związane z pochodzeniem świata i człowieka, a także z celem, dla którego istnieją wszelkie stworzenia. Drugi ważny wątek tej części dotyczy natury i skutków ludzkiego grzechu (Rdz 3). Chociaż zło wprowadza chaos w harmonię stworzenia, nie niweczy Bożego planu. Człowiek dopuszczający się zła jest wprawdzie osłabiony i zaślepiony, Bóg jednak, zamiast tylko karać, wychodzi mu naprzeciw. Historia o Noem pokazuje, że Bóg w swoich wymaganiach i sądzie bierze pod uwagę ludzką słabość i napełnia ludzi nadzieją na ostateczne przezwyciężenie grzechu i śmierci (Rdz 9,1-17). Opowiadanie o wieży Babel, które podsumowuje tę cześć Księgi Rodzaju (Rdz 11,1-9), ukazuje, że ludzie, którzy pragną budować swoją wielkość bez Boga, skazani są na ostateczną klęskę i rozproszenie. Powołanie Abrahama (Rdz 12,1-3) rozpoczyna drugi etap dziejów ludzkości. W przeciwieństwie do budowniczych wieży Babel nie dąży on do tego, aby budować swoją wielkość, ale przyjmuje Bożą obietnicę i wyrusza w podróż do kraju, który jest mu nieznany. Choć dzieje patriarchów dotyczą początków Izraela, redaktorzy Księgi Rodzaju nie pomijają reszty ludzkości. Widać to już w obietnicach danych Abrahamowi, a szczególnie w tej, która dotyczy błogosławieństwa wszystkich ludów ziemi (Rdz 12,3). Powiązanie przodków Izraela z innymi ludami widoczne jest m.in. w Rdz 25,1-18, gdzie zostało ukazane pochodzenie różnych ludów od Abrahama. Widać je także w jego modlitwie wstawienniczej za Sodomę i Gomorę (Rdz 18), w ocaleniu za jego przyczyną miasta Soar (Rdz 19), jak również w dziejach Józefa, który stał się dobroczyńcą Egiptu. Obok dziejów Abrahama Księga Rodzaju ukazuje losy innych patriarchów: Izaaka, Jakuba, Józefa. W ich życiu zaczynają się spełniać obietnice dane Abrahamowi. Oni też, mimo swoich wad i błędów, okazują się ludźmi wielkiej wiary. Najwięcej uwagi zostało poświęcone Jakubowi, najmniej Izaakowi. Opowiadanie o Józefie ukazuje głównie rolę Bożej opatrzności w ludzkim życiu. Doświadczenia patriarchów są zapowiedzią i gwarancją całkowitego zbawienia, które urzeczywistni się w Jezusie Chrystusie. On, przychodząc na świat, spełnił ostatecznie wszystko, co Bóg obiecał ludzkości przez patriarchów. Księga Rodzaju na przykładach Sary, Rebeki i Racheli ukazuje również ważną rolę kobiet. Bóg objawił w ich życiu swoją łaskę i miały one udział w realizowaniu Jego obietnic.
34
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 35
KSIĘGA RODZAJU
Opowiadanie o stwórczym dziele Boga Rdz 2,4-25; Hi 38 – 39; Ps 8; 74,16n; 89,12n; 104; Prz 8,22-31; Jr 10,11-13; J 1,1-3; Kol 1,15-17 J 8,12; 2Kor 4,6
Ps 65,10-14
Syr 43,1-10; Iz 40,26; Jr 31,35; Ba 3,33-35
Ps 136,7-9
Pieśń o Bogu Stwórcy 1 Na początku Bóg stworzyła niebo i ziemię. 2A ziemia była zupełnym pustkowiem. Ciemność zalegała nad bezmiarem wódb, a duch Bożyc unosił się nad wodami. 3 Bóg rzekł: „Niech się stanie światłość”. I stała się światłość. 4 I widział Bóg, że światłość jest dobra. Oddzieliłd więc światłość od ciemności. 5I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność – nocą. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia pierwszego. 6 I rzekł Bóg: „Niech się stanie sklepienie wśród wód i niech oddzieli jedne wody od drugich”e. 7Uczynił więc Bóg to sklepienie i oddzielił wody pod sklepieniem od wód, które były nad nim. I tak się stało. 8I nazwał Bóg sklepienie niebemf. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia drugiego. 9 I rzekł Bóg: „Niech się zbierze woda pod sklepieniem na jedno miejsce i niech się odsłoni sucha powierzchnia”. I tak się stało. 10I nazwał Bóg suchą powierzchnię lądem, a zbiorowisko wody – morzem. I widział Bóg, że było to dobre. 11 I rzekł Bóg: „Niech ziemia napełni się zielonymi roślinami rozsiewającymi nasiona oraz różnymi gatunkami drzew, które rodzą owoce pełne nasion”. I tak się stało. 12Ziemia wydała różne rodzaje zielonych roślin rozsiewających nasiona oraz różne gatunki drzew, które rodzą owoce pełne nasion. I widział Bóg, że było to dobre. 13Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia trzeciego. 14 I rzekł Bóg: „Niech się staną światła na sklepieniu niebieskim, by oddzielały dzień od nocy i wyznaczały święta, dni i lata. 15Niech jaśnieją na sklepieniu niebieskim i świecą nad ziemią”. I tak się stało. 16I uczynił Bóg dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby
1
a) stworzył – działanie Boga opisane jest dwoma czasownikami: „stwarzać” i „uczynić” (np. Rdz 1,7). Słowo „stwarzać” ma tu szczególną wymowę. W Biblii hebrajskiej odnoszone jest ono tylko do Boga, czyli opisuje działanie, które może wykonać jedynie Bóg. Słowo „stwarzać” wyraża również zbawcze działanie Boga w historii. Oznacza to, że akty stwórcze mają w sobie charakter zbawczy. b) bezmiarem wód – określenie to może sugerować, że na początku cała ziemia pokryta była wodą. Podobne wyobrażenia na temat początków świata zawierają np. babilońskie mity. c) duch Boży – użyte w oryginale słowo ruah można tłumaczyć jako ‘wiatr’, ‘tchnienie’, ‘duch’. Babilońskie mity często wspominają o wietrze, który jest na usługach bogów. Zazwyczaj stanowi on siłę niszczycielską. Tutaj duch (wiatr) Boży unoszący się nad wodami jest raczej symbolem panowania Boga nad bezładem. d) Oddzielił – Bóg oddziela światłość od ciemności, dzień od nocy, wody pod sklepieniem od wód nad sklepieniem, ląd od wód. Stwarzanie wprowadza więc porządek. e) Tekst ten zawiera ślady poglądów starożytnych na temat zjawisk atmosferycznych, szczególnie opadów. Babiloński poemat o stworzeniu (Enuma Elisz) podaje, że Tiamat, matka bogów (utożsamiana z wodami słonymi), najpierw stworzyła wraz z bogiem Apsu (utożsamianym z wodami słodkimi) innych bogów, ale potem postanowili ich zniszczyć. W obronie bogów stanął Marduk i pokonał Tiamat. Z jej przepołowionego ciała utworzył ziemię i sklepienie niebieskie. f) Niebo pojmowano w starożytności w taki sposób, jak się ono jawi oczom człowieka, czyli jako pewnego rodzaju powłokę, która rozpościera się nad ziemią (w. 17).
Pieśń o Bogu Stwórcy. Istnieje wiele podobieństw między tym fragmentem Biblii, a pozabiblijnymi opowiadaniami o stworzeniu, szczególnie babilońskimi (zob. Wprowadzenie). Są jednak między nimi także istotne różnice. W Księdze Rodzaju jest np. mowa o tym, że wszystko zostało powołane do istnienia słowem Boga, mityczne opowieści podają natomiast, że akt stwórczy dokonywał się za pomocą magicznych formuł. Inna istotna różnica dotyczy stworzenia ludzi. Według babilońskiego eposu Atrahasis ludzie byli stworzeni z gliny i z krwi jednego ze zbuntowanych bóstw. Powołano ich do istnienia po to, aby wyręczyli zbuntowane bóstwa w ich pracy, która polegała na dostarczaniu pokarmu pozostałym bóstwom. Według Biblii ludzie są ukoronowaniem dzieła stworzenia i Bóg stworzył ich na swój obraz. On też zapewnia im pokarm i troszczy się o nich. W opisie biblijnym ludzie są wyróżnieni spośród innych stworzeń i powołani do tego, aby w imieniu Boga i zgodnie z Jego zamysłem rządzili stworzeniem. Zadanie to zakłada,
35
RODZAJU 1,1-16
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Wszelkie ciała niebieskie podlegają Bogu i nie są traktowane jak odrębne bóstwa. Wiele starożytnych ludów oddawało natomiast boską cześć ciałom niebieskim. Z tymi i podobnymi poglądami zmagał się m.in. Paweł Apostoł (np. Kol 2,1-15+). b) Liczba mnoga czasownika uczynić może być użyta w jęz. hebr. dla podkreślenia świadomego podejmowania decyzji. Człowiek, tworzony na obraz i podobieństwo Boga, otrzymuje zdolność podejmowania decyzji, czyli zdolność do panowania nad stworzeniem. Najwyższym wyrazem podobieństwa człowieka do Boga jest wolność. Dzięki niej nadaje on sens swojemu życiu, dokonując świadomego wyboru dobra. Jednak przez uwikłanie w niewolę zła Boży obraz został w człowieku zatarty. Zostanie on ukazany w całej doskonałości dopiero w Jezusie Chrystusie (Kol 1,15). On objawi prawdziwą naturę Boga (Hbr 1,3) i wszystkim ludziom przyniesie wyzwolenie z niewoli grzechu (Ga 5,1), prowadząc ich do uczestnictwa w naturze Boga (2P 1,4). c) Treść tego zdania w żaden sposób nie sugeruje, że rodzaj ludzki wziął początek od jednej pary ludzi. Autor biblijny w ogóle nie zajmuje się odpowiadaniem na pytania dotyczące powstawania gatunków (w tym gatunku ludzkiego) i sposobów ich rozmnażania się. Interesuje go natomiast natura człowieka, cel i sens jego życia, a szczególnie zależność człowieka od Boga (Rdz 5,1-32+). d) Nakaz jedzenia roślin przez wszystkie stworzenia łącznie z człowiekiem jest odzwierciedleniem stanu pokoju pomiędzy wszystkimi stworzeniami powołanymi do życia przez Boga. W dalszych fragmentach Biblii będzie mowa o tym, że człowiek żywi się także mięsem zwierząt (np. Rdz 9,3; 27,3; Kpł 17,13), a zwierzęta żywią się mięsem innych zwierząt (np. Syr 13,19).
Page 36
rządziło nocą, oraz gwiazdy. 17Umieścił je Bóg na sklepieniu niebieskim, by świeciły nad ziemią, 18by rządziły dniem i nocą i oddzielały światło od ciemnościa. I widział Bóg, że było to dobre. 19Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia czwartego. 20 I rzekł Bóg: „Niech się zaroją wody od istot żyjących, a ptactwo niech lata nad ziemią, pod sklepieniem niebieskim”. 21 I stworzył Bóg wielkie potwory morskie i wszelkie pływające istoty żywe, których pełno było w wodach, i wszelkie latające ptactwo różnego rodzaju. 22Pobłogosławił s je Bóg tymi słowami: „Bądźcie płodne, mnóżcie się i zapełniajcie wody morskie. Ptactwo zaś niech się mnoży na ziemi”. 23Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia piątego. 24 I rzekł Bóg: „Niech ziemia zrodzi różne żywe istoty: bydło, zwierzęta pełzające i polne”. I tak się stało. 25I Bóg uczynił różne polne zwierzęta, wszelkie bydło i zwierzęta pełzające. I widział Bóg, że było to dobre. 26 I rzekł Bóg: „Uczyńmy ludzi na Nasz obraz, podobnych do Nasb. Niech panują nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym, nad bydłem, nad całą ziemią i nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi”. 27I stworzył Bóg ludzi na swój obraz: na obraz Boży ich stworzył. Stworzył ich jako mężczyznę i kobietęc. 28I błogosławił im, mówiąc: „Bądźcie płodni, mnóżcie się i zaludniajcie ziemię oraz czyńcie ją sobie poddaną. Panujcie nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym i nad wszelką istotą poruszającą się po ziemi”. 29 I rzekł Bóg: „Oto dałem wam wszelkie rośliny na całej ziemi, wydające nasienie, i wszelkie drzewa owocowe, zawierające nasienie. Będą one dla was pokarmem. 30A dla wszelkiego zwierzęcia polnego i wszelkiego ptactwa powietrznego i dla wszystkiego, co się porusza po ziemi i ma w sobie życie, da ję na pokarm wszelkie rośliny zielone”d. I tak się stało. 31 I widział Bóg, że wszystko, co stworzył, było bardzo dobre. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia szóstego.
że ludzie są rozumni, odpowiedzialni i wolni. Według biblijnego opisu Bóg stworzył równocześnie mężczyznę i kobietę. Oznacza to, że są sobie równi i wspólnie odpowiadają za świat, który Bóg im powierzył. Ludzka płodność oprócz tego, że zapewnia potomstwo, jest wyrazem uczestniczenia ludzi we współtworzeniu życia razem z Bogiem. Błogosławieństwo, które ludzie otrzymują, oznacza, że Bóg bardzo ceni życie i zależy Mu, aby ono stale się pomnażało i rozwijało. Biblia podaje, że Bóg po stworzeniu człowieka przestał pracować. Zaprzestanie pracy jest tutaj wyrazem podziwu Boga i Jego radości z tego, co uczynił. Opis dzieła stwórczego kończy się więc świętowaniem, które jest symbolem pełni. Błogosławieństwo udzielone siódmemu dniowi jest gwarancją dobrodziejstw, które staną się udziałem człowieka, gdy będzie naśladował Boga. Zaprzestanie pracy przez Boga stanowi dla ludzi zachętę, aby dostrzegali piękno świata, cieszyli się owocami swojej pracy i uwielbiali Stwórcę. Praktykowanie odpoczynku zostanie objęte przykazaniem, które ma chronić wolność człowieka (Wj 20,8-11; Pwt 5,12-15; por. Mt 12,1-8+; Łk 6,1-5+). Opis stworzenia ma pewne cechy poetyckie, m.in. refreny, które nadają mu rytmikę. Jest ich kilka: Bóg rzekł; niech się stanie; tak się stało; Bóg uczynił; widział Bóg, że było to dobre. Czynnikiem organizującym całość opowiadania jest schemat tygodnia. Liczba siedem jest symboliczna i wyraża pełnię, doskonałość. Istnieje symetria między trzema pierwszymi i trzema następnymi dniami. Pierwszy odpowiada czwartemu, drugi – piątemu, a trzeci – szóstemu. W pierwszych trzech dniach Bóg stwarza przestrzenie, a w ciągu trzech następnych je wypełnia. Jest wielce prawdopodobne, że autorzy biblijni znali kosmogonie starożytnych ludów. Mogli nawet korzystać z niektórych obrazów zawartych w pozabiblijnych opowieściach o powstaniu świata. Robili to jednak po to, aby przeciwstawić się poglądom sprzecznym z monoteistyczną wiarą i ukazać prawdy natchnione przez Boga. Biblijny opis dotyczący po-
RODZAJU 1,17-31
36
Rdz 8,17
Ps 50,10-12
Rdz 5,1.3; 9,6; Ps 8,5-9; Mdr 2,23; Syr 17,1-4
Mt 19,4; 1Kor 11,7
Rdz 9,1.7; Ps 8,6-9; Mdr 9,2; Syr 17,2-4; Jk 3,7
Rdz 9,2-4
Ps 104,14
Ps 104,24; Syr 39,33-35; 1Tm 4,4
01_Rdz:01_Rdz
Wj 20,11; 31,12-17; Hbr 4,4
Hi 34,14n; Koh 3,20; 12,7; 1Kor 15,45-49
Prz 2,18; Ap 2,7; 22,14
2
9/3/08
2:07 PM
Page 37
1
Tak Bóg dopełnił stworzenia nieba i ziemi wraz z tym, co na nich było. 2W siódmym dniu dopełnił Bóg dzieła, nad którym pracował. Siódmego dnia przestał pracować po całym dziele, które uczynił. 3I pobłogosławił Bóg ten siódmy dzień i ustanowił go świętym, bo tego dnia przestał pracować po tym, jak dokonał dzieła stworzenia. 4Takie są dzieje stworzenia nieba i ziemi. Poemat o stworzeniu Gdy PANs Bóg uczyniła ziemię i niebo, 5nie było jeszcze na ziemi żadnego krzewu polnego i żadna trawa jeszcze nie wzeszła. PAN Bóg nie spuszczał bowiem deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by pracował na roli 6i kopał w ziemi studnię, aby nawodnić glebę. 7PAN Bóg ulepił człowiekab z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. Odtąd człowiek stał się istotą żyjącą. 8 PAN Bóg zasadził ogród w Edeniec, na Wschodzie, i umieścił tam człowieka, którego ulepił. 9 PAN Bóg sprawił, że wyrosły z gleby wszelkie drzewa o pięknym wyglądzie, których owoce nadawały się do jedzenia. W środku ogrodu natomiast rosło drzewo życiad oraz drzewo poznania dobra i złae. 10 A z Edenu wypływała rzeka, która miała nawadniać ogród. Tam rozdzielała się na cztery rzeki. 11Pierwsza to Piszon, która opływa całą krainę Chawila, gdzie znajduje się złoto. 12A złoto tej krainy jest cenne. Jest tam również pachnąca żywica i czerwony kamień. 13Druga rzeka to Gichon. Opływa ona całą krainę Kusz. 14Trzecia rzeka zwie się Tygrys i płynie na Wschód od Asyrii. Czwarta rzeka to Eufratf.
a) uczynił – zob. Rdz 1,1+. b) człowieka – użyte w oryginale słowo adam może oznaczać pojedynczego człowieka, ale też ogólnie ludzi. c) Eden – tutaj nazwa ta oznacza większą przestrzeń niż sam ogród. W innych miejscach odnosi się wyłącznie do ogrodu (np. Rdz 2,15; 3,22n; Ez 36,35; por. Iz 51,3; Ez 28,13; 31,9). Znaczenie tego słowa wiąże się z rozkoszą, dlatego ogród w Eden to ogród rozkoszy. d) drzewo życia – symbol ten znany jest również z tekstów pozabiblijnych. Według wschodnich mitologii drzewo życia rodziło owoce nieśmiertelności, którymi żywili się bogowie. W tym miejscu tekst biblijny zdaje się przełamywać te ograniczenia i zawiera sugestię, że owoce te były dostępne dla wszystkich (ww. 16n; por. Rdz 3,22). Spożywanie przez człowieka owoców z drzewa życia oznacza, że z natury jest śmiertelny. Może jednak pokonać własną śmiertelność dzięki pokarmowi danemu przez Boga. Gdy objawi się Chrystus, da ludziom swoje ciało jako pokarm na życie wieczne (np. J 6,54; por. J 3,15+). e) drzewo poznania dobra i zła – symbol ten nie ma odpowiednika w mitologii. Według Biblii drzewo poznania dobra i zła było w ogrodzie Eden, zanim pojawili się w nim ludzie. Oznacza to, że określanie, co jest dobre, a co złe Bóg zastrzegł dla siebie. Dotyczy to szczególnie norm prawa naturalnego i moralnego. f) Dane geograficzne zawarte w tekście mogłyby sugerować, że ogród Eden znajdował się w Mezopotamii. Nie można jednak zapominać, że autor natchniony posługuje się tutaj obrazem.
wstawania świata i pojawienia się człowieka nie może być traktowany jako naukowa analiza tego procesu (zob. Wprowadzenie). Głównym jego celem jest uwielbienie Boga za to, że całkowicie dobrowolnie i bez niczyjej pomocy zechciał powołać do istnienia przepiękny świat. W tym sensie opis ten stanowi bardzo dojrzałą i bogatą refleksję o Bogu, o świecie, o człowieku i jego powiązaniu ze Stwórcą. Ukazuje zamysł Boga w stosunku do stworzenia i zarazem zadanie, jakie ludzkość ma do spełnienia. Jest więc swoistą uwerturą do całej Księgi Rodzaju, a nawet do całego Pisma Świętego. Poemat o stworzeniu. W tym tekście pojawia się wiele myśli zawartych w Rdz 1,1 – 2,4. Autor jednak w mniejszym stopniu zajmuje się sprawami przyrodniczymi oraz całościowym ukazywaniem rzeczywistości. Dokonuje natomiast głębokiej i przenikliwej analizy dotyczącej człowieka i przejawów jego życia. Ukazuje więzi, które łączą ludzi z Bogiem, z innymi ludźmi, ze stworzeniami i z ziemią w ogóle. By ukazać pewne fundamentalne prawdy, posługuje się językiem obrazowym, którego nie należy rozumieć dosłownie. Poszczególne obrazy mają pomóc uchwycić istotę i sens ludzkiego życia. Autor zaznacza, że dopóki na ziemi nie ma ludzi, jest ona pustkowiem. Ludzie więc nadają sens istnieniu ziemi, a nie odwrotnie. Obraz Boga, który jak garncarz lepi człowieka z ziemi, ukazuje zależność ludzi od Boga i podkreśla, że człowiek sam nie dał sobie istnienia. Życie jest więc darem Boga. Z drugiej strony obraz ten ukazuje troskę Boga o ludzi, którzy zawsze pozostają pod Jego opieką i dzięki temu mogą się czuć bezpiecznie. Także w obrazie ogrodu, który Bóg daje człowiekowi, można dostrzec wyraz Jego troski o ludzi. Ogród ten jest pełen drzew, co oznacza, że Bóg zatroszczył się, aby człowiekowi nie brakowało na ziemi niczego. W obrazie Boga lepiącego człowieka z ziemi ukazana jest prawda, że Bóg, powołując ludzi do istnienia, nadał im kształt najlepszy z możliwych. Dlatego natura ludzka jest przeniknięta pięknem i ludzie są zdolni do wyrażania piękna. Materiał, z którego powstaje człowiek – ziemia, wskazuje na nietrwałość i śmiertelność człowieka (Rdz 3,19). Człowiek (hebr. adam) w swojej cielesności związany jest z ziemią (hebr. adama). Ona jest środowiskiem ludzkiego życia. Bóg zaufał ludziom, powierzając im ziemię. Otrzymują jednak zadanie przekształcania jej przez pracę. Istotą pracy jest to, że w niej ma się wyrażać ludzka rozumność i odpowiedzialność. Dzięki pracy ludzi nie tylko zmienia się ziemia, ale również rozwijają się ich umiejętności.
37
RODZAJU 2,1-14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) jak on je nazwie – nadawanie imienia czemuś lub komuś wiązało się z panowaniem nad tym, co się nazwało. b) żyjące istoty – określenie to odnosi się także do ludzi (Rdz 2,7). W ten sposób podkreślona jest więź między ludźmi a pozostałymi stworzeniami. Panowanie ludzi nad stworzeniami nigdy nie powinno więc sprowadzać się do ich niszczenia. c) Zdanie to zawiera m.in. obrazowe wyjaśnienie, skąd bierze się wzajemne przyciąganie przeciwnych płci, które jest mocniejsze od więzi między rodzicami i dziećmi (w. 24). Mężczyzna i kobieta tworzą razem naturalną jedność. d) Język polski nie jest w stanie oddać gry słów zawartej w oryginale, której celem jest ukazanie łączności i jedności między mężczyzną i kobietą. Język hebr. na określenie mężczyzny stosuje słowo isz, a na określenie kobiety słowo iszsza. Określenia hebr. można też tłumaczyć jako mąż i żona. Ks. Jakub Wujek, próbując oddać w swoim tłumaczeniu koloryt oryginału, zastosował terminy: mąż i mężyna. e) Małżeństwo mężczyzny i kobiety jest częścią stwórczego zamysłu Boga i tym samym przynależy do prawa naturalnego. Bóg wyraźnie objawia, że mężczyzna i kobieta mają żyć w monogamicznym związku. W wierności i miłości mają tworzyć nierozerwalną jedność. Pogląd ten był czymś bardzo odmiennym na tle powszechnie praktykowanej poligamii. f) wąż – zob. Rdz 3,4+. g) W pytaniu tym zawarty jest podstęp, który wciąga człowieka w rozmowę. Bóg nie zakazał bowiem spożywać ze wszystkich drzew, tylko z jednego (Rdz 2,16n).
Page 38
15
Wziął więc PAN Bóg człowieka i dał mu odpocząć w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. 16Przykazał też PAN Bóg człowiekowi: „Możesz jeść owoce ze wszystkich drzew tego ogrodu. 17Nie wolno ci jednak jeść z drzewa poznania dobra i zła, bo gdy zjesz z niego, na pewno umrzesz”. 18 Potem rzekł PAN Bóg: „Nie jest dobrze, by człowiek był sam. Uczynię mu pomoc podobną do niego”. 19Ulepił więc PAN Bóg z ziemi wszelkie dzikie zwierzęta i wszelkie ptactwo powietrzne. Przyprowadził je do człowieka, aby dowiedzieć się, jak on je nazwiea. I wszystkie żyjące istotyb miały się tak nazywać, jak on je nazwał. 20Człowiek nadał nazwę wszelkiemu bydłu, wszelkim ptakom powietrznym i dzikim zwierzętom. Nie znalazł jednak pomocy odpowiedniej dla siebie. 21 Zesłał więc PAN Bóg głęboki sen na człowieka. A gdy ten zasnął, wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. 22 Z żebra, które PAN Bóg wyjął z mężczyzny, utworzył kobietę i przyprowadził ją do niegoc. 23Wtedy mężczyzna rzekł: „Ta wreszcie jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała. Będzie się zwała kobietą, bo z mężczyzny została wziętad”. 24 Dlatego opuści mężczyzna swego ojca i swoją matkę, a złączy się ze swoją żoną, tak że staną się jednym ciałeme. 25Mężczyzna i jego żona byli nadzy, ale nie odczuwali wstydu. Grzech i jego skutki 1 A wążf był bardziej przebiegły od wszystkich zwierząt polnych, które PANs Bóg uczynił. Rzekł on do kobiety: „Czy Bóg rzeczywiście powiedział: «Nie wolno wam jeść ze wszystkich drzew tego ogrodu»?”g. 2Kobieta odrzekła: „Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, 3lecz o owocach drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: «Nie będziecie
3
Ponieważ ludzie stworzeni przez Boga są rozumni i wolni, istotną sprawą pozostaje ich stosunek do prawdy i moralności. Biblijny obraz Boga, który zakazuje człowiekowi spożywać owoc z drzewa poznania dobra i zła, ma na celu podkreślenie, że to Bóg decyduje o tym, co jest dobre, a co złe. Gdyby człowiek próbował o tym decydować, znaczyłoby, że jako stworzenie chce postawić siebie w miejsce Stwórcy. Człowiekowi nie wolno jednak wykraczać przeciwko prawu naturalnemu, a tym bardziej ustanawiać norm sprzecznych z tym prawem. Zasady tworzone przez ludzi muszą być zgodne z prawem Bożym. W przeciwnym wypadku ludziom grozi zagłada (w. 17). Mimo że Bóg obdarzył ludzi pięknym światem, odczuwają oni osamotnienie. Ten szczególny stan ducha łagodzi w jakiejś mierze więź z drugim człowiekiem. Ostatecznie jednak żadne stworzenie i żadna rzecz nie jest w stanie wypełnić pragnień ludzkiego serca. Może to uczynić jedynie Bóg, do którego zmierza każdy człowiek. W czasie ziemskiego życia ludzie przeżywają różnego rodzaju relacje z innymi, wśród których ważną rolę odgrywa więź małżeńska. Poprzez tę więź mężczyzna i kobieta stają się jednym ciałem, tzn. trwale łączą się aż do śmierci (zob. Mt 19,1-9+). Obraz, w którym Bóg wprowadza człowieka w sen, aby następnie wyjąć z niego żebro i utworzyć z niego kobietę, oznacza, że stwórczy akt Boga pozostaje dla człowieka tajemnicą i ludzie dla siebie nawzajem również są tajemnicą. Obraz utworzenia kobiety z żebra mężczyzny oznacza, że są sobie bardzo bliscy i sobie równi, tzn. mają tę samą naturę, tę samą godność i te same prawa. Kończąca to opowiadanie wzmianka o nagości obojga wyraża myśl, że każdy człowiek nosi w sobie pierwotną przejrzystość i bezbronność. Dzięki tym cechom życie ludzi może być przeniknięte harmonią, pokojem i wzajemnym szacunkiem. Fragment ten pokazuje, że Bóg stworzył ludziom optymalne warunki życia i rozwoju. Człowiek natomiast przez odpowiednie odniesienie do Boga, ludzi i innych stworzeń odpowiada za kształt swojego szczęścia. Grzech i jego skutki. Opowiadanie to dotyczy pochodzenia zła, odnosi się również do problemu ludzkiej śmierci. Szczególną postacią jest w nim wąż, który tutaj symbolizuje podstęp, przewrotność, podejrzliwość, niezadowolenie, nieposłuszeństwo, kłamstwo. Ludzie ulegają tym wadom, ponieważ pozwalają, aby zawładnęło nimi pożądanie (w. 6),
RODZAJU 2,15 — 3,3
38
Pwt 3,20; Joz 1,15; 1Krl 8,56; Hbr 4,8-11
Rz 6,23
Prz 18,22
1Kor 11,8n
Mt 19,5; 1Kor 6,16; Ef 5,31
Mdr 2,24; J 8,44; Rz 5,12-21; Ap 12,9; 20,2
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 2,17; 3,22
Iz 65,25
Mi 7,17 Ap 12,13-17
Rdz 35,16-18; J 16,21; Ap 12,2
9/3/08
2:07 PM
Page 39
z niego jeść, a nawet go dotykaća, abyście nie umarli»”. 4Odparł wążb kobiecie: „Na pewno nie umrzecie. 5Ale Bóg wie, że gdy zjecie ten owoc, otworzą się wam oczy i staniecie się jak Bóg: poznacie dobro i zło”. 6 Wtedy kobieta spostrzegła, że owoce tego drzewa ładnie wyglądają, są dobre do jedzenia i do zdobycia wiedzy. Sięgnęła więc po owoc, zjadła i dała też mężczyźnie, który był przy niej, a on zjadłc. 7Wtedy obojgu otworzyły się oczy i poznali, że są nadzyd. Zerwali więc liście z drzewa figowego i zrobili sobie przepaski. 8 A gdy mężczyzna i jego żona usłyszeli głoss PANA Boga, przechadzającego się po ogrodzie podczas powiewu wiatru, ukryli się przed PANEM Bogiem wśród drzew ogrodue. 9Zawołał więc PAN Bóg mężczyznę i spytał: „Gdzie jesteś?f”. 10 On odrzekł: „Słyszałem Twój głos w ogrodzie, zląkłem się, gdyż jestem nagi, i ukryłem się”. 11Bóg zapytał: „Kto ci powiedział, że jesteś nagi? Czy zjadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść?”. 12Odpowiedział mężczyzna: „Kobieta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z drzewa i zjadłem”. 13PAN Bóg zapytał kobietę: „Dlaczego to uczyniłaś?”. Kobieta odpowiedziała: „Wąż mnie skusił i zjadłam”. 14 Wówczas PAN Bóg rzekł do wężag: „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród bydła i polnych zwierząt. Na brzuchu będziesz pełzać i proch będziesz jeść przez wszystkie dni swego życiah. 15Wprowadzam nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem. Ono zdepcze ci głowę, a ty zranisz mu piętę”. 16 Do kobiety powiedział: „Pomnożę twoje bóle związane z porodem. W bólu będziesz rodziła dzieci. Do twojego męża będziesz lgnęła, ale on będzie panował nad tobąi”.
a) dotykać – nie było takiego zakazu (Rdz 2,16n). b) wąż – zwierzę to posiada bogatą symbolikę. Tutaj jest symbolem rzeczywistości wrogiej człowiekowi. Symbol węża może się m.in. odnosić do kananejskiego boga Baala (zob. Słownik), którego uważano za sprawcę płodności i żyzności. Izraelici często ulegali jego urokowi, czemu stanowczo sprzeciwiali się prorocy. Sytuacja ta mogła posłużyć autorowi za inspirację w jego refleksji nad istotą zła. c) Chociaż kobieta pierwsza przekracza nakaz Boga, a dopiero potem czyni to mężczyzna, ich odpowiedzialność jest taka sama. Oboje dokonują świadomego i wolnego wyboru. d) Do tej pory nagość była znakiem harmonii i zaufania (Rdz 2,25). Grzech zburzył ten stan. e) W wersetach 8-19 opowiadanie przybiera charakter procesu sądowego, który zaczyna się od dochodzenia, a kończy się wydaniem wyroku. Bóg najpierw zwraca się do mężczyzny (w. 9). f) Gdzie jesteś? – pytanie to sygnalizuje, że człowiek popsuł istniejący porządek i od tej pory będzie miał trudności z określeniem siebie i sensu swojego życia. g) Wyroki zapadają według kolejności, w jakiej zjawiali się w scenie kuszenia jej uczestnicy (wąż, kobieta, mężczyzna). h) Naturalny sposób poruszania się węża jest tutaj ukazany jako przekleństwo, ma więc znaczenie symboliczne – oznacza upokorzenie. Żywienie się prochem świadczy o tym, że nad wężem zapanowała śmierć. i) panował nad tobą – Bóg, stwarzając ludzi, dał im równą godność. Panowanie mężczyzny nad kobietą jest więc skutkiem grzechu, a nie woli Boga.
czyli fałszywe przekonanie, że człowiek może być jak Bóg (w. 5). Istotą pożądania jest więc ludzka pycha. Ona jest korzeniem wszelkiego zła, którego dopuszcza się człowiek. Pycha w najbardziej dotkliwy sposób niszczy miłość, największy dar Boga. Dialog pomiędzy człowiekiem i wężem w obrazowy sposób ukazuje, jak człowiek może stopniowo zbliżać się do zła i w konsekwencji mu ulec. Ludzie upadają, ponieważ wątpią w prawdomówność Boga, nie chcą być Mu posłuszni i podważają prawdę, którą objawił. W ludzkich postawach można zaobser wować podwójną naiwność. Ludzie najpierw sądzą, że zło jest atrakcyjne, potem ulegają złudzeniu, że zdołają mu się przeciwstawić. Poddanie się złu sprawia, że człowiek zaczyna postrzegać Boga jako przeciwnika. Snuje niejako domysły, że Bóg ukrywa przed nim coś, co mu się należy. Złamanie zakazu Boga nie prowadzi, wbrew oczekiwaniom, do uzyskania nadprzyrodzonej wiedzy (w. 5), ale sprawia, że ludzie poznają swoją nędzę. Ujawnia się ona we wzajemnym lęku przed sobą, czego znakiem jest zrobienie sobie przepasek (w. 7), i w lęku przed Bogiem, przed którym ludzie zaczynają się chować (w. 8). Przed Bogiem nie można się jednak ukryć. Zresztą On szuka upadłych ludzi. Czyni to dlatego, że chce ich uchronić przed dalszymi upadkami, uświadomić im błąd i pokazać sposób naprawienia zaistniałej sytuacji (w. 15). Gdy Bóg znajduje ludzi (w. 9), ujawnia się kolejny skutek zła. Nie potrafią oni uznać swojej winy, ale próbują zrzucać odpowiedzialność na innych (ww. 11-13). Bóg nie wymierza ludziom kary. Pozwala jedynie, aby doświadczyli na sobie skutków własnego wyboru. Konsekwencje grzechu nie są takie same dla mężczyzny i kobiety. Kobieta, która miała otrzymywać od mężczyzny miłość, dozna z jego strony dominacji. Dlatego nigdy nie będą zaspokojone najgłębsze pragnienia jej serca. Ból rodzenia dotyczy tego, że potomstwo, które wyda, będzie się nienawidzić (Rdz 4,8). Mężczyzna, który miał panować nad materią, odtąd będzie się z nią zmagał wśród licznych niepowodzeń, co go też upokorzy. Praca, zamiast być dla niego źródłem satysfakcji, przyniesie mu rozczarowanie i brak poczucia spełnienia. Wskutek nieposłuszeństwa ludzi wobec Boga pojawiła się dysharmonia między nimi a przyrodą. Zanim Bóg ukazał ludziom skutki ich czynu, przeklął węża (w. 14). Ustanawia też stan nieprzyjaźni między wężem a ludźmi (w. 15), co oznacza, że ludzie mimo popełnionego zła nie stali się źli z natury. Natura ludzka została skażona,
39
RODZAJU 3,4-16
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Ewa – hebr. Chawwa znaczy ‘Żyjąca’. Imię kobiety powstaje z gry słów w oryginale: Żyjąca – życie, stąd matka żyjących (Rdz 4,1+). W imieniu tym zawiera się nadzieja, że życie ludzkie będzie się rozwijało. b) cherubów – występowały one także w innych religiach i kulturach (zob. Słownik). c) Adam – w jęz. hebr. adam znaczy ‘człowiek’. Nazwa ta staje się imieniem własnym (Rdz 3,20+). Tekst oryginalny zawiera grę słów: człowiek (hebr. adam) – ziemia (hebr. adama), co nawiązuje do tego, że Bóg ulepił człowieka z ziemi (Rdz 2,7). Zob. Słownik. d) współżył – dosł. poznał. Zwrot „poznać kobietę” stanowił w literaturze starożytnej (np. akadyjskiej, ugaryckiej, aramejskiej) ogólnie znane powiedzenie, stosowane na określenie relacji seksualnej między mężczyzną i kobietą. Zastosowanie tego zwrotu obok innych określeń, które również odnosiły się do aktu płciowego, miało być może na celu podkreślenie, że dwoje ludzi połączyło się nie tylko w sensie cielesnym, ale zawiązała się między nimi także więź duchowa. e) Otrzymałam – dosł. nabyłam. f) pierworodnych zwierząt – chodzi o pierwsze zwierzę z potomstwa (Lb 3,40+). Zob. Słownik. g) powiedział coś – zwrot ten może wskazywać na próbę wywołania kłótni.
Page 40
17
Po czym rzekł do mężczyzny: „Ponieważ posłuchałeś kobiety i zjadłeś owoc z drzewa, z którego zakazałem ci jeść, przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu. W trudzie będziesz zdobywał na niej pożywienie przez wszystkie dni życia. 18Będzie ci ona rodziła ciernie i osty, a przecież twoim pokarmem mają być płody roli. 19W pocie czoła będziesz zdobywał pożywienie, aż wrócisz do ziemi, bo z niej zostałeś wzięty. Bo z prochu jesteś i do prochu wrócisz”. 20 I dał mężczyzna swej żonie imię Ewaa, bo stała się matką wszystkich żyjących. 21 PAN Bóg sporządził dla mężczyzny i kobiety ubrania ze skóry i ich okrył. 22Mówił też PAN Bóg: „Oto człowiek stał się taki jak My – zna dobro i zło. Oby nie wyciągnął ręki i nie zerwał owocu z drzewa życia, by go zjeść i żyć na wieki”. 23 Usunął więc PAN Bóg człowieka z Edenu, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. 24Wypędził go i postawił na wschód od Edenu cherubówb z wirującym ognistym mieczem, by strzegli drogi do drzewa życia. Grzech przeciwko braterstwu 1 Adamc współżyłd ze swoją żoną Ewą. Ona poczęła i urodziła Kaina. Rzekła więc: „Otrzymałame mężczyznę od PANAs”. 2Następnie urodziła jego brata Abla. Abel został pasterzem owiec, a Kain uprawiał rolę. 3 Po jakimś czasie Kain składał PANU ofiaręs z plonów ziemi. 4Także Abel złożył ofiarę z pierworodnych zwierzątf swojego stada oraz z ich tłuszczu. PAN spojrzał na Abla i jego ofiarę, 5na Kaina natomiast i jego ofiarę nie spojrzał. Kain bardzo się rozzłościł i chodził ze spuszczoną głową. 6Wtedy PAN rzekł do Kaina: „Dlaczego się złościsz i chodzisz ze spuszczoną głową? 7Czyż nie jest tak, że jeśli dobrze postępujesz, podnosisz głowę, a jeśli nie postępujesz dobrze, grzechs czyha u twych drzwi i cię pociąga, a przecież ty masz nad nim panować”. 8 Kain powiedział cośg do swojego brata Abla. A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go. 9Wtedy
Rdz 2,7; Hi 34,15; Ps 90,3; 104,29; Koh 3,20; 12,7
Rdz 2,17 Ap 22,2.14
Wj 25,18-22
4
ale ostatecznie zło zostanie zwyciężone i człowiek odzyska jedność z Bogiem i ludźmi. Werset 15 bywa przez chrześcijan nazywany Protoewangelią. Zapowiedź zwycięstwa nad wężem, w którym widziano szatana, odnoszono także do Maryi. Tekst oryginalny wskazuje jednak, że głowę węża zmiażdży potomek kobiety. Potomkiem tym jest Chrystus Jezus zrodzony z Dziewicy Maryi. On przez swoją Śmierć i Zmartwychwstanie dokona całkowitego wyzwolenia ludzi od zła i jego skutków. Uwolni również ludzi od szczególnie bolesnej konsekwencji grzechu, jaką jest śmierć ciała. Chrystus swoją śmiercią nada ludzkiej śmierci nowe znaczenie. Stanie się ona przejściem do wieczności, w której Bóg oczekuje człowieka. W wersecie 22 ukryta jest ironia, wyrażająca raczej współczucie Boga, który nie z chęci odwetu, lecz z miłosiernej troski usuwa ludzi z ogrodu Eden i każe im uprawiać rolę. Człowiek sam pozbawił się uprzywilejowanego stanu, którego symbolem było przebywanie w ogrodzie Eden. Grzech przeciwko braterstwu. Pierwszy grzech – pycha (Rdz 3,5) zburzył harmonię między człowiekiem a Bogiem i wprowadził konflikt w relację między mężczyzną i kobietą, a także między ludźmi i przyrodą (Rdz 3,1-24+). Historia Kaina i Abla w obrazowy sposób ukazuje drugi grzech – zazdrość, która niszczy relację braterstwa. Te dwa grzechy stanowią niejako oś, wokół której narasta wszelkie inne zło. Pierwszą oznaką zazdrości jest niewłaściwe interesowanie się innymi. Postawa ta prowadzi do fałszywej rywalizacji między ludźmi, nawet w sferze religijnej. W wyniku
RODZAJU 3,17 — 4,9
Hbr 6,8
40
Wj 34,19; Kpł 3,16; Hbr 11,4
1J 3,12; Jud 11
01_Rdz:01_Rdz
2Mch 8,3; Mt 23,35; Hbr 12,24
Prz 28,17
Ez 9,4-6; Ap 7,3; 9,4
9/3/08
2:07 PM
Page 41
PAN zapytał Kaina: „Gdzie jest twój brat Abel?”. On na to: „Nie wiem. Czyż jestem stróżem mojego brata?”. 10A Bóg zapytał: „Co uczyniłeś? Krews twojego brata woła do mnie z ziemi. 11Dlatego odtąd bądź przeklęty na tej ziemi, która się otworzyła, aby przyjąć krew twojego brata przelaną przez ciebie. 12Gdy będziesz uprawiał tę ziemię, nie da ci już plonów. Będziesz na ziemi tułaczem i zbiegiema”. 13Wtedy Kain rzekł do PANA: „Zbyt ciężka jest moja kara, bym mógł ją dźwigać. 14Bo wypędzasz mnie dzisiaj z tej ziemi i muszę się ukrywać przed Tobą. Tułaczem i zbiegiem będę na ziemi, więc każdy, kto mnie spotka, może mnie zamordować”. 15PAN mu odrzekł: „Nie! Ktokolwiek by zabił Kaina, poniesie siedmiokrotną karę”. Dał więc PAN Kainowi znamię, by ludzie, których spotka, nie zabili go. 16 Wtedy odszedł Kain sprzed oblicza PANA. Zamieszkał w krainie Nod, na wschód od Edenu.
a) tułaczem i zbiegiem – jego życie będzie pełne niepokoju, niepewności i będzie cierpiał z powodu osamotnienia. Gdziekolwiek się zatrzyma, zostanie stamtąd wypędzony, cokolwiek zacznie robić, nie będzie to pobłogosławione przez Boga. b) współżył – zob. Rdz 4,1+. c) wziął… dwie żony – poligamia była w starożytności zjawiskiem bardzo częstym. Podyktowana była m.in. tym, że przykładano wielką wagę do potomstwa, które stanowiło o sile i prestiżu danej rodziny. Innym czynnikiem warunkującym poligamię była duża umieralność ludzi, wynikająca z trudnych warunków życia. d) Jest to fragment pieśni rodowej, za pomocą której członkowie rodu wychwalali swoją siłę, aby odstraszyć ewentualnych przeciwników.
Potomkowie Kaina Kain współżyłb ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła Henocha. Zbudował też Kain miasto i nazwał je imieniem swojego syna – Henoch. 18Henochowi urodził się Irad, który był ojcem Mechujaela. Mechujael był ojcem Metuszaela, a Metuszael Lameka. 19 Lamek wziął sobie dwie żony c. Jedna nazywała się Ada, a druga Silla. 20Ada urodziła Jabala, a był on przodkiem ludzi mieszkających w namiotach i przy zwierzętach. 21Jego bratem był Jubal, a był on przodkiem grających na cytrze i flecie. 22Silla zaś urodziła Tubal-Kaina, który był przodkiem wszystkich obrabiających brąz i żelazo. Jego siostrą była Naama. 23 Rzekł kiedyś Lamek swym żonom: „Ado i Sillo, słuchajcie! Żony Lameka, przyjmijcie me słowa. Zabiję mężczyznę za ranę, a dziecko za siniec. 24Jeśli Kain ma być pomszczony siedmiokrotnie, to Lamek siedemdziesiąt siedem razy”d. 17
Wj 21,23-25
rywalizacji ludzie wzniecają konflikty, którym towarzyszy narastająca nienawiść. Jej skutkiem jest zabójstwo drugiego człowieka, które w skrajnych przypadkach oznacza pozbawienie go życia, najczęściej jednak wyraża się w odbieraniu drugiemu prawa do życia w wolności, prawdzie, pokoju, miłości, radości. Kain z racji tego, że jest pierworodnym synem, ma wobec Abla pozycję uprzywilejowaną (otrzyma podwójną część dziedzictwa i błogosławieństwo). Bóg jednak nawet nie patrzy na dar Kaina, ale przyjmuje ofiarę Abla. Dlaczego tak się dzieje, nie wiemy. Sytuacja ta uświadamia nam natomiast, że Bóg jest całkowicie wolny w tym, kogo wybiera i komu błogosławi. Gdy ludzie nie akceptują wolności Boga, popadają w niezadowolenie i rozgoryczenie, a w konsekwencji zaczyna nimi rządzić niechęć i wrogość wobec innych. Mimo poddania się przez ludzi niszczącej sile zazdrości, Bóg nie rezygnuje z żadnego człowieka, każdemu wyznacza drogi ocalenia, okazuje miłosierdzie, wzywa do nawrócenia i wspomaga w wybieraniu dobra. Kain będzie dźwigał ciężar swojej winy, ale życie nie zostanie mu odebrane. Darowanie życia można odczytać jako zaproszenie do pokuty, zadośćuczynienia i odwrócenia się od czynienia zła. Potomkowie Kaina. Wzmianka o małżeństwie Kaina, a także dalsze treści zawarte w tym fragmencie ukazują przede wszystkim prawdę o rozwijającym się życiu ludzkim. Ludzie nie tylko się rozmnażają, ale zaczynają tworzyć cywilizację i kulturę. Ten ogólny rozwój ma niestety także swoje cienie. Symbolizuje je postawa Lameka, potomka Kaina, którego żądza odwetu dochodzi do monstrualnych rozmiarów (por. np. Mt 18,21-22). Słowa Lameka ukazują bolesną prawdę o grzechu. Poddawanie się złu sprawia, że człowiek coraz bardziej traci racjonalny i właściwy stosunek do rzeczywistości.
41
RODZAJU 4,10-24
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Adam – w jęz. hebr. słowo adam znaczy ‘człowiek’. Dla podkreślenia związku ludzi z ziemią w oryginale zastosowana jest gra słów: człowiek (hebr. adam) – ziemia (hebr. adama). Zob. Słownik. b) współżył – zob. Rdz 4,1+. c) wzywać imienia PANA – na podstawie Wj 3,13-15 wiadomo, że Bóg objawił swoje imię dopiero Mojżeszowi. Wzmianka o imieniu Boga w tym miejscu ma na celu podkreślenie, że Bóg otoczył szczególną opieką Seta i jego potomstwo. d) podobnymi do siebie – zob. Rdz 1,26+. e) Zob. Rdz 1,27+. f) dziewięćset trzydzieści lat – w źródłach pozabiblijnych także spotyka się zaskakująco wysoką liczbę lat niektórych osób. Pochodząca z końca III w. przed Chr. lista ośmiu królów sumeryjskich podaje, że np. Enmenluanna panował 43 200 lat, a Ubartutu, najkrócej panujący władca, rządził 18 600 lat. Wspomniana lista kończy się stwierdzeniem, że po tych długowiecznych królach nastąpił potop. W Biblii długowieczność przodków ma znaczenie symboliczne, którego nie potrafimy w pełni odczytać. Być może w ten sposób wyrażona jest prawda, że Bóg bardzo im błogosławił.
Page 42
Set i jego syn Enosz 25 Adama znów współżyłb ze swoją żoną i urodziła mu syna. Dała mu imię Set, mówiąc: „Bóg dał mi innego potomka zamiast Abla, którego zabił Kain”. 26Setowi również urodził się syn, którego nazwał imieniem Enosz. Wtedy zaczęto wzywać imienia PANAc. Wybrani potomkowie Seta 1 Oto dzieje potomków Adamas. W dniu, w którym Bóg stworzył ludzi, uczynił ich podobnymi do siebied. 2Stworzył ich jako mężczyznę i kobietęe. A gdy ich stworzył, pobłogosławił s ich i nazwał ludźmi. 3 Adam miał sto trzydzieści lat, gdy spłodził syna podobnego do niego jak jego obraz. Nazwał go Set. 4Po urodzeniu się Seta Adam żył jeszcze osiemset lat i miał synów i córki. 5Przeżył więc Adam dziewięćset trzydzieści latf i wtedy umarł. 6 Set miał sto pięć lat, gdy spłodził Enosza. 7Po urodzeniu się Enosza Set żył jeszcze osiemset siedem lat i miał synów i córki. 8Przeżył więc Set dziewięćset dwanaście lat i wtedy umarł. 9 Gdy Enosz miał dziewięćdziesiąt lat, spłodził Kenana. 10Po urodzeniu się Kenana Enosz żył jeszcze osiemset piętnaście lat i miał synów i córki. 11Przeżył więc Enosz dziewięćset pięć lat i wtedy umarł. 12 Kenan miał siedemdziesiąt lat, gdy spłodził Mahalaleela. 13Po urodzeniu się Mahalaleela Kenan żył jeszcze osiemset czterdzieści lat i miał synów i córki. 14Przeżył więc Kenan dziewięćset dziesięć lat i wtedy umarł. 15 Gdy Mahalaleel miał sześćdziesiąt pięć lat, spłodził Jereda. 16 Po urodzeniu się Jereda Mahalaleel żył jeszcze osiemset trzydzieści lat i miał synów i córki. 17Przeżył więc Mahalaleel osiemset dziewięćdziesiąt pięć lat i wtedy umarł. 18 Gdy Jered miał sto sześćdziesiąt dwa lata, spłodził Henocha. 19 Po urodzeniu się Henocha Jered żył jeszcze osiemset lat, mając synów i córki. 20Przeżył więc Jered dziewięćset sześćdziesiąt dwa lata i wtedy umarł. 21 Gdy Henoch miał sześćdziesiąt pięć lat, spłodził Metuszelacha. 22Henoch żył w zażyłości z Bogiem. Po urodzeniu się
5
Wybrani potomkowie Seta. Na podstawie np. Rdz 1,27n; 5,1 wysnuwany bywa potocznie funkcjonujący pogląd, że rodzaj ludzki wywodzi się od jednej pary ludzi. Teza ta nie ma uzasadnienia, ponieważ Biblia w ogóle nie podejmuje odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób, w sensie biologicznym, nastąpiło rozmnożenie ludzi na ziemi. Potwierdza to chociażby wzmianka o żonie Kaina (Rdz 4,17), której pochodzenie jest nieznane i autor biblijny nie jest zainteresowany wyjaśnianiem tej kwestii. Gdyby przyjąć potoczne przekonanie, że od Adama i Ewy (tzw. pierwszych rodziców) biorą początek wszyscy ludzie, to skutek jest taki, że np. Kain musiałby się ożenić ze swoją siostrą, czyli wejść w związek kazirodczy. Związki takie bardzo szybko doprowadziłyby do degeneracji gatunku ludzkiego i jego zaniku. Przedstawiony rodowód przodków nie może być traktowany tak jak dzisiejsze drzewa genealogiczne, tworzone na podstawie zapisów metrykalnych. Celem rodowodu biblijnego nie jest odtwarzanie historii poszczególnych rodzin. Rodowód biblijny stanowi szczególne świadectwo nieustannej opieki Boga nad ludzkimi pokoleniami. Ukazuje on aktualność i niezmienność Bożych obietnic, które wypełniają się w ciągu wieków na poszczególnych ludziach. Istotą rodowodów biblijnych jest więc ukazanie działania Boga, a nie uporządkowanie danych na temat kto od kogo pochodził.
RODZAJU 4,25 — 5,22
42
Wj 3,14n
Rdz 1,26-28
01_Rdz:01_Rdz
Mdr 4,10n; Syr 44,16; 49,14; Hbr 11,5
Rdz 3,17-19
Syr 16,7; Ba 3,26-28
Ps 14,2n; Jr 5,1-5; 18,8-10; 26,3
2:07 PM
Page 43
Metuszelacha Henoch żył jeszcze trzysta lat. 23Przeżył więc trzysta sześćdziesiąt pięć lat. 24I żył Henoch w zażyłości z Bogiem. Potem zniknął, bo Bóg go zabrała. 25 Gdy Metuszelach miał sto osiemdziesiąt siedem lat, spłodził Lameka. 26Po urodzeniu się Lameka Metuszelach żył jeszcze siedemset osiemdziesiąt dwa lata, płodząc synów i córki. 27 Przeżył więc Metuszelach dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat i wtedy umarł. 28 Gdy Lamek miał sto osiemdziesiąt dwa lata, spłodził syna. 29 I dał mu imię Noe, bo mówił: „Ten pozwoli nam odetchnąć od naszej pracy i od trudów rąk naszych na ziemi przeklętej przez PANAs”. 30Po urodzeniu się Noego Lamek żył jeszcze pięćset dziewięćdziesiąt pięć lat, mając synów i córki. 31Przeżył więc Lamek siedemset dwadzieścia dwa lata i wtedy umarł. 32 Gdy Noe miał pięćset lat, spłodził Sema, Chama i Jafeta.
a) W wielu utworach pozabiblijnych (pochodzących głównie z okresu między 300 r. przed Chr. a 300 r. po Chr.) dociekano istoty i znaczenia wyróżnienia Henocha. Najbardziej znane to: Księga Henocha etiopska (1 Henoch), Księga Tajemnic Henocha lub Księga Henocha słowiańska (2 Henoch) i Księga Henocha hebrajska (3 Henoch).
Upadek moralny ludzi. Zapowiedź zniszczenia stworzeń 1 Gdy ludzie zaczęli się mnożyć na ziemi, rodziły się im córki. 2A synowie Bożyb widząc, że są one piękne, brali za żony wszystkie, które im się podobały. 3Wówczas PANs rzekł: „Nie pozostanie mój duch na zawsze w człowieku, bo jest on istotą cielesną. Będzie więc żył najwyżej sto dwadzieścia lat”. 4 A w tych i późniejszych czasach, gdy synowie Boży współżyli z córkami ludzkimi, a one im rodziły, na ziemi żyli olbrzymic. Byli to siłacze, którzy w tych dawnych czasach cieszyli się sławą. 5 Widział wtedy PAN, jak wielka jest nieprawość ludzi na ziemi i że wszystkie ich pragnienia wciąż były tylko złe. 6Żałował więc PAN, że uczynił człowieka na ziemi i głęboko się zasmucił. 7Wówczas PAN powiedział: „Usunęd z powierzchni ziemi człowieka, którego stworzyłem: zarówno człowieka,
c) olbrzymi – według wyobrażeń mitycznych zostali oni zrodzeni ze związków kobiet z bogami lub półbogami. W Biblii jest mowa o rosłych mieszkańcach Kanaanu, który mieli tam zamieszkiwać przed Izraelitami (np. Lb 13,33+; Pwt 2,1011.20-21; 3,11).
6
J 3,5n
9/3/08
b) synowie Boży – trudno rozstrzygnąć, o kogo chodzi. W ten sposób określano np. aniołów, pogańskie bóstwa, mitycznych herosów, a nawet starożytnych władców, którym przypisywano boskie cechy. W zależności od tego, który wariant się przyjmie, stosunek płciowy z którąś z tych postaci należy traktować w kategoriach symbolicznych albo dosłownych. Choć inicjatywa należy tu do owych tajemniczych istot, to jednak ludzie nie są bez winy. Polega ona na tym, że szukają nadprzyrodzoności poza jedynym Bogiem.
d) Usunę – w oryginale czasownik ten ma bardzo mocne znaczenie: ‘zetrzeć’, ‘wymazać’, ‘zgładzić’.
Odwoływanie się w rodowodach do Adama i Ewy, określanych mianem pierwszych rodziców (w. 1), ma na celu podkreślenie, że każdy człowiek nosi w sobie obraz Boga (Rdz 1,27). Wszyscy ludzie mają więc tę samą godność. Akt płciowy między mężczyzną i kobietą i poczęcie potomstwa pokrywa się z momentem, w którym Bóg powołuje do istnienia osobę ludzką, podobną do Niego samego. Powołaniem człowieka jest pielęgnowanie w sobie podobieństwa do Boga. Długowieczność przodków ma znaczenie symboliczne, którego nie potrafimy w pełni odczytać. Być może w ten sposób wyrażona jest prawda, że Bóg im bardzo błogosławił. W miarę narastania wśród ludzi zła, długość ich życia zaczyna się zmniejszać (Rdz 6,3; Ps 90,10). Może to oznaczać, że nieprawość niejako niszczy życie. Ale może to być również proste wskazanie na śmiertelność ludzi i odwołanie się do realnego doświadczenia związanego z kruchością życia. Upadek moralny ludzi. Zapowiedź zniszczenia stworzeń. Nie jest powiedziane wprost, jaki grzech ludzi stał się bezpośrednią przyczyną decyzji Boga o zgładzeniu stworzenia (w. 7). Wzmianka o stosunkach seksualnych synów Bożych z kobietami nie tyle wskazuje, że przyczyną zagłady są nadużycia w sferze seksualnej, ile odnosi się raczej do pierwszego grzechu – pychy (Rdz 3,5), przez który ludzie jako stworzenia chcieli przywłaszczyć sobie to, co należało się jedynie Stwórcy. Zaczerpnięty z mitologii obraz może m.in. wskazywać na to, że ludzie na różne sposoby próbują osiągnąć wielkość, potęgę, nieśmiertelność. Dążą w niewłaściwy sposób do zatarcia granicy między Stwórcą a stworzeniem. Dla podkreślenia tego, że człowiek nigdy nie będzie jak Bóg, mowa jest o ograniczeniu czasu ludzkiego życia (w. 3). Ciało podlegające śmierci zawsze przypomina ludziom, kim naprawdę są. Autor biblijny, mówiąc o żalu Boga (ww. 6n), chce pobudzić ludzi do refleksji nad własnym życiem i sprawić, aby zdali sobie sprawę z tego,
43
RODZAJU 5,23 — 6,7
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) po parze – wzmianka ta nie zgadza się z informacją zawartą w Rdz 7,2n. Wynika to z połączenia w jednym opowiadaniu dwóch odrębnych tradycji (zob. Wprowadzenie do Pięcioksięgu).
Page 44
jak i bydło, istoty pełzające i latające pod niebem. Żałuję bowiem, że to wszystko stworzyłem”. 8Jedynie Noemu PAN okazał łaskę. Opowiadanie o potopie 9 Oto dzieje Noego. Noe był człowiekiem sprawiedliwym. Wśród swoich uchodził za nieskazitelnego. Noe żył w zażyłości z Bogiem. 10Był on ojcem trzech synów: Sema, Chama i Jafeta. 11 Ziemia wobec Boga była pogrążona w złu i pełno było na niej bezprawia. 12Bóg widział panujące na ziemi zepsucie, bo ludzie wybrali złe drogis. 13 Wtedy Bóg rzekł do Noego: „Położę kres wszelkim istotom cielesnym! Chcę je zniszczyć, ponieważ na ziemi pełno jest bezprawia. 14Zbuduj więc sobie arkę z cyprysowego drzewa i zrób w niej przegrody. Pokryj ją smołą od środka i na zewnątrz. 15A oto, jak masz ją zbudować: ma mieć trzysta łokcis długości, pięćdziesiąt łokci szerokości i trzydzieści łokci wysokości. 16Zrób w arce przykrycie przepuszczające światło, o wysokości jednego łokcia. Zrób wejście z boku oraz dolne, środkowe i górne piętro. 17Ja bowiem sprowadzę na ziemię wielką powódź, by zniszczyć pod niebem wszelką istotę mającą w sobie życie. Wszystko, co jest na ziemi, musi zginąć. 18Z tobą jednak zawrę przymierzes. Wejdź więc do arki z twymi synami, żoną i synowymi. 19Wraz z tobą niech wejdzie do arki po parzea wszystkiego, co żyje, z wszelkiej istoty cielesnej, samiec i samica, aby ocalały. 20Niech więc wejdą po parze wszelkie gatunki ptaków, bydła, płazów, aby ocalały. 21Weź sobie także wszelkiego pożywienia, którym się karmisz, i zrób sobie zapasy, abyś miał pokarm dla siebie i dla nich”. 22I Noe tak uczynił. Wypełnił wszystko tak, jak mu Bóg polecił. 1 Potem rzekł PANs do Noego: „Wejdź do arki z całą swoją rodziną, gdyż tylko ciebie uważam za uczciwego w tym pokoleniu. 2Ze wszystkich zwierząt czystych weź sobie po siedem samców i samic, a spośród zwierząt nieczy-
7
do czego doszli, czyniąc zło. Zagłada jest nie tyle wynikiem odwetu Boga za czyny ludzi, ile nieuniknionym skutkiem ludzkiej nieprawości. Noe jest symbolem nadziei, ale także piękna, które od zawsze było i jest w stworzeniu i które Bóg pragnie ocalić. Opowiadanie o potopie. Zanim powstało biblijne opowiadanie o potopie, istniały starsze przekazy pozabiblijne dotyczące tego tematu. Autor biblijny wykorzystuje niektóre motywy zawarte w mitycznych przekazach. Służą mu one jednak przede wszystkim do wyrażenia bardzo dojrzałych wniosków teologicznych, egzystencjalnych i moralnych. Obrazy występujące w biblijnym opowiadaniu nie powinny być traktowane dosłownie, gdyż zamiarem autora nie jest wypowiadanie się na temat historyczności potopu lub jego ewentualnego przebiegu. Autor biblijny wspomina m.in. o tym, że gdy zaczęły opadać wody potopu, arka zatrzymała się na górze Ararat (Rdz 8,4). Nazwa Ararat jest w Biblii odnoszona do górzystej krainy na północy Asyrii (np. 2Krl 19,37; Jr 51,27). W asyryjskich inskrypcjach także wymienia się góry Ararat. Krainę tę można kojarzyć ze znanym z tekstów klinowych Urartu oraz z Armenią. Dla autora biblijnego Ararat mogło być synonimem najwyższego miejsca na ziemi. Pozabiblijne opowieści podają dosyć błahe powody zesłania potopu. Według eposu Atrahasis doszło do niego na skutek niezgody między głównymi i podrzędnymi bóstwami. Bóstwa podrzędne zbuntowały się z powodu obowiązku opieki nad światem, nałożonego na nie
RODZAJU 6,8 — 7,2
44
Hbr 11,7
Syr 44,17
Rdz 18,20-32
Hbr 11,7; 1P 3,20
Ps 29,10; 93,2-4
Rdz 9,9; 17,2
Mdr 10,4; 1P 3,20
Kpł 11; Pwt 14
01_Rdz:01_Rdz
Mt 24,38
Hi 12,15; Ps 104,6-9; Iz 44,27
Ez 14,13n
9/3/08
2:07 PM
Page 45
stycha – po parze, samca i samicę. 3Także spośród istot latających pod niebem po siedem, samca i samicę, aby mogły się rozmnażać po całej ziemi. 4Pozostaje bowiem jeszcze siedem dni, a potem spuszczę deszcz na ziemię. Będzie on padał czterdzieści dni i czterdzieści nocy. I zgładzę z powierzchni ziemi wszystkie żywe istoty, które stworzyłem”. 5Noe uczynił więc wszystko, co mu polecił PAN. 6 Miał on sześćset lat, gdy przyszedł potop na ziemię. 7Wszedł więc Noe z synami, żoną i synowymi do arki, zanim przyszedł potop. 8Spośród zwierząt czystych i nieczystych, spośród ptaków i płazów naziemnych 9weszły z Noem do arki, po parze, samce i samice, tak jak Bóg polecił Noemu. 10 Po upływie siedmiu dni wody potopu zalały ziemię. 11Gdy Noe miał sześćset lat, drugiego miesiąca, dnia siedemnastego otwarły się wszystkie źródła wielkiej otchłani i otworzyły się zawory nieba. 12Deszcz lał na ziemi przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy. 13W tym właśnie dniu weszli do arki: Noe ze swoimi synami – Semem, Chamem i Jafetem, z żoną i z trzema synowymi, 14a wraz z nimi wszelkie gatunki zwierząt, bydła i istot pełzających po ziemi oraz ptaków. 15Weszły wraz z Noem do arki po parze wszelkie istoty cielesne mające w sobie życie. 16Z wszystkich istot żywych weszły samiec i samica, jak Bóg polecił. Wtedy PAN zamknął za nim drzwi. 17 Potop na ziemi trwał czterdzieści dni. Woda wzbierała i unosiła arkę nad ziemią. 18Woda wzbierała coraz wyżej nad ziemią, ale arka pływała na wodzie. 19Woda podniosła się tak wysoko nad ziemią, że zakryła wszystkie wysokie góry istniejące pod niebem. 20Była ona piętnaście łokci nad górami i przykrywała je. 21Zginęły wszelkie istoty żywe, poruszające się na ziemi, ptactwo, bydło i inne zwierzęta, których było pełno na ziemi. Zginęli też wszyscy ludzie. 22Wszystko, co miało tchnienie życia w nozdrzach, co żyło na stałym gruncie, zginęło. 23 Bóg wytracił wszystkie istoty na ziemi: ludzi, bydło, istoty pełzające, ptaki powietrzne. Wszystkie wyginęły z powierzchni ziemi. Pozostał tylko Noe i to, co było z nim w arce. 24A wody wzbierały nad ziemią przez sto pięćdziesiąt dni.
a) zwierząt czystych… zwierząt nieczystych – szerzej na ten temat w Kpł 11. Według Rdz 1,20-25 całe stworzenie jest dobre.
przez bóstwa główne. Zmusiły więc główne bóstwa do stworzenia ludzi, którzy mieli wykonywać prace służebne. Ludzie jednak tak się rozmnożyli, że bogom, zwłaszcza Enlilowi, przeszkadzał zgiełk, który powodowali. Główne bóstwa postanawiają więc zesłać na ludzi trzy plagi, mające ich wyniszczyć. Bóg Enki zdradza ten plan swojemu ulubieńcowi, Atrahasisowi. Oburzeni bogowie decydują się wówczas na zesłanie potopu, nakazując równocześnie bogu Enki milczenie w tej sprawie. Ten jednak znów powiadamia o tym swojego wybrańca. Atrahasis buduje łódź i znajduje na niej ocalenie wraz z rodziną i zwierzętami. To on stanie się początkiem odnowionej ludzkości. Bóstwa chcą jednak ograniczyć poziom hałasu tworzonego przez ludzi, dlatego postanawiają, że tylko część kobiet będzie mogła rodzić dzieci, niektóre kobiety będą bezpłodne, a niektóre będą rodzić demony. W innym opowiadaniu o potopie, zwanym Gilgamesz, dowiadujemy się np. o reakcji bóstw na widok potopu. Są one przerażone tym kataklizmem i czynią sobie wzajemnie wyrzuty. Mityczne opowieści podejmują więc m.in. próbę odpowiedzi na pytanie: Skąd biorą się ludzkie nieszczęścia? Co jest przyczyną kataklizmów? Dlaczego niektórzy ludzie są bezpłodni? Opowiadanie biblijne ma odmienne założenia i wnioski. Jego celem jest uzmysłowienie czytelnikowi prawdy o tym, że Bóg nieustannie roztacza swoją opiekę nad stworzeniami. Troska Boga wyraża się w tym, że pamięta o Noem i wszystkich stworzeniach, które są z nim w arce (Rdz 8,1). Wskazanie na pamięć Boga o stworzeniu stanowi centralny punkt całego
45
RODZAJU 7,3-24
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
8
Page 46
1
Pamiętał jednak Bóg o Noem i o wszystkich żywych istotach, o wszelkim bydle, które było z nim w arce. Posłał więc Bóg wiatr na ziemię i wody zaczęły opadać. 2Źródła otchłani i zawory nieba zamknęły się, a deszcz z nieba przestał padać. 3Woda stopniowo ustępowała z ziemi, a po stu pięćdziesięciu dniach ustąpiła zupełnie. 4W siedemnastym dniu siódmego miesiąca arka spoczęła na górze Ararat. 5Woda obniżała się coraz bardziej aż do dziesiątego miesiąca. W pierwszym dniu dziesiątego miesiąca ukazały się szczyty gór. 6Po czterdziestu dniach Noe otworzył w arce okno, które zrobił, 7i wypuścił kruka. Wylatywał on i wracał, aż wyschła woda na ziemi. 8Potem wypuścił gołębicę, aby zobaczyć, czy woda ustąpiła z powierzchni ziemi. 9Gołębica nie znalazła miejsca, gdzie mogłaby spocząć, gdyż woda była jeszcze na całej ziemi. Wyciągnął więc Noe rękę, chwycił gołębicę i wziął do siebie do arki. 10Odczekał jeszcze siedem dni i ponownie ją wypuścił. 11Gołębica powróciła do niego pod wieczór, mając w dziobie świeżą gałązkę oliwną. Poznał więc Noe, że woda odpłynęła z ziemi. 12Odczekał znów siedem dni i posłał gołębicę, ale już do niego nie powróciła. 13W sześćset pierwszym roku, w pierwszym dniu pierwszego miesiąca wyschła woda na ziemi. Wtedy podniósł Noe dach arki i zobaczył, że ziemia już obeschła. 14W siedemnastym dniu drugiego miesiąca ziemia była zupełnie sucha. 15 Przemówił wtedy Bóg do Noego: 16„Wyjdź z arki wraz z żoną, z twoimi synami i synowymi. 17Wyprowadź z sobą wszelkie zwierzęta, wszystkie istoty żyjące: ptaki, bydło i wszystko, co pełza po ziemi. Niech się zaroją na ziemi, niech będą płodne i niech się rozmnażają”. 18Wyszedł więc Noe z synami, z żoną i swoimi synowymi. 19Wyszły także z arki wszystkie zwierzęta – według gatunków – bydło, ptaki i to, co pełza po ziemi. opowiadania. Tylko dlatego, że Bóg pamięta o swoim stworzeniu, może ono istnieć. Owocem pamięci Boga jest zbawienie wszystkiego, co istnieje. Zbawienie jest nieodzowne, ponieważ ludzie skazili siebie i całe stworzenie swoją niegodziwością. Zbawienie Boże stopniowo będzie się realizować w czasie, aż do objawienia się Syna Bożego Jezusa, który dokona całkowitego odkupienia ludzkości. W obrazie wód potopu, które pochłaniają ludzką niegodziwość, zapowiedziany jest chrzest w imię Jezusa (1P 3,20n+), który gładzi grzech świata (J 1,29). Obraz zagłady należy odczytywać przede wszystkim jako nieuniknioną konsekwencję ludzkiej nieprawości. Jednak mimo zła popełnionego przez ludzi Bóg nie przestaje kochać swoich stworzeń i dąży do ofiarowania im zbawienia (Rz 8,19-23). Noe, który wraz z najbliższymi ocalał z potopu, symbolizuje wszystkich, którzy w ciągu wieków pozostali wierni Bogu. Ludzie ci mają udział w zbawieniu wiecznym, wysłużonym przez Chrystusa Jezusa na krzyżu. Wieczne życie sprawiedliwych potwierdza prawdę, że Bóg zawsze cieszy się z życia, które stworzył (Rdz 1,31). Opowiadanie o potopie skierowane było pier wotnie do Izraelitów przebywających na wygnaniu w Babilonii. Redaktorzy wywodzący się ze środowiska kapłańskiego nawiązują w nim do opowiadania o stworzeniu (por. Rdz 6,9-22 i Rdz 1,1 – 2,4). Obraz arki odpowiada więc obrazowi stworzenia. W obu przypadkach powstają przestrzenie chroniące od wód, które m.in. są symbolem chaosu. Inne podobieństwa występują między Rdz 1,2 i 6,11-13 oraz między Rdz 1,29n i 6,21. Kolejnym ważnym celem opowiadania było umocnienie nadziei wygnanych. Jej podstawą jest bezgraniczne zaufanie Bogu i wypełnienie Jego wskazań, tak jak uczynił to Noe. Jeśli wygnańcy na wzór Noego okażą się posłuszni Bogu, to odzyskają utraconą ziemię i świątynię, a także ocalą swoją narodową i religijną tożsamość. Pozbawienie Izraelitów na pewien czas świątyni nie upoważnia ich do szukania ratunku poza jedynym Bogiem. On bowiem pamięta o nich i podobnie jak w opowiadaniu o potopie wydał decyzję o jego końcu, tak samo zakończy czas wygnania.
RODZAJU 8,1-19
46
Rdz 1,22
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 1,28
Rdz 1,29; Pwt 12,15-16 Kpł 17,11-14
Wj 21,23-25
Rdz 1,26
Rdz 6,18
Syr 44,18; Iz 54,9-10
Ez 1,28; Ap 4,3
9/3/08
2:07 PM
Page 47
Przymierze Boga z ludźmi 20 Potem Noe zbudował ołtarza dla PANAs i złożył na nim całopalnąs ofiarę z czystych zwierzątb i z istot latających. 21Gdy PAN poczuł miłą wońc, postanowił: „Nie będę już więcej złorzeczył ziemi z powodu człowieka, gdyż skłonności człowieka są złe od młodości. Dlatego nie zniszczę więcej wszystkich żywych istot, jak to uczyniłem. 22 Jak długo istnieje ziemia, nie ustanie siew i żniwo, zimno i upał, lato i zima, dzień i noc”. 1 Bóg pobłogosławił s więc Noego i jego synów, mówiąc im: „Bądźcie płodni, mnóżcie się i napełniajcie ziemię. 2 Niech się was boją i lękają wszelkie zwierzęta na ziemi: ptaki powietrzne, wszystko, co pełza na ziemi, oraz wszystkie ryby w morzu. Daję wam władzę nad nimi. 3Wszystko, co się porusza i żyje, będzie dla was pokarmem, podobnie jak rośliny zielone. Wszystko to wam daję. 4Nie będziecie jedynie jeść mięsa, w którym jest krew d. 5Zażądam krwi za wasze życie. Zażądam jej zarówno od każdego zwierzęcia, jak i od człowieka. Za życie bratas zażądam krwi od człowieka. 6 Kto przeleje krew ludzką, przez ludzi ma być przelana jego krew, bo na swój obraz Bóg stworzył człowieka. 7 Wy zaś bądźcie płodni i mnóżcie się, zaludniajcie ziemię i czyńcie ją sobie poddaną”. 8Potem Bóg rzekł do Noego i jego synów: 9„Oto Ja zawieram moje przymierzes z wami, a po was z waszym potomstwem 10i z wszelką żywą istotą, która jest z wami, z ptactwem i bydłem oraz z wszelkim zwierzęciem spośród tych, które wyszły z arki. 11Ustanawiam więc moje przymierze z wami. Żadna istota cielesna nie będzie już wyniszczona wodami potopu. Nie będzie już więcej potopu, który miałby spustoszyć ziemię”. 12I Bóg rzekł: „Oto znak przymierza, który kładę między Mną i wami i między wszelką istotą żywą, która jest z wami, dla wszystkich przyszłych pokoleń. 13Łuk mój kładę na obłoku, aby był znakiem między Mną a ziemią. 14Gdy więc ujrzę obłok nad ziemią i ukaże się
9
a) zbudował ołtarz – wskazanie na ołtarz i składane na nim ofiary, przez które ludzie nawiązywali łączność z Bogiem, miało szczególne znaczenie dla wygnańców w Babilonie, którzy na długie lata stracili świątynię i nie mogli sprawować kultu (zob. Wprowadzenie). b) czystych zwierząt – zob. Rdz 7,2+. c) PAN poczuł miłą woń – sformułowanie to oznacza, że Bóg przyjął ofiarę ludzi i jest wobec nich łaskawy. Według mitycznych opowieści (Atrahasis, Gilgamesz) po potopie bóstwa zgromadziły się nad ocalałymi ludźmi, gdyż brakowało im pokarmu, który ludzie mieli dostarczać. d) krew – uważano ją za siedlisko życia (zob. Słownik).
Przymierze Boga z ludźmi. Według mitycznych opowieści ludzie byli dla bogów problemem i nigdy nie mogli być pewni, czy jakimś swoim czynem nie rozgniewają bóstw, które w odwecie mogą zesłać na ziemię katastrofę. Oznacza to, że los ludzi naznaczony był lękiem. Na tle takiej koncepcji świata Biblia przekazuje zupełnie odmienne orędzie. Błogosławieństwo (Rdz 9,1.7), którego Bóg udziela ludziom, potwierdza, że Jego decyzja o stworzeniu świata nie była pomyłką. Wyraża ono niezmienną miłość Boga do całego stworzenia. Czytelnym znakiem tej miłości jest zawarcie przymierza, które dotyczy nie tylko Noego (Rdz 6,18), ale obejmuje całe stworzenie (Rdz 9,9n). Istotą tego przymierza jest obietnica, że Bóg nie zniszczy stworzenia, a szczególnie ludzi, nawet gdyby sprzeciwiali się Bogu i postępowali niegodziwie (Rdz 8,21). Ludzka rzeczywistość została więc przeniknięta głęboką nadzieją, mimo że zawiera w sobie wiele sprzeczności. Łuk na chmurach, który prawdopodobnie odnosi się do zjawiska tęczy, jest zewnętrznym znakiem przymierza i ma przypominać ludziom o dobroci i łagodności Boga. Bóg, który sam strzeże życia, zobowiązuje również ludzi do okazywania szacunku wobec wszystkiego, co żyje (Rdz 9,5n). Wzmianki o możliwości spożywania mięsa (Rdz 9,3) nie należy traktować w sposób dosłowny, ponieważ autor biblijny nie zajmuje się ustalaniem tego, kiedy i gdzie ludzie zaczęli żywić się także mięsem zwierząt. W kontekście Rdz 1,29 fakt zabijania jednych stworzeń przez drugie potwierdza, że ziemska rzeczywistość pozbawiona jest harmonii, którą
47
RODZAJU 8,20 — 9,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) winną latorośl – roślina z rodziny winoroślowatych, obejmująca ok. 60 gatunków. Wykorzystywana jest głównie do wyrobu wina. W stanie dzikim rośnie w rejonie Kaukazu. Od IV w. przed Chr. znana jest uprawa winnej latorośli w Azji Mniejszej. Obecnie hoduje się ją wszędzie, gdzie pozwalają na to warunki klimatyczne. b) Wina Chama polega na tym, że okazał pogardę swojemu ojcu i nie zatroszczył się o jego cześć. c) Niech będzie przeklęty Kanaan – przeniesienie na syna odpowiedzialności za winę ojca wynika z koncepcji opowiadania, w którym autor koncentruje się na ukazaniu w negatywnym świetle Kananejczyków. Na temat indywidualnej odpowiedzialności zob. np. Ez 18,1nn. d) dziewięćset pięćdziesiąt lat – zob. Rdz 5,5+.
Page 48
łuk na chmurach, 15przypomnę sobie moje przymierze między Mną a wami oraz wszelką żywą istotą cielesną. Nie będzie już więcej wód potopu, niszczących wszelką istotę cielesną. 16 Gdy więc pojawi się łuk na obłoku i zobaczę go, przypomnę sobie wieczne przymierze między Bogiem i wszelką żywą istotą cielesną, która jest na ziemi”. 17I Bóg powiedział do Noego: „To jest znak przymierza, które zawarłem między Mną a wszelką istotą cielesną, jaka jest na ziemi”. Noe i synowie 18 Z Noem wyszli z arki jego synowie: Sem, Cham i Jafet. Cham był ojcem Kanaana. 19To są trzej synowie Noego, od których pochodzi ludność całej ziemi. 20 Noe był pierwszym rolnikiem i uprawiał winną latorośla. 21 Pewnego razu napił się wina, upił się i położył nagi w swoim namiocie. 22Cham, ojciec Kanaana, zobaczył nagiego ojca i powiedział o tym dwóm swoim braciomb, którzy byli na zewnątrz. 23 Wtedy Sem i Jafet wzięli płaszcz, położyli go sobie na ramionach, weszli tyłem i przykryli nagiego ojca. Twarze mieli odwrócone, tak że nie widzieli nagiego ojca. 24Gdy Noe wytrzeźwiał i dowiedział się, co mu zrobił jego młodszy syn, 25rzekł: „Niech będzie przeklęty Kanaanc i niech będzie sługą swoich bracis”. 26 Potem powiedział: „Błogosławionys PANs, Bóg Sema, niech Kanaan będzie jego sługą. 27 Niech Bóg da Jafetowi duży obszar i niech zamieszka w namiotach Sema, a Kanaan niech będzie jego sługą”. 28 Noe żył jeszcze po potopie trzysta pięćdziesiąt lat. 29W sumie Noe przeżył dziewięćset pięćdziesiąt latd i umarł. Dzieje potomków Noego 1 Oto dzieje synów Noego: Sema, Chama i Jafeta. Po potopie urodzili się im synowie. 2 Synowie Jafeta: Gomer, Magog, Madaj, Jawan, Tubal, Meszek i Tiras. 3Synowie Gomera: Aszkenaz, Rifat i Togarma. 4Synowie Jawana: Elisza, Tarszisz, Kittim i Dodanim. 5Od nich wywodzą się ludy wyspiarskie. Są to synowie Jafeta, będący
10
Bóg zamierzył w akcie stwórczym. Powodem dysharmonii jest grzech. Możliwość spożywania mięsa można także odczytywać w kontekście kultu ofiarniczego sprawowanego w Izraelu. Wówczas mielibyśmy tu uzasadnienie prawa do zabijania zwierząt, które następnie były składane Bogu w ofierze. Noe i synowie. Fragment ten należy do opowiadań, których celem było wyjaśnienie nazw, zwyczajów lub uzasadnienie jakichś roszczeń. Ukazanie występku Chama, który spowodował, że został on odrzucony, ma uzasadniać prawo Izraelitów do ziemi Kanaan, a także podporządkowanie Kananejczyków Izraelitom. Potępienie czynu Chama i rozciągnięcie przekleństwa na jego potomków może być echem ostrej krytyki skierowanej przeciwko rozwiązłości seksualnej Kananejczyków, a także łączeniu przez nich kultu z praktykami seksualnymi. Dzieje potomków Noego. Tekst ten bardziej odzwierciedla polityczny podział znany autorowi biblijnemu, niż jest opisem pochodzenia różnych ludów. Tak rozległa znajomość różnych ludów wynikała prawdopodobnie z kontaktów handlowych. Zasiedlenie ziemi przez ludzi stanowi wypełnienie nakazu Boga (Rdz 1,28; 9,1.7). Rozmieszczenie poszczegól-
RODZAJU 9,15 — 10,5
48
Iz 54,9
Rdz 10,1-6
Prz 23,29-35; Syr 31,25-27
01_Rdz:01_Rdz
Mi 5,5
Rdz 9,1
Mdr 10,5; Dz 2,5-12
9/3/08
2:07 PM
Page 49
w różnych krajach, odpowiednio do ich języków i rodów, pośród swoich ludów. 6 Synowie Chama: Kusz, Misraim, Put i Kanaan. 7Synowie Kusza: Seba, Chawila, Sabta, Rama i Sabteka. Synowie Ramy: Saba i Dedan. 8 Kusz spłodził także Nimroda. Był on pierwszym mocarzem na ziemi 9i zdolnym myśliwym. Dlatego mówi się: „Myśliwy, uzdolniony przez PANAs jak Nimrod”. 10Jego władza rozciągała się początkowo na Babel, Erek, Akkad i Kalne, w kraju Szineara. 11Z tego kraju poszedł on do Assurub. Zbudował tam Niniwę, Rechobot-Ir, Kalach i 12Resan, które jest wielkim miastem między Niniwą i Kalach. 13 Misraim był przodkiem Ludytów, Anamitów, Lehabitów, Naftuchitów, 14Patrusytów, Kasluchitów, od których pochodzą filistynis i Kaftoryci. 15 Kanaan natomiast był ojcem pierworodnegos Sydona, Cheta, 16 Jebusytóws, Amorytóws, Girgaszytów, 17Chiwwitóws, Arkitów, Sinitów, 18Arwadytów, Semarytów, Chamatytów. Potem rozproszyły się rody Kananejczyków. 19Granica Kananejczyków biegła od Sydonus w kierunku Geraru, do Gazy. W kierunku Sodomy, Gomory, Admy i Seboim aż do Leszy. 20 To są potomkowie Chama: według ich rodów i języków, w ich ziemiach i ludach. 21 Również Semowi, praojcu wszystkich synów Hebera, starszemu bratu Jafeta, urodzili się synowie. 22Synowie Sema: Elam, Assur, Arpachszad, Lud i Aram. 23 Synowie Arama: Us, Chul, Geter i Masz. 24Arpachszad był ojcem Szelacha, a Szelach spłodził Ebera. 25Eberowi urodzili się dwaj synowie: pierwszy miał na imię Peleg, ponieważ za jego dni kraj był podzielony. Jego bratem był Joktan. 26Joktan zaś był ojcem Almodada, Szelefa, Chasarmaweta i Jeracha, 27 Hadorama, Uzala i Dikli, 28Obala, Abimaela, Saby, 29Ofira, Chawili i Jobaba. Wszyscy oni byli synami Joktana. 30Ich siedziby rozciągały się od Meszy aż do Sefar ku górom wschodnim. 31To są synowie Sema: według ich rodów i języków, w swoich ziemiach i ludach. 32 Takie są rody synów Noego: według ich rodowodóws, według ich ludów. Od nich wywodzą się ludy na ziemi po potopie.
a) Szinear – inna nazwa Babilonii; kraina w dolnej części dorzecza Tygrysu i Eufratu; region, gdzie rozwinęła się najstarsza znana ludzka cywilizacja. Na tym terenie istniały m.in. miasta Ur i Nippur. b) Assur – starożytna nazwa Asyrii. c) jednym językiem – może to być aluzja do polityki któregoś z ówczesnych imperiów, które w celu konsolidacji państwa próbowało narzucić podległym sobie ludom własny język.
Miasto i wieża Babel 1 Na całej ziemi mówiono jednym językiemc i posługiwano się jednakowymi wyrazami. 2Gdy jej mieszkańcy przywędrowali ze Wschodu, znaleźli równinę w kraju Szineara i tam się osiedlili.
11
nych ludów jest dla autora biblijnego wyrazem porządku, który ustalił sam Bóg. On bowiem przydziela ziemię, a ludy mają wziąć w posiadanie swoje dziedzictwo (Pwt 32,8). Rozrastanie się ludzkości świadczy o Bożym błogosławieństwie (Rdz 1,28). Miasto i wieża Babel. Autor biblijny w celu przekazania orędzia Boga konstruuje swoją opowieść prawdopodobnie na podstawie pewnych wydarzeń historycznych. Możliwe jest, że nawiązuje do budowy miasta, której podjął się król Asyrii, Sargon II,
49
RODZAJU 10,6 — 11,2
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) wypalajmy – technologia wypalania cegieł pojawiała się pod koniec IV w. przed Chr. Budulcem tym zastępowano kamień. Ponieważ proces wypalania cegły był kosztowny, nadal wykorzystywano cegły suszone na słońcu. b) wieżę – być może jest to aluzja do babilońskich zigguratów, czyli monumentalnych sakralnych budowli, na których szczycie były małe świątynie, poświęcone jakiemuś bóstwu. Zigguraty budowano także na terenie starożytnego Elamu, Asyrii i Sumeru. Budowle te miały nie tylko przeznaczenie sakralne, wykorzystywano je również jako biblioteki, szkoły, skarbce, składy żywności. c) nie rozproszyli się – tendencje do gromadzenia się w jednym miejscu i tworzenia potęgi opartej na ludzkich siłach są wyrazem sprzeciwu wobec woli Boga, który nakazuje zaludniać całą ziemię (Rdz 1,28; 9,1.7). d) zobaczyć – w sposób obrazowy, lecz niepozbawiony ironii, pokazano niepowodzenie ludzkich zamiarów. Mimo ambicji budujących, wieża jest niewielka. Bóg, aby ją zobaczyć, musi zstąpić aż na ziemię. e) Kolejne ironiczne stwierdzenie, zob. Rdz 11,5+; por. Rdz 3,22. f) Babel – nazwa ta Izraelitom kojarzyła się z pomieszaniem, od hebr. balal – ‘pomieszać’. W jęz. asyryjskim Babel znaczy ‘Brama do nieba’. g) pięćset lat – zob. Rdz 5,5+. h) Eber – praojciec Hebrajczyków (Rdz 10,24), choć wprost w taki sposób zostaje nazwany Sem (Rdz 10,21).
Page 50
3
Mówili więc jeden do drugiego: „Do dzieła! Wyrabiajmy cegły i wypalajmy a je”. Używali więc cegieł jako budulca, a smoły jako zaprawy. 4Potem rzekli: „Do dzieła! Zbudujmy sobie miasto i wieżęb, której szczyt sięgałby nieba, abyśmy zapewnili sobie imię i nie rozproszyli sięc po całym kraju”. 5 PANs zstąpił, aby zobaczyćd miasto i wieżę, które ludzie budowali. 6Wtedy PAN rzekł: „Są oni jednym ludem i wszyscy mówią tym samym językiem. A jest to dopiero początek ich działania. Odtąd będą mogli wykonać wszystko, cokolwiek zamierząe. 7Zejdźmy tam i pomieszajmy ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego”. 8 W taki sposób PAN rozproszył ich stamtąd po całej ziemi i zaprzestali budować miasto. 9Dlatego dano mu nazwę Babelf, ponieważ tam PAN pomieszał język mieszkańców ziemi i stamtąd PAN rozproszył ich po całej ziemi. Potomkowie Sema Oto potomkowie Sema. Gdy Sem miał sto lat, spłodził Arpachszada, dwa lata po potopie. 11Po urodzeniu się Arpachszada Sem żył jeszcze pięćset latg i miał synów i córki. 12 Gdy Arpachszad miał trzydzieści pięć lat, spłodził Szelacha. 13 Po urodzeniu się Szelacha Arpachszad żył jeszcze czterysta trzy lata i miał synów i córki. 14 Szelach miał trzydzieści lat, gdy spłodził Eberah. 15Po urodzeniu się Ebera Szelach żył jeszcze czterysta trzydzieści lat i miał synów i córki. 16 Gdy Eber miał trzydzieści cztery lata, spłodził Pelega. 17Po urodzeniu się Pelega Eber żył jeszcze czterysta trzydzieści lat i miał synów i córki. 10
a także do wznoszenia w Babilonie wielkiego zigguratu (sakralnej budowli w formie schodkowej piramidy) za panowania króla Nabuchodonozora. Te dwa wielkie projekty architektoniczne, realizowane w różnym czasie i na różnych terenach, zostały przez autora biblijnego połączone. Prace nad budową miasta rozpoczęto w 715 r. przed Chr. Przy budowie pracowało wielu jeńców, wśród nich ludność uprowadzona z Izraela w 722 r. przed Chr. Uroczysta inauguracja miasta, które nie było jeszcze ukończone, nastąpiła w 706 r. przed Chr. Być może zaproszono na nią także przedstawicieli z Judy. Kilka miesięcy później Sargon II poległ podczas wyprawy wojennej przeciwko Kimmerom. Dla mieszkańców Asyrii był to wielki cios. Śmierć króla uznali za znak, którym bogowie sprzeciwili się zamiarom władcy. Następca Sargona II, Sennacheryb, powrócił więc do Niniwy jako do stolicy, a plan stworzenia wielkiego imperium z jednym językiem i jedną władzą nie został zrealizowany. W biblijnym opowiadaniu budowanie miasta i wieży (ww. 3-4) jest symbolem zamykania się przez ludzi w obrębie własnych wytworów cywilizacyjnych. Skutkiem tego zamknięcia jest popadanie w zbiorową pychę i nieprawość. Grzech, o którym tu mowa, nie dotyczy więc tylko jednostek, ale ma zasięg społeczny. Tworzenie przez ludzi cywilizacji jest czymś dobrym i słusznym. Zło polega na tym, że ludzie swoimi osiągnięciami chcą sobie zapewnić imię (w. 4), czyli przede wszystkim uniezależnić się od Boga. Chodzi także o uniezależnienie się od tradycji i kultury oraz bycie dla samych siebie absolutnym punktem odniesienia. Ukazana w opowiadaniu interwencja Boga, polegająca na pomieszaniu ludziom języków i ich rozproszeniu (w. 9), nie oznacza, że Bóg czuje zagrożenie ze strony ludzi (ww. 6-7). Obraz ten pokazuje przede wszystkim skutki błędnych działań ludzi, którzy nie mogą się ze sobą porozumieć, ponieważ cele, do których dążą, są fałszywe. W konsekwencji zamiast rzeczywistego rozwoju i jedności doświadczają coraz większego rozdarcia i chaosu. Przykładem prawdziwej jedności będzie wydarzenie w dniu Pięćdziesiątnicy, gdy sam Bóg mocą Ducha Świętego zjednoczy ludzi z różnych narodów i kultur, aby żyli według prawdy Ewangelii i opierając się o nią, już na ziemi budowali królestwo pokoju i miłości (Dz 2). Potomkowie Sema. Przy pomocy tego rodowodu zostają powiązane dzieje narodów (Rdz 5,1-32+; zob. Rdz 10,1-32+) z początkami Izraela. Innym celem rodowodu jest ukazanie powiązań Abrama z Semem, ojcem Semitów, a także z ojcem Sema – Noem (Rdz 5,32), którego Bóg wybrał, pobłogosławił i nad którym roztoczył szczególną opiekę
RODZAJU 11,3-17
50
Syr 40,19;
Iz 14,12-14; Jr 51,53; J 10,16; 11,52
1Krn 1,17-27
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 51
18
Gdy Peleg miał trzydzieści lat, spłodził Reu. 19Po urodzeniu się Reu Peleg żył jeszcze dwieście dziewięć lat i miał synów i córki. 20 Gdy Reu miał trzydzieści dwa lata, spłodził Seruga. 21Po urodzeniu się Seruga Reu żył jeszcze dwieście siedem lat i miał synów i córki. 22 Gdy Serug miał trzydzieści lat, spłodził Nachora. 23Po urodzeniu się Nachora Serug żył jeszcze dwieście lat i miał synów i córki. 24 Gdy Nachor miał dwadzieścia dziewięć lat, spłodził Teracha. 25 Po urodzeniu się Teracha Nachor żył jeszcze sto dziewiętnaście lat i miał synów i córki. 26 Gdy Terach miał siedemdziesiąt lat, urodzili mu się Abram, Nachor i Haran.
Dzieje patriarchów
Rdz 22,20-23
Rdz 16,1; 17,17-21; 18,11n
Rdz 15,7
Potomkowie Teracha 27 Oto potomkowie Teracha. Terach był ojcem Abrama, Nachora i Harana. Haran natomiast był ojcem Lota. 28Haran zmarł jeszcze za życia swego ojca Teracha w swojej ojczystej ziemi, w Ur chaldejskima. 29Zarówno Abram, jak i Nachor ożenili się. Żoną Abrama była Saraj, a żoną Nachora – Milka. Była ona córką Harana, ojca Milki i Jeski. 30Saraj jednak była niepłodnas i nie miała dziecib. 31 Pewnego razu Terach wziął swojego syna Abrama, wnuka Lota, synową Saraj, żonę swego syna Abrama, i wyruszyłc z nimi z Ur chaldejskiego, aby udać się do kraju Kanaand. Gdy doszli do Charanue, tam zamieszkali. 32A Terach zmarł w Charanie, mając dwieście pięć latf.
a) Ur chaldejskie – miasto na południu Mezopotamii, położone nad brzegiem Eufratu, niedaleko od zejścia się Eufratu z Tygrysem (dzisiejsze Tell el-Muqayyar). Przymiotnik chaldejskie pochodzi raczej z czasów redakcji Księgi Rodzaju (potwierdzony jest w źródłach asyryjskich w VII w. przed Chr.), gdyż za życia Abrama nie było tam jeszcze Chaldejczyków. b) Wzmianka o tym, że Sara i Abram są bezdzietni stanowi przygotowanie do Bożej obietnicy potomstwa (Rdz 15,2-6; 18,9n; 21,1n). c) Wędrówka Teracha z rodziną mogła się odbywać w ramach szerszej migracji ludności, prawdopodobnie Amorytów, którzy zmierzali w kierunku Kanaanu. Ojciec Abrama zatrzymał się jednak wcześniej i osiedlił się w Charanie. d) Kanaan – etymologia tej nazwy nie jest pewna. Możliwe, że pochodzi od rdzenia kn – ‘poniżyć’, ‘upokorzyć’. Przypuszcza się, że nazwa ta powstała poza Palestyną, jako określenie „kraju poniżonego” lub „leżącego nisko”. Zob. Słownik. e) Charan – miasto w północno-zachodniej Mezopotamii (dzisiejsza południowo-wschodnia Turcja); ośrodek portowy położony nad dopływem Eufratu – Balikhem. Przez krótki czas Charan był stolicą Asyrii. W 609 r. przed Chr. został zdobyty przez Babilończyków. W Charanie rozchodziły się drogi karawan, udających się do Azji Mniejszej i Egiptu. f) dwieście pięć lat – zob. Rdz 5,5+.
(Rdz 6,8; 9,1.8n). Pokrewieństwo Abrama z tymi postaciami jest zapowiedzią tego, czego doświadczy on sam. Podobnie bowiem jak Noe, Abram zostanie wybrany do szczególnej misji i otrzyma od Boga błogosławieństwo. Podczas jego życia Bóg rozpocznie nowy okres w historii zbawienia. Potomkowie Teracha. W tym miejscu rozpoczyna się druga część Księgi Rodzaju (Rdz 11,27 – 50,26), która koncentruje się na życiu patriarchów. Stanowi ją zbiór zróżnicowanych opowiadań, w których opisany jest wybór poszczególnych patriarchów i spełnianie się w ich życiu obietnic Boga. Głównymi bohaterami opowiadań są: Abraham, Jakub-Izrael, Józef. Mniej uwagi poświęcono Izaakowi, a o wybraniu Judy, syna Jakuba, jest jedynie krótka wzmianka (Rdz 49,8-12). Z bohaterami tych opowiadań utożsamiają się późniejsze społeczności historyczne. Abraham jest uważany za przodka Żydów i Arabów, Jakub i jego dwunastu synów – za twórców Izraela, Józef – za protoplastę diaspory egipskiej. Od dawna trwa dyskusja co do historyczności patriarchów. Ogólnie jednak tło opowiadań o patriarchach zgadza się z danymi, jakie mamy na temat życia w Kanaanie i otaczających go krajach w drugim tysiącleciu przed Chr. Imiona patriarchów są podobne do tych, które wówczas nadawano. Zwyczaje, które odnoszą się do Abrahama (Rdz 12,11-13; 16,1-4), znajdują potwierdzenie w tekstach z Nuzi (starożytnego miasta, którego ruiny znajdują się na terenie dzisiejszego Iraku), pochodzących z XV/XIV w. przed Chr. Uderzające są zbieżności między imionami przodków Abrahama (Rdz 11,20-26) a miejscowościami w pobliżu Charanu. Postać Abrahama jest mocno związana z Hebronem, a Izaaka z Beer-Szebą. Miasta te miały wielkie znaczenie za czasów panowania Dawida (1004-965 przed Chr.) i Salomona (965-926 przed Chr.). Opowiadania o Abrahamie i Izaaku mogły więc pierwotnie stanowić uzasadnienie sytuacji politycznej w okresie panowania króla Dawida i Salomona, kiedy to plemię Judy umocniło swoją zwierzchność nad środkową Palestyną. Z czasem odwoływanie się do Abrahama w tekstach biblijnych miało m.in. na celu umacnianie nadziei w narodzie, a także służyło integrowaniu różnych grup w odbudowie społeczności po powrocie z wygnania babilońskiego (np. Iz 41,8nn; 51,1nn; Jr 33,26; Ez 33,24; Mi 7,20).
51
RODZAJU 11,18-32
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Abram – określa się go mianem patriarchy, czyli praojca, głowy rodu, przywódcy plemiennego lub rodowego (Hbr 7,4). W Biblii w taki sposób nazwani są m.in. Jakub i jego dwunastu synów (Dz 7,8n). Współcześnie określenie to odnosi się do niektórych zwierzchników kościelnych. b) Lot – syn Harana, bratanek Abrama (Rdz 11,27). c) siedemdziesiąt pięć lat – podany wiek Abrama prawdopodobnie odpowiada rzeczywistości i zgodny jest ze stosowaną wówczas miarą czasu (Rdz 25,7+). Sędziwy wiek Abrama podkreśla jego autorytet, ale także ukazuje jego odwagę, gdy podejmuje trudną wędrówkę. Abram, nie zważając na swój wiek, ufa, że Bóg spełni dane obietnice. Chodzi szczególnie o obietnicę potomstwa (Rdz 15,2-6; 18,910; 21,1-2.5). d) Charan – zob. Rdz 11,31+. e) Mamre – dębowy zagajnik w pobliżu Hebronu (Rdz 13,18+). Obecnie Ramet el-Chalil, 3 km na północ od Hebronu (Rdz 18,1; 23,17; 35,27). Imię Mamre nosił także Amoryta (zob. Słownik) mieszkający w tym miejscu (Rdz 14,13). f) Aj – duże starożytne miasto leżące niedaleko na wschód od Betel. Obecnie identyfikowane z Et-Tell. Około 2400 r. przed Chr. zostało zniszczone. Po odbudowie w ok. 1200 r. przed Chr. powstała tam wioska, opuszczona ostatecznie w ok. 1050 r. przed Chr. Za czasów Jozuego (ok. 1250 r. przed Chr.), gdy dokonywano podboju Kanaanu (Joz 8), Aj prawdopodobnie leżało w gruzach. g) Negeb – stepowy i pustynny obszar położony na południe od Gazy i Debiru. Głównym ośrodkiem gospodarczym Negebu było i jest miasto Beer-Szeba.
Page 52
Powołanie Abrama 1 PANs powiedział do Abramaa: „Zostaw twoją ziemię, twój róds i dom twojego ojca, i idź do kraju, który ci wskażę. 2Uczynię cię bowiem wielkim narodem. Będę ci błogosławiłs i uczynię cię sławnym. Będziesz błogosławieństwem. 3Będę błogosławił tym, którzy ciebie będą błogosławić, a tym, którzy tobie źle życzą, będę złorzeczył. Przez ciebie otrzymają błogosławieństwo wszystkie ludy ziemi”. 4 Abram poszedł zgodnie z poleceniem PANA, a z nim poszedł też Lotb. Abram miał siedemdziesiąt pięć latc, gdy opuścił Charand. 5Wziął on swoją żonę Saraj, swego bratanka Lota i cały dobytek, którego się dorobili, oraz służbę, którą nabyli w Charanie, i wszyscy udali się w drogę do Kanaanus.
12
Abram w Kanaanie i Egipcie Abram wędrował przez kraj Kanaans do miejsca koło Sychems, aż do dębu Mamree. Mieszkali tam wtedy Kananejczycy. 7 Pewnego dnia PANs ukazał się Abramowi i powiedział: „Twojemu potomstwu daję ten kraj”. Abram zbudował w tym miejscu ołtarzs dla PANA, który mu się ukazał. 8Stamtąd udał się ku górom, na wschód od Betels i rozbił namiot między Betel na zachodzie i Ajf na wschodzie. W tym miejscu również zbudował ołtarz dla PANA i odtąd wzywał Jego imienias. 9Abram zmierzał coraz bardziej w stronę Negebug. 10 Po pewnym czasie nastał głód w tym kraju. Wtedy Abram udał się do Egiptu i tam się osiedlił jako cudzoziemiec. W kraju Kanaan panował bowiem dotkliwy głód. 11Gdy zbliżał się do Egiptu, rzekł do swojej żony Saraj: „Słuchaj, wiem dobrze, że jesteś piękną kobietą. 12Gdy ujrzą cię Egipcjanie, pomyślą: «To jego żona». Wtedy zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.
Rdz 13,16; 15,5; 17,4; 22,17; 26,4; 35,11; Iz 51,2; Ga 3,16 Rdz 18,18; 27,29; 28,14; Lb 24,9; Dz 3,25; Ga 3,8
Rdz 11,31
6
Powołanie Abrama. Źródła pozabiblijne nie podają wyraźnych wzmianek o Abramie. Istnieje jednak zapis na steli faraona Szeszonka w Megiddo, upamiętniającej jego zwycięską kampanię w Syrii – Palestynie (ok. 926 r. przed Chr.), z której dowiadujemy się o istnieniu w pobliżu Hebronu „pola Abrama”. Wzmianka ta byłaby zgodna z biblijną tradycją, według której Abram i Sara ostatecznie osiedlili się w Hebronie i tam zostali pochowani (Rdz 23,2.19; 25,9). Powołanie Abrama i danie mu obietnic oznacza, że Bóg podejmuje kolejny plan duchowego uzdrowienia ludzkości. Działanie Boga jest zawężone do jednego człowieka i rodu, który będzie się z niego wywodził. Poprzez tego człowieka i jego ród wszyscy ludzie mają otrzymać Boże błogosławieństwo (Rdz 12,3). W wybraniu Abrama można dostrzec zapowiedź misji Syna Bożego Jezusa Chrystusa i Kościoła. Jezus jest bowiem jedynym Pośrednikiem między Bogiem a ludźmi (np. 1Tm 2,5; Hbr 9,15; 12,24) i tylko przez Niego Bóg zbawia (np. Dz 4,12; 1J 4,14). Kościół natomiast, jako wspólnota wiary wywodząca się od Chrystusa, stwarza warunki do przyjęcia Jezusa jako jedynego Pana i Zbawiciela (np. Łk 2,11; J 13,13; Dz 13,23; Ga 3,7.14.29; Flp 3,20; 2P 3,18). Bóg obiecuje Abramowi ziemię, potomstwo i błogosławieństwo. Można jeszcze wyodrębnić czwartą obietnicę – sławy. Wszystkie obietnice wzajemnie się dopełniają. Bezdzietne małżeństwo najbardziej mogło być zainteresowane potomstwem, ale w obietnicach największy nacisk położony jest na błogosławieństwo Boga. Abram ma się stać błogosławieństwem dla innych. Chodzi tu jednak nie tyle o jego pośrednictwo, ile o to, że jest on wzorem postawy człowieka wobec Boga. Abram nie kwestionuje słów Boga i nie stawia Mu pytań, które byłyby oznaką niedowierzania. Posłusznie, ale przede wszystkim z ufnością udaje się do miejsca wskazanego przez Boga i traktuje Boga jako Przewodnika i Opiekuna. Postawa Abrama zostanie nazwana wiarą (Rdz 15,6). W NT znajdujemy liczne odniesienia do Abrama, który jest chwalony za swoje bezgraniczne powierzenie się Bogu (np. Rz 4, Ga 3,6-9, Hbr 11,8-10.12.17-19). Abram w Kanaanie i Egipcie. Abram, przedstawiony wcześniej jako wzór wiary i człowiek polegający na Bogu, pod wpływem grożących mu niebezpieczeństw zaczyna szukać własnych sposobów ocalenia siebie. Chodzi tu przede
RODZAJU 12,1-12
Syr 44,19-21; Dz 7,2n; Hbr 11,8-10
52
Rdz 13,15; 15,18; 17,8; 26,3n; Pwt 1,7n; Dz 7,5
Rdz 28,19
Rdz 20; 26,1-11
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 53
13
Mów więc, proszę, że jesteś moją siostrą, aby mi się dobrze wiodło dzięki tobie i bym pozostał przy życiu”. 14 Gdy Abram przyszedł do Egiptu, Egipcjanie zobaczyli, że jego żona jest bardzo piękna. 15Ujrzeli ją też urzędnicy faraona i chwalili ją przed nim. Zabrano ją więc do pałacu faraona. 16 Abramowi zaś hojnie za nią wynagrodzono. Dostał bowiem owce i kozy, woły i osły, sługi i służące, oślice i wielbłądy. 17 PAN jednak zesłał na faraona i jego dom ciężkie plagia z powodu Sary, żony Abrama. 18Faraon wezwał więc Abrama i rzekł: „Dlaczego tak ze mną postąpiłeś? Czemu mi nie powiedziałeś, że ona jest twoją żoną, 19lecz mówiłeś, że jest twoją siostrą? Wziąłem więc ją sobie za żonę. Teraz jednak oddaję ci twoją żonę. Weź ją i odejdź”. 20Faraon rozkazał swoim ludziom, aby odprawili Abrama wraz z żoną i wszystkim, co posiadał. Rozstanie Abrama z Lotem 1 Abram opuścił Egipt i razem ze swoją żoną i z całym dobytkiem udał się w stronę Negebub. Szedł z nim również Lotc. 2Abram był bardzo bogaty: miał wiele bydła, srebra i złota. 3Zatrzymując się na postojach, wędrował z Negebu w stronę Betels, aż do miejsca, gdzie przedtem stał jego namiot: między Betel i Ajd, 4do miejsca, gdzie poprzednio postawił ołtarzs. Abram wezwał tam imienia PANAs. 5Lot, który szedł z Abramem również miał wiele owiec, wołów i namiotów. 6Kraj ten nie mógł ich wszystkich utrzymać. Ich stada były zbyt liczne, by mogli pozostać razem. 7Wybuchnął też spór między pasterzami Abrama i Lota. W kraju tym mieszkali wówczas Kananejczycy i Peryzzycie. 8Abram powiedział do Lota: „Nie spierajmy się między sobą i nasi pasterze niech się nie spierają. Przecież jesteśmy braćmis. 9Czy cały ten kraj nie stoi przed tobą otworem? Odłącz się ode mnie. Jeśli pójdziesz na lewo, ja pójdę na prawo, jeśli ty pójdziesz na prawo, ja pójdę na lewo”. 10Lot podniósł wzrok i ujrzał, że cała okolica Jordanus była dobrze nawodniona. Zanim PAN zniszczył Sodomę i Gomoręf, była ona jak ogród PANA, jak ziemia Egiptu – aż do Soarug. 11Lot wybrał więc dla siebie okolicę Jordanu i udał się na Wschód. W ten sposób się rozdzielili. 12Abram osiadł w kraju Kanaans, Lot natomiast w okolicznych miastach i rozbił swoje namioty aż
13
Rdz 24,35; Ps 112,1-3; Prz 3,9n
Rdz 12,8
Rdz 36,7
Rdz 19,24n
a) ciężkie plagi – kary zesłane na faraona za wzięcie Sary kojarzą się z plagami, które Bóg zesłał za ciemiężenie Izraelitów (Wj 7,14nn). Wydarzenie z Sarą może w zamyśle redaktora stanowić zapowiedź utrapień Izraelitów w Egipcie, z których Bóg wyzwoli ich za pośrednictwem Mojżesza. b) Negeb – zob. Rdz 12,9+. c) Lot – zob. Rdz 12,4+. d) Aj – zob. Rdz 12,8+. e) Na temat ludów zamieszkujących Kanaan zob. Rdz 10,15-18; 15,19-21; 23,3+; Wj 3,8.17; 13,5; Pwt 7,1; 20,17; Joz 3,10. f) Sodoma i Gomora – dwa z pięciu starożytnych miast leżących w dolinie Siddim, na południe od Morza Martwego (Rdz 14,8). Trudno określić ich dokładną lokalizację. Przypuszcza się, że ruiny Sodomy i Gomory są zalane przez Morze Martwe (Rdz 14,3). Miasta te ze względu na czyny mieszkańców stały się symbolem niegodziwości, a ich los ostrzeżeniem przed sądem Bożym (Rdz 19,1-11; Pwt 29,22-24; Lm 4,6+; 2P 2,6; Jud 7; zob. np. Mt 10,15). g) Soar – starożytne miasto leżące prawdopodobnie ok. 3 km na południe od Morza Martwego (Rdz 14,8), identyfikowane z dzisiejszym Es-Safi. W Soarze schronił się Lot podczas zniszczenia Sodomy i Gomory (Rdz 19,20-25).
wszystkim o nieprawdziwe przedstawienie swojej żony Egipcjanom. W ten sposób nie tylko naraża ją na znieważenie, ale wystawia na niebezpieczeństwo Bożą obietnicę, według której Sara ma mu urodzić upragnionego syna. Opowiadanie, którego motywy pojawiają się też w Rdz 20; 26,6-11, zawiera pouczenie, że Bóg w swej wierności czuwa nad Abramem i jego żoną i skutecznie inter weniuje, nawet jeśli patriarcha postępuje nierozważnie, kłamie i ucieka się do podstępów. Wierność Boga na tle braku ufności ze strony Abrama tym bardziej podkreśla, jak bardzo Bóg jest cierpliwy i miłosierny wobec człowieka. Rozstanie Abrama z Lotem. Powrót Abrama na teren Kanaanu oznacza stopniowe realizowanie się obietnic Boga. Poprzez osiedlenie się w Kanaanie Abram potwierdza swoje prawo do tej ziemi. W momencie sporu pasterzy o pastwiska Abram i Lot znajdują się w okolicach Betel (Rdz 12,8+), czyli na terenie centralnego pasma górskiego w Pale-
53
RODZAJU 12,13 — 13,12
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Hebron – jedno z najstarszych i stale zamieszkałych miast (obecne Al-Chalil). Znajduje się na terenie Palestyny, w górzystej części Judei (927 m n.p.m.), ok. 40 km na południowy zachód od Jerozolimy. W Hebronie Dawid został namaszczony na króla Judy (2Sm 2,4.11). b) Mamre – zob. Rdz 12,6+. c) Szinear – zob. Rdz 10,10+. d) Sodoma i… Gomora – zob. Rdz 13,10+. e) Soar – zob. Rdz 13,10+. f) Morze Słone – chodzi o Morze Martwe (in. Morze Araba, np. Pwt 3,17, lub Morze Wschodnie, np. Ez 47,18; Jl 2,20). W rzeczywistości jest to wielkie jezioro (pow. ok. 1020 km2) leżące na terytorium Izraela i Jordanii; nie ma odpływu, a główną rzeką, która je zasila, jest Jordan. Lustro wody Morza Martwego znajduje się w najniższym punkcie na ziemi – 408 m p.p.m. Maksymalna głębokość – ok. 400 m. Zasolenie Morza Martwego jest ok. 40 razy większe niż np. Morza Bałtyckiego. W Morzu Martwym, poza bakteriami, nie ma organizmów żywych. g) Kadesz – Kadesz-Barnea. Osada na południe od Beer-Szeby. W pobliżu Kadesz Izraelici przebywali w drodze z Egiptu do Kanaanu. Z tego miejsca wysłano zwiadowców, żeby zbadali Kanaan (Lb 13,26).
Page 54
do Sodomy. 13Mieszkańcy Sodomy byli źli i bardzo grzeszyli przeciwko PANU. 14Po oddzieleniu się Lota PAN powiedział do Abrama: „Podnieś oczy i popatrz z miejsca, na którym stoisz: na północ i południe, na wschód i na zachód. 15 Cały ten kraj, który widzisz, daję tobie i twemu potomstwu na wieki. 16Uczynię twoje potomstwo jak proch ziemi. Gdyby ktoś mógł zliczyć proch ziemi, będzie mógł zliczyć twoje potomstwo. 17Wstań i przejdź ten kraj wzdłuż i wszerz, gdyż daję go tobie”. 18Abram zwinął namioty, przyszedł pod Hebrona i zamieszkał pod dębem Mamreb. W tym miejscu zbudował ołtarz dla PANA. Abram ratuje Lota z niewoli 1 Za czasów Amrafela, króla Szinearuc, Arioka, króla Ellasaru, Kedorlaomera, króla Elamu, i Tidala, króla Goim, 2wybuchła wojna z Berą, królem Sodomy, i z Birszą, królem Gomoryd, z Szinabem, królem Admy, z Szemeeberem, królem Seboim, i z królem miasta Beli, czyli Soarue. 3 Wszyscy oni zgromadzili się w dolinie Siddim, gdzie dziś jest Morze Słonef. 4 Dwanaście lat byli oni poddanymi Kedorlaomera, w trzynastym roku jednak się zbuntowali. 5W czternastym roku przyszedł Kedorlaomer ze sprzymierzonymi z nim królami. Pobili Refaitów w Aszterot-Karnaim, Zuzytów pod Ham, Emitów na równinie Kiriataim, 6Chorytów pod górami Seiru, aż do El-Paran, które leży na skraju pustyni. 7Potem zawrócili i przyszli do En-Miszpat, co dziś nazywa się Kadeszg. Spustoszyli cały obszar Amalekitów, a także Amorytóws mieszkających w Chasason-Tamar. 8 Wtedy wyszli królowie Sodomy, Gomory, Admy, Seboim i Beli, czyli Soaru, i stanęli w dolinie Siddim do walki 9z Kedorlaomerem, królem Elamu, Tidalem, królem Goim, z Amrafelem, królem Szinearu, Ariokiem, królem Ellasaru: czterech królów przeciwko pięciu. 10A Dolina Siddim była pełna dołów ze smołą. Gdy królowie Sodomy i Gomory musieli uciekać, wpadli do nich, a pozostali uciekli w góry.
14
stynie. Gdy Lot wybiera dla siebie ziemię na wschód od Betel, Abram wędruje w kierunku zachodnim, a następnie udaje się na południe w kierunku Hebronu (Rdz 13,18+). Chociaż Abram jest starszy, pozwala, aby Lot pierwszy wybrał dla siebie ziemię. Jest to kolejny wyraz zaufania Abrama wobec Boga. Nie wątpi, że przypadnie mu ziemia, którą Bóg dla niego przeznaczył. Bratanek Abrama wybiera teren, który według niego jest bardziej urodzajny. Patrzy przede wszystkim na przyszłe korzyści. Z czasem przekona się, jak bardzo się pomylił (Rdz 19). Polecenie Boga, aby Abram przeszedł przez ziemię, która została mu przeznaczona, stanowi zapowiedź przejęcia jej na własność przez jego potomków (w. 17). Abram ratuje Lota z niewoli. Abram został tu ukazany jako wojownik, a nawet jako uczestnik poważnego konfliktu zbrojnego. Co do historyczności tych wydarzeń i rzeczywistego udziału Abrama w tak szeroko zakrojonym konflikcie zbrojnym są pewne wątpliwości. Możliwe, że autor biblijny wykorzystał jakąś wcześniejszą relację o walkach królów i wplótł w nią opowieść o Abramie, aby po raz kolejny ukazać jego szlachetność. Nie zostawia on bowiem swojego bratanka w nieszczęściu, ale wyrusza mu na pomoc. Zaangażowanie się w walkę mogło skończyć się dla Abrama śmiercią i zaprzepaszczeniem obietnicy potomstwa. Mimo niebezpieczeństwa wyrusza on jednak do walki, wierząc, że Bóg uzna szlachetne motywy jego wyboru i ocali go od nieszczęścia.
RODZAJU 13,13 — 14,10
Rdz 12,7
54
Wj 17,8-13; Pwt 7,1
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 55
11
Rdz 13,18
Wtedy tamci zabrali cały majątek Sodomy i Gomory oraz wszelką żywność i odeszli. 12Uprowadzili też Lota wraz z jego majątkiem i odeszli. Mieszkał on bowiem w Sodomie. 13 Jeden ze zbiegów przyszedł i oznajmił o tym Abramowi Hebrajczykowis, który mieszkał wtedy pod dębem Amoryty Mamregoa, brata Eszkola i Anera. Byli oni sprzymierzeni z Abramem. 14Gdy Abram dowiedział się, że uprowadzono jego bratanka, wziął wyszkolony oddział liczący trzystu osiemnastu ludzi i ścigał ich aż do Dans. 15W nocy napadł na nich wraz ze swoimi sługami i pobił ich. Potem ścigał ich aż do Choby, na północ od Damaszkub. 16Odzyskał cały majątek, który zagrabili i odbił swojego bratanka Lota wraz z jego majątkiem, a także jego żony i krewnych.
a) dębem... Mamrego – zob. Rdz 12,6+. b) Damaszek – największe miasto w Syrii, położone ok. 100 km na wschód od Morza Śródziemnego. Według badań archeologów jedno z najstarszych miast zamieszkałych przez ludzi. c) Sodoma – zob. Rdz 13,10+. d) dolina Szawe – miejsce na południe od Jerozolimy, gdzie łączą się potoki Cedron i Hinnom. e) Szalem – chodzi o Jerozolimę. f) Bóg Najwyższy – hebr. El-Eljon. Prawdopodobnie określenie naczelnego bóstwa w Jerozolimie, gdy miasto nie należało jeszcze do Izraelitów.
Spotkanie Abrama z Melchizedekiem Gdy Abram wracał po pobiciu Kedorlaomera i sprzymierzonych z nim królów, wyszedł mu na spotkanie król Sodomy c. Było to w dolinie Szawed, czyli w dolinie Królewskiej. 18Melchizedek natomiast, król Szalemue, przyniósł chleb i wino. Był on kapłanem Boga Najwyższegof. 19Pobłogosławiłs on Abrama i powiedział: „Błogosławiony niech będzie Abram przez Boga Najwyższego, który stworzył niebo i ziemię. 20 Błogosławiony niech będzie Bóg Najwyższy, który wydał twoich wrogów w twoje ręce”. Abram dał mu dziesięcinęs ze wszystkiego. 21 A król Sodomy powiedział do Abrama: „Oddaj mi ludzi, a łup weź dla siebie”. 22Lecz Abram odparł: „Przysięgam na PANAs, Boga Najwyższego, który stworzył niebo i ziemię. 23 Nie wezmę ani nitki, ani rzemyka od sandała, ani czegokolwiek, co należy do ciebie, byś nie powiedział: «To ja wzbogaciłem Abrama». 24Tylko to, co moi słudzy zjedli, i co Aner, Eszkol i Mamre, którzy poszli ze mną, wzięli jako łup, to mogą zatrzymać jako część im należną”. 17
Ps 78,35; 110,4; Hbr 7,1
Rdz 28,22
Rdz 12,2.7; 13,14-17; 17 Ps 28,7 Dz 7,5
Zapowiedź potomstwa i przymierze 1 Po tych wydarzeniach PANs przemówił do Abrama w widzeniu: „Nie bój się, Abramie. Ja jestem twoim obrońcą. Twoja nagroda bardzo się pomnoży”. 2Abram odrzekł: „Panie BOŻE, co mi dasz? Przecież ja jestem bezdzietny, a cały mój majątek weźmie w spadku po mnie Damasceńczyk
15
Spotkanie Abrama z Melchizedekiem. Melchizedek był kananejskim królem i panował w Jerozolimie. Jego gest (w. 18) może oznaczać chęć zdobycia przychylności Abrama, ale również może wyrażać szacunek wobec jego dokonań. Szczególnie ważne jest błogosławieństwo, które Melchizedek wypowiada do Abrama. Można je odczytać jako potwierdzenie obietnic Boga dotyczących wzięcia w posiadanie ziemi Kanaan przez Abrama i jego potomków. W odpowiedzi na błogosławieństwo Melchizedeka Abram daje mu dziesiątą część łupów. W ten sposób uznaje pozycję Melchizedeka, który w tradycji stanie się symbolem doskonałego króla i kapłana. Do jego osoby będą nawiązywać autorzy biblijni, aby ukazać pozycję i znaczenie króla Dawida (Ps 110). Również autor Listu do Hebrajczyków mówiąc o Jezusie Chrystusie – doskonałym królu i kapłanie, nawiąże do Melchizedeka (Hbr 5,6-10; 7,1-28). Chleb i wino, którymi Melchizedek ugościł Abrama, Chrystus użyje do ustanowienia Eucharystii (np. Mt 26,26-28; 1Kor 11,23-26).
55
RODZAJU 14,11 — 15,2
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Zwyczaj ten był praktykowany na starożytnym Bliskim Wschodzie. Przejęcie dziedzictwa poprzedzała adopcja. b) Ur chaldejskie – zob. Rdz 11,28+. c) synogarlica – ptak z rodziny gołębiowatych. Na świecie występuje kilkanaście rodzajów synogarlic. d) głęboko zasnął – sen Abrama oznacza, że przymierze polega na jednostronnym darze Boga i jest uroczystym potwierdzeniem obietnic potomstwa i ziemi. Zadaniem Abrama jest wierzyć Bogu i ufnie czekać. e) ziemia – chodzi o Egipt. f) Amoryci – jeden z ludów zamieszkujących Kanaan przed przybyciem tam Izraelitów. Kojarzy się ich z Zajordaniem i królestwami Sichona, z ośrodkiem w Cheszbonie, i Oga z ośrodkami w Asztarot i Edrei. Dla Izraelitów Amoryci byli bałwochwalcami (Joz 24,15; Sdz 6,10), których Bóg usunął z Kanaanu za popełniane niegodziwości. W tekstach klinowych i egipskich są świadectwa o Amorytach, posługujących się językiem semickim. Przedstawieni są w nich jako lud politycznie dominujący nad Mezopotamią w początkach II tysiąclecia przed Chr. Zob. Słownik. g) Przejście dymu i ognia między połowami zwierząt oznacza, że tego, kto złamie przymierze, spotka to samo, co te zwierzęta (Jr 34,18). h) Rzeka Egipska – prawdopodobnie chodzi o okresową rzekę Wadi el-Arish, znajdującą się w północno-wschodniej części Półwyspu Synaj (Lb 34,5). Tradycyjnie rzeka ta wyznaczała południową granicę Kanaanu. i) Eufrat – największa rzeka w zachodniej Azji. Według tradycji biblijnej jedna z rzek płynących z Edenu (Rdz 2,14+). Eufrat przepływa przez Turcję, Syrię i Irak, w dolnym biegu w okolicach Al Qurnah łączy się z Tygrysem i formuje rzekę Shatt al-Arab, która wpada do Zatoki Perskiej. Długość Eufratu liczona wzdłuż dłuższej z odnóg (Eufrat Wschodni) wynosi 2700 km, a powierzchnia dorzecza 673 tys. km2. W dorzeczu Eufratu powstały jedne z najstarszych cywilizacji na ziemi. j) Kenici… Jebusyci – ludy zamieszkujące Kanaan. Zob. Rdz 10,15-18; Wj 3,8.17; 13,5; Pwt 7,1; 20,17; Joz 3,10.
Page 56
Eliezer”. 3I dodał: „Ponieważ nie dałeś mi potomka, mój sługa będzie dziedziczył po mnie”a. 4Wtedy PAN powiedział do niego: „On nie będzie twoim spadkobiercą, lecz będzie nim ten, który od ciebie będzie pochodził”. 5Potem Bóg wyprowadził Abrama na zewnątrz i powiedział: „Spójrz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć”. I rzekł mu: „Tak liczne będzie twoje potomstwo”. 6Abram uwierzył PANU, który za to uznał go za sprawiedliwego. 7Bóg powiedział: „Ja jestem PANEM, który cię wyprowadził z Ur chaldejskiegob, aby ci dać ten oto kraj w posiadanie”. 8Abram zapytał: „Panie BOŻE, po czym poznam, że go otrzymam?”. 9 Odpowiedział mu: „Postaraj się dla Mnie o trzyletnią krowę, trzyletnią kozę i trzyletniego baranas, a także synogarlicęc i gołębicę”. 10Abram wziął zwierzęta, przerąbał na pół i położył jedną część naprzeciwko drugiej. Ptaków nie rozcinał. 11Do mięsa przyleciały drapieżne ptaki, lecz Abram je odpędzał. 12 Gdy słońce zaszło, Abram głęboko zasnąłd. A oto opanował go lęk i wielka ciemność. 13Wtedy Bóg rzekł do Abrama: „Zapamiętaj, że twoi potomkowie będą przybyszami w ziemie, która nie będzie do nich należała. Będą tam służyć jako niewolnicy i będą uciskani przez czterysta lat. 14Lecz ja osądzę naród, któremu będą służyć, i wyjdą stamtąd z wielkim dobytkiem. 15Ty natomiast odejdziesz w pokoju do swych przodków i będziesz pochowany w późnej starości. 16Twoi potomkowie wrócą tutaj w czwartym pokoleniu, gdy niegodziwość Amorytówf dojdzie do szczytu”. 17 Gdy słońce zaszło i zaległy ciemności, ukazał się dym jakby z pieca i ogień jakby pochodnia. Przeszły one między połowami zwierzątg. 18W tym właśnie dniu PAN zawarł przymierzes z Abramem w słowach: „Twojemu potomstwu daję ten kraj: od Rzeki Egipskiejh do wielkiej rzeki Eufrati, 19ziemię Kenitów, Kenizytów, Kadmonitów, 20Chetytóws, Peryzzytóws, Refaitów, 21 Amorytów, Kananejczykóws, Girgaszytów i Jebusytów j”. Niecierpliwość Saraj 1 Saraj, żona Abrama, nie urodziła mu dzieci. Miała ona służącą, Egipcjankę o imieniu Hagar. 2Saraj powiedziała więc Abramowi: „Oto PANs nie pozwolił mi urodzić. Idź więc do mojej służącej – może z niej będę miała dzieci?”. Abram posłuchał rady Saraj. 3W dziesięć lat po osiedleniu się Abrama w kraju Kanaans, Saraj, żona Abrama, wzięła Egipcjankę Hagar, swoją służącą, i dała ją za żonę swemu mężowi Abramowi. 4Poszedł więc on do Hagar, a ona poczęła. A gdy przekonała się, że jest w ciąży, lekceważyła swo-
16
Niecierpliwość Saraj. Na starożytnym Wschodzie bezpłodna kobieta narażona była na brak szacunku. Saraj podejmuje więc próbę rozwiązania swojego problemu w zgodzie z panującymi wówczas zwyczajami. Nie przewiduje jednak trudności, jakie z tego wynikną. Błąd Saraj polega na tym, że próbuje niejako przyspieszyć spełnienie się Bożych obietnic. Zamiast cierpliwie czekać, wynajduje sposób, który w sensie prawnym zapewnia dziedzica, ale nie stanowi
RODZAJU 15,3 — 16,4
56
Pwt 1,10; Rz 4; Ga 3,6n; Hbr 11,12; Jk 3,23
Rdz 11,31
Jr 34,18n
Rdz 2,21
Jdt 5,6-10; Dz 7,6n
Wj 12,40 Jdt 5,9; Ga 3,17
Rdz 12,7; Joz 1,4
Wj 3,8.17; 34,11; Pwt 7,1
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 21,10-19
Wj 15,22
Rdz 17,20
Rdz 25,12-18
Ga 4,22
Rdz 15 Rdz 28,3; 35,11
Rdz 9,9
Ne 9,7; Rz 4,17
Iz 24,5; Łk 1,72-73; Ga 3,16
9/3/08
2:07 PM
Page 57
ją panią. 5Saraj rzekła więc do Abrama: „Z twojego powodu doznaję zniewagi. To ja dałam ci moją służącą za żonę. Ona jednak, widząc, że jest w ciąży, lekceważy mnie. Niech PAN rozsądzi między mną a tobą”. 6Abram jej odpowiedział: „Przecież twoja służąca jest w twoim ręku. Uczyń więc z nią to, co uważasz za słuszne”. Saraj upokorzyła więc Hagar, tak że ona uciekła od niej. 7 Aniołs PANA znalazł ją w pobliżu źródła na pustyni, przy drodze wiodącej do Szur. 8Zapytał ją: „Hagar, służebnico Saraj, skąd przyszłaś i dokąd idziesz?”. Ona odpowiedziała: „Uciekłam od mojej pani, Saraj”. 9Anioł PANA rzekł jej: „Wróć do swojej pani i poddaj się pod jej władzę”. 10Następnie anioł PANA oznajmił jej: „Rozmnożę twoje potomstwo tak bardzo, że nie będzie go można policzyć”. 11 I mówił dalej: „Oto jesteś w ciąży i urodzisz syna i nadasz mu imię Izmaela, gdyż PAN dostrzegł twoje upokorzenie. 12 Będzie on jak dziki osioł. Będzie walczył ze wszystkimi, a wszyscy z nim. Będzie utrapieniem wszystkich swoich bracis”. 13 Hagar nazwała PANA mówiącego do niej: „Ty jesteś Bogiem, który mnie widzi”. Mówiła bowiem: „Mimo że ujrzałam Widzącego mnie, to jednak żyję”. 14Dlatego nazwano tę studnię studnią Lachaj-Roj. Znajduje się ona między Kadeszb i Bered. 15 Potem Hagar urodziła Abramowi syna. Abram dał synowi, którego mu urodziła Hagar, imię Izmael. 16Abram miał osiemdziesiąt sześć lat, gdy Hagar urodziła mu Izmaela.
a) Izmael – imię znaczy ‘Bóg słyszy’. b) Kadesz – zob. Rdz 14,7+.
Przymierze – obrzezanie 1 Gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, ukazał mu się PANs i powiedział: „Ja jestem Bogiem Wszechmocnym. Żyj ze Mną w zażyłości i bądź bez skazy. 2Chcę bowiem zawrzeć z tobą przymierzes oraz dać ci niezmiernie liczne potomstwo”. 3Wtedy Abram upadł na twarz, a Bóg mówił do niego: 4„Oto moje przymierze z tobą: będziesz ojcem wielu narodów. 5Odtąd nie będziesz się już nazywał Abram, lecz będziesz nosił imię Abraham, ponieważ ustanowię cię ojcem wielu narodów. 6Uczynię cię niezwykle płodnym, tak że dasz początek narodom i od ciebie będą pochodzić królowie. 7Zawrę też z tobą moje przymierze, a po tobie z twoim potomstwem. Będzie ono trwało z pokolenia na pokolenie, abym był twoim Bogiem, a po tobie – twojego potomstwa. 8Tobie i twojemu
17
wypełnienia obietnicy. Mimo że działanie Saraj rozminęło się z wolą Boga, to jednak nie odrzuca On dziecka Hagar. Posłanie anioła do Hagar jest wyrazem tego, że Bóg troszczy się o pokrzywdzonych. Przymierze – obrzezanie. Przymierze Boga z Abramem było tak ważne, że zachowano o nim różne przekazy. Tradycja zawarta w tym rozdziale różni się od zanotowanej w Rdz 15. Miała ona za zadanie wyjaśnić sens obrzezania, które jako znak dość powszechnie stosowany w kontekście przymierza otrzymało szczególne znaczenie religijne. W opisie
57
RODZAJU 16,5 — 17,8
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) obrzezanie – było praktykowane przez liczne ludy Wschodu z wyjątkiem Babilończyków, Asyryjczyków i Filistynów. W Izraelu nabrało znaczenia religijnego – jako znak przymierza z Bogiem (np. Wj 12,44-49; zob. Rz 2,25+). Zob. Słownik. b) Sara – imię znaczy ‘księżniczka’. c) roześmiał się – śmiech Abrahama, jako wyraz powątpiewania, jest pierwszym śmiechem, o którym wspomina Biblia; podobnie uczyni Sara, słysząc obietnicę narodzin potomka (Rdz 18,12). Być może ma to związek z prawdopodobnym znaczeniem imienia Izaak – ‘Niech Bóg wejrzy z uśmiechem’.
Page 58
potomstwu dam kraj, w którym przebywasz – cały kraj Kanaans jako własność na wieki – i będę ich Bogiem”. 9 Potem Bóg rzekł do Abrahama: „Ty natomiast i wszystkie pokolenia po tobie zachowujcie moje przymierze. 10Takie będzie moje przymierze, którego ty i twoje potomstwo będziecie przestrzegać między Mną a wami: wszyscy wasi mężczyźni mają być obrzezania. 11Będziecie obcinać napletek na znak przymierza między Mną a wami. 12Po wszystkie pokolenia każdy chłopiec w ósmym dniu życia będzie obrzezany. Dotyczy to urodzonego w twoim domu, nabytego za pieniądze, jak również każdego obcego, który nie jest twoim potomkiem. 13 Sługa urodzony w twoim domu lub nabyty za pieniądze ma być obrzezany. Przymierze na waszym ciele ma być wiecznym przymierzem. 14Nieobrzezanego, czyli mężczyznę, któremu nie obcięto napletka, usuniecie spośród mojego ludu. Złamał on bowiem przymierze ze Mną”. 15 Następnie Bóg rzekł do Abrahama: „Twoja żona Saraj nie będzie się już nazywała Saraj, lecz będzie miała na imię Sarab. 16 Pobłogosławięs jej i sprawię, że urodzi ci syna. Będę jej błogosławił, tak że będzie matką narodów i od niej będą pochodzić królowie”. 17 Abraham upadł na twarz i roześmiał sięc. Pomyślał bowiem: „Czy stuletniemu człowiekowi może urodzić się syn? I czy dziewięćdziesięcioletnia Sara może urodzić?”. 18Abraham rzekł więc do Boga: „Oby tylko Izmael cieszył się Twoją obecnością!”. 19Lecz Bóg mu odpowiedział: „Ależ nie! Twoja żona Sara urodzi ci syna i dasz mu imię Izaak. Także z nim zawrę przymierze, które będzie wiecznym przymierzem obejmującym jego potomstwo. 20A co do Izmaela – wysłucham cię. Pobłogosławię go i uczynię płodnym oraz dam mu bardzo liczne potomstwo. Będzie on ojcem dwunastu książąt i wyprowadzę z niego wielki naród. 21Moje przymierze zawrę jednak z Izaakiem, którego za rok o tej porze urodzi ci Sara”. 22 Gdy Bóg skończył rozmowę z Abrahamem, wzniósł się ponad niego. 23A Abraham tego samego dnia, gdy Bóg z nim rozmawiał, wziął swojego syna Izmaela, wszystkich zrodzonych w swoim domu oraz nabytych za pieniądze, czyli wszystkich mężczyzn ze swojego domu, i obrzezał ich napletki. 24 Abraham miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, gdy obrzezano mu napletek. 25Izmael, jego syn, miał trzynaście lat, gdy
przymierza między Bogiem a Abramem widać liczne podobieństwa z opisem przymierza Boga z Noem. Abram podobnie jak Noe otrzymuje określone wymagania moralne; przymierze zawarte z Abramem będzie się rozciągać na jego potomków; do przymierza jest dodany znak w postaci obrzezania, które zapewnia też przynależność do ludu (w. 14). Obrzezanie ma swoją głęboką wymowę. Skoro dokonywano go na organie rodnym, wiązano jego sens z płodnością, którą uważano za jeden z największych darów Bożych. Wylewana przy tym krew kojarzyła się z ofiarą, którą człowiek składa Bogu za Jego błogosławieństwo. Inicjatywa przymierza wychodzi od Boga, ale oczekuje On właściwej postawy od człowieka. Abraham, słysząc o konkretnym czasie narodzin syna Izaaka, niezwłocznie dokonuje obrzezania (ww. 24-27), które wyraża jego posłuszeństwo Bogu. Przymierzu towarzyszy również zmiana imion, co wskazuje na nowe zadania wyznaczone przez Boga swoim wybranym.
RODZAJU 17,9-25
58
Rdz 12,7; 48,4
Wj 12,48; Dz 7,8; Rz 4,11n; Kol 2,11n Wj 12,44; Kpł 12,3; Łk 2,21
Rdz 18,9-15
Rdz 18,12; 21,6n; J 8,56
Rdz 25,12-16
Rdz 18,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 59
obrzezano mu napletek. 26W tym samym dniu obrzezano Abrahama i jego syna Izmaela. 27Razem z Abrahamem obrzezano także wszystkich mężczyzn w domu: niewolników, którzy się u niego urodzili i których kupiono za pieniądze od innych narodów. Trzej goście u Abrahama – zapowiedź narodzin syna 1 PANs ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamrea, gdy siedział on u wejścia do namiotu, w najcieplejszej porze dnia. 2Abraham podniósł oczy i zobaczył naprzeciwko siebie trzech mężczyzn. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi. 3Po czym rzekł: „Panie, jeśli znalazłem u ciebie łaskę, nie omijaj, proszę, twojego sługi. 4Pozwól, by przyniesiono trochę wody, abyście mogli obmyć sobie nogib, a potem odpoczęli pod drzewami. 5Skoro przechodzicie obok waszego sługi, przyniosę też trochę chleba, abyście się posilili, nim wyruszycie dalej”. Odrzekli mu: „Uczyń, jak powiedziałeś”. 6 Abraham pobiegł więc prędko do namiotu i powiedział Sarze: „Przygotuj szybko ciasto z trzech miar najlepszej mąki i upiecz podpłomyki”. 7Następnie sam pobiegł do bydła, wybrał tłuste i piękne cielę i kazał słudze, aby je szybko przyrządził. 8Potem wziął twaróg, mleko i przyrządzone cielę i położył je przed nimi. A gdy oni jedli, on stał pod drzewem. 9 Wtedy zapytali go: „Gdzie jest twoja żona Sara?”. Odpowiedział: „Jest w namiocie”. 10Rzekł mu jeden z nich: „O tej porze za rok znowu przyjdę do ciebie, a wówczas twoja żona Sara będzie miała syna”. Sara zaś stała przy wejściu do namiotu, tuż za Abrahamem, i przysłuchiwała się rozmowie. 11 Abraham i Sara byli bardzo starzy. Sara nie miewała już miesiączki. 12Dlatego zaśmiała sięc do siebie i rzekła: „Teraz, gdy przekwitłam i mój pan jest starcem, miałabym doznawać rozkoszy?”. 13PAN rzekł więc do Abrahama: „Dlaczego Sara śmieje się, mówiąc: «Czy rzeczywiście będę mogła urodzić, gdy się zestarzałam?». 14Czy dla PANA jest coś niemożliwego? Za rok o tej porze powrócę do ciebie, a Sara będzie miała syna”. 15Sara przestraszyła się i wyparła się: „Nie śmiałam się”. On jednak powiedział: „Przeciwnie, śmiałaś się”.
18
J 14,23; Hbr 13,2
Rdz 15,2-4, 17,15-21; Rz 9,9
1P 3,6
Jr 32,17; Mt 19,26; Łk 1,36-37; Hbr 11,11-12
a) dębami Mamre – zob. Rdz 12,6+. b) obmyć… nogi – powszechny zwyczaj stosowany względem przybyszów, wynikający z warunków klimatycznych Bliskiego Wschodu. Był także wyrazem gościnności (np. Rdz 19,2; 43,24). Gest ten uczynił również Jezus wobec swoich uczniów, nadając mu głębsze znaczenie (J 13,1-11+; 13,12-20+; zob. Łk 7,38.44). c) zaśmiała się – zob. Rdz 17,17+.
Trzej goście u Abrahama – zapowiedź narodzin syna. Rozdz. 18 i 19 zawierają dalszy ciąg opowiadania o Abrahamie i Locie, rozpoczętego w rozdz. 11 – 13. W rozdz. 19 następuje też zakończenie historii Lota, który pod wieloma względami okazuje się człowiekiem o zupełnie innych poglądach niż Abraham (Rdz 11,27). Dlatego Bóg wybiera pokornego i pełnego ufności Abrahama, nie bierze natomiast pod uwagę chciwego Lota, który okazuje się niedowiarkiem. W celu przekazania Abrahamowi radosnej wieści, że Sara urodzi syna, Bóg objawia się obojgu małżonkom. Czyni to w sposób bardzo tajemniczy. Abraham nie tylko wykazuje zwyczajową gościnność wobec trzech przybyszy, ale wyczuwa niezwykłość gości. Dzięki wierze doświadcza w nich obecności samego Boga. Sara prawdopodobnie patrzy na zapowiedź poczęcia i narodzin dziecka jedynie od strony naturalnej. Takie podejście przysłania jej konieczność zaufania Bogu, który czyni możliwym to, co dla człowieka jest niemożliwe. Być może Bóg po to tak długo czekał z wypełnieniem obietnicy potomka, aby nie było wątpliwości, że będzie on tylko i wyłącznie darem Boga. Człowiek może stracić nadzieję w wyniku długiego oczekiwania, ale Bóg nigdy nie wycofuje się z wypełnienia swoich obietnic.
59
RODZAJU 17,26 — 18,15
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Sodoma – zob. Rdz 13,10+. b) Wstawiennictwo Abrahama przypomina targowanie się, charakterystyczne dla ludzi Wschodu. Abrahamowi chodzi niejako o przekonanie się, czy Bóg działa sprawiedliwie.
Page 60
Dialog Boga z Abrahamem 16 Mężczyźni wstali i skierowali się ku Sodomiea. Abraham szedł z nimi, aby ich odprowadzić. 17Wtedy PANs rzekł: „Czy miałbym ukryć przed Abrahamem to, co zamierzam uczynić? 18 On przecież ma się stać licznym i potężnym narodem, a przez niego otrzymają błogosławieństwos wszystkie narody ziemi. 19Wybrałem go bowiem, aby nakazywał swoim potomkom i całemu swojemu domowi trzymać się drogis wytyczonej przez PANA oraz przestrzegać sprawiedliwości i prawa, tak by PAN mógł wypełnić względem Abrahama wszystko, co mu zapowiedział”. 20 Potem PAN rzekł: „Zarzut przeciw Sodomie i Gomorze jest niezwykle poważny, bo ich przestępstwa są bardzo ciężkie. 21 Zejdę więc i zobaczę, czy rzeczywiście postępują tak, jak głosi oskarżenie, które do Mnie doszło. Chcę się tego dowiedzieć”. 22 Wtedy owi ludzie odeszli stamtąd i udali się ku Sodomie, Abraham zaś stał wciąż przed PANEM. 23Następnie zbliżył się do Niego i prosił: „Czyżbyś chciał wytracić sprawiedliwych razem z przestępcami? 24Może w tym mieście jest pięćdziesięciu sprawiedliwych? Czy także je zniszczysz i nie przebaczysz mu ze względu na tych pięćdziesięciu sprawiedliwych, którzy się w nim znajdują? 25O, nie czyń tego, by zginęli sprawiedliwi razem z przestępcami! Nie czyń tego! Czy Sędzia całego świata mógłby rozsądzić niesprawiedliwie?”. 26PAN odrzekł: „Jeśli znajdę w Sodomie pięćdziesięciu sprawiedliwych, ze względu na nich przebaczę całemu miastu”. 27Abraham mówił dalej: „Odważę się jeszcze mówić do mego Pana, choć jestem prochem i pyłem. 28Gdyby wśród tych pięćdziesięciu sprawiedliwych brakło pięciu, czy z powodu braku pięciu zniszczysz całe miasto?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę, jeśli znajdę tam czterdziestu pięciu”. 29A Abraham prosił Go nadal: „A gdyby znalazło się tam czterdziestu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę przez wzgląd na tych czterdziestu”. 30Mówił znów Abraham: „Niech się nie gniewas mój Pan, że powiem: może znalazłoby się tam trzydziestu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę, jeśli znajdę tam trzydziestu”. 31A na to Abraham: „Jeszcze odważę się zapytać Pana: może znalazłoby się tam dwudziestu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę ze względu na tych dwudziestu”. 32Mówił znów Abraham: „Niech się nie gniewa mój Pan, że jeszcze tylko raz zapytam: może znalazłoby się tam dziesięciu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę ze względu na tych dziesięciu”b. 33Gdy PAN skończył rozmawiać z Abrahamem, odszedł. Abraham zaś wrócił do siebie.
Dialog Boga z Abrahamem. Bóg zawsze jest sprawiedliwy. Dlatego jest mowa o tym, że zanim dokonała się zagłada niegodziwych ludzi, pojawili się wysłannicy Boga, aby przekonać się, czy oskarżenia wobec mieszkańców Sodomy są prawdziwe. Sposób, w jaki Abraham prowadzi dialog z Bogiem, i rezultat tej rozmowy są dodatkowym potwierdzeniem tego, że Bóg karze jedynie grzeszników, a sprawiedliwych ocala. Kara Boża nigdy nie ma w zamyśle zemsty, ale stanowi przestrogę i wezwanie, aby się opamiętać.
RODZAJU 18,16-33
60
Wj 32,11; Iz 53,12; Jk 5,16 Am 3,7; J 15,15 Rdz 12,3
Jr 22,3.15; 23,5
Rdz 4,10
Ps 106,23
Ps 144,3n
Jr 5,1; Ez 22,30
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
Kpł 20,13; Rz 1,24-27
2Krl 6,18
2P 2,6-8
Page 61
Zniszczenie Sodomy i Gomory. Ocalenie Lota 1 Pod wieczór przyszli do Sodomya dwaj aniołowies. Lot siedział wtedy w bramieb miasta. Gdy ich zobaczył, wyszedł im naprzeciw i oddał im głęboki pokłon. 2Potem rzekł: „Zechciejcie, panowie, zajść do domu waszego sługi. Przenocujcie i obmyjcie sobie nogic, rano natomiast udacie się w drogę”. Oni jednak odpowiedzieli: „Nie. Przenocujemy na zewnątrz”. 3Gdy bardzo ich nakłaniał, zgodzili się i weszli do jego domu. Wtedy przygotował im wieczerzę i polecił upiec przaśne chlebyd, którymi się posilili. 4 Zanim się położyli, mieszkańcy miasta Sodomy, młodzi i starzy, wszyscy bez wyjątku, otoczyli dom. 5Zawołali oni Lota i zapytali: „Gdzie są ci mężczyźni, którzy przyszli do ciebie w nocy? Wyprowadź ich do nas, abyśmy się nimi zabawilie”. 6Lot wyszedł do nich, stanął przed wejściem i zamknął za sobą drzwi. 7Rzekł do nich: „Bracias moi, proszę was, nie popełniajcie tego występku! 8Mam dwie córki, które jeszcze nie współżyłyf z mężczyzną. Pozwólcie, że wyprowadzę je do was. Możecie zrobić z nimi, co się wam podoba. Lecz tym mężczyznom nie czyńcie nic złego, dlatego że schronili się pod moim dachem”. 9Oni jednak odpowiedzieli: „Odsuń się!”. I mówili: „Przyszedł tu jako cudzoziemiec i chce nami rządzić. Z tobą możemy postąpić jeszcze gorzej niż z nimi”. Gwałtownie odepchnęli Lota i rzucili się do drzwi, aby je wyważyć. 10Wtedy ci dwaj mężczyźni wysunęli ręce, wciągnęli Lota do wnętrza domu i zamknęli drzwi. 11Mężczyzn zaś, którzy byli przed wejściem do domu, młodych i starych, porazili ślepotą, tak że na próżno szukali drzwi. 12 Potem ci dwaj mężczyźni rzekli do Lota: „Jeśli masz w mieście zięcia, synów i córki lub kogokolwiek innego, wyprowadź ich z tego miejsca. 13Mamy bowiem zniszczyć to miejsce, ponieważ poważne oskarżenie przeciwko niemu doszło do PANAs. I PAN wysłał nas, abyśmy je zniszczyli”. 14 Lot wyszedł więc, aby oznajmić to swoim zięciom, którzy mieli poślubić jego córki. Mówił: „Zbierzcie się i wyjdźcie z tego miejsca, gdyż PAN ma zniszczyć miasto”. Ale jego zięciowie wzięli to za żart. 15 Gdy już zaczynało świtać, aniołowie ponaglali Lota, mówiąc: „Wstań i zabierz stąd swoją żonę oraz twoje dwie córki, które
19
Sdz 19,22-24
2:07 PM
a) Sodoma – zob. Rdz 13,10+. b) siedział… w bramie – brama miejska pełniła w starożytności wiele funkcji. Pomieszczenia w bramie i pobliski plac służyły jako miejsca spotkań, narad starszyzny, zawierania umów wobec świadków, sprawowania sądów (np. Pwt 21,19; Am 5,15). c) obmyjcie… nogi – zob. Rdz 18,4+. d) przaśne chleby – był to chleb tylko z mąki i wody, bez zakwasu, czyli sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawionego z poprzedniego wypieku (np. Wj 12,15.18-20.39). Zakwas służył do spulchniania ciasta. e) zabawili – oryginał wskazuje, że chodzi im o współżycie seksualne z tymi mężczyznami. f) nie współżyły – zob. Rdz 4,1+.
Zniszczenie Sodomy i Gomory. Ocalenie Lota. Opowiadanie to zawiera jeszcze jedno uzasadnienie faktu wybrania Abrahama przez Boga. Stało się tak, dlatego że Abraham w odróżnieniu od zdeprawowanych mieszkańców Sodomy i Gomory, a także w przeciwieństwie do Lota, okazał się człowiekiem bardzo uczciwym, dobrym i posłusznym Bogu. Być może w opowiadaniu tym zawar ta jest też próba wyjaśnienia wyglądu terenów na południowym wybrzeżu Morza Martwego, które do dziś sprawiają wrażenie ziemi zniszczonej jakąś katastrofą. Wstawiennictwo Abrahama (Rdz 18,23-32) nie przyniosło skutku, dlatego że w Sodomie nie było ani jednego człowieka, który okazałby skruchę i byłby gotów wyrzec się zła (w. 4). Lot, który ocalał dzięki Abrahamowi, też ociągał się z wypełnieniem nakazów aniołów, tak jakby nie dowierzał, że dokona się zagłada miasta. Możliwe jest, że przesiąknął mentalnością mieszkańców Sodomy, którzy już od dawna byli nieposłuszni Bogu (Rdz 13,13). Także żona Lota wykazała nieposłuszeństwo (ww. 17.26). Mimo że Lot za wszelką cenę chciał obronić swoich gości, co było zgodne z ówczesnymi zwyczajami,
61
RODZAJU 19,1-15
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Soar – możliwe, że nazwa ta wywodzi się od hebr. czasownika być małym (w. 20). Zob. Rdz 13,10+. b) Lot wypełnia nakaz aniołów, których wcześniej nie chciał posłuchać (Rdz 19,17-22). Zob. Rdz 13,10+.
Page 62
tu są, abyście nie zginęli z powodu winy tego miasta”. 16A gdy on zwlekał, chwycili go za rękę, a także jego żonę i dwie córki – PAN bowiem ulitował się nad nim – zabrali go i wyprowadzili poza miasto. 17A gdy już wyprowadzili ich z miasta, rzekli: „Uciekaj, abyś ocalił swoje życie! Nie oglądaj się za siebie i nie zatrzymuj się nigdzie w tej okolicy. Uciekaj w góry, abyś nie zginął”. 18 Lot im odrzekł: „O nie, Panie! 19Okazałeś twojemu słudze łaskę i obdarzyłeś mnie wielką twą dobrocią, ratując mi życie. Ale zanim zdołam uciec w góry, dosięgnie mnie nieszczęście i zginę. 20Tu w pobliżu jest miasto, do którego dałbym radę uciec. Choć jest ono niewielkie, pozwól, że się w nim schronię. Jest ono małe – prawda? W ten sposób ocalę moje życie”. 21Odrzekł mu: „Przychylam się i do twojej prośby. Nie zniszczę więc miasta, o którym mówisz. 22Szybko się w nim schroń, gdyż nic nie mogę uczynić, zanim do niego nie wejdziesz”. Dlatego dano temu miastu nazwę Soara. 23 Gdy nad ziemią wzeszło słońce, Lot przyszedł do Soaru. 24 Wtedy PAN spuścił z nieba na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia. 25W ten sposób zniszczył te miasta i całą okolicę, jak również wszystkich mieszkańców tych miast i roślinność. 26 Żona Lota obejrzała się do tyłu i stała się słupem soli. 27 Abraham wstał rano i udał się na miejsce, gdzie przedtem stał przed PANEM. 28Gdy spojrzał na Sodomę, Gomorę i na całą okoliczną krainę, zobaczył, że nad ziemią unosi się dym jak z pieca, w którym wytapia się metal. 29Chociaż Bóg zniszczył okoliczne miasta, pamiętał jednak o Abrahamie i ocalił Lota od zagłady, jaką zesłał na miasta, w których on przedtem mieszkał. Córki Lota. Początek Moabitów i Ammonitów 30 Lot opuścił Soar i osiadł w górach ze swoimi dwiema córkami, bał się bowiem mieszkać w Soarzeb. Zamieszkał wraz z nimi w jaskini. 31Pewnego razu starsza córka powiedziała do młodszej: „Nasz ojciec jest stary, a nie ma w tym kraju mężczyzny, który mógłby przyjść do nas według ogólnego zwyczaju. 32Chodź, upoimy winem naszego ojca, a potem się z nim położymy. W ten sposób zapewnimy sobie potomstwo
to jednak rozwiązanie, które proponuje, jest nie tylko nieludzkie, ale oznacza jego głupotę i zepsucie. Nie można ratować czyjegoś życia i własnej reputacji kosztem życia i godności innych osób – w tym wypadku własnych córek. Interwencja aniołów jest wyraźnym znakiem tego, że pomysł Lota jest sprzeczny z wolą Boga (Sdz 19,22nn). Bóg sprzeciwia się wszelkim zwyczajom kulturowym, które tworzą lub podtrzymują nierówności w traktowaniu mężczyzn i kobiet. Abraham, widząc zniszczone miasta, zapewne odczuł żal, gdyż miał świadomość, że także w tym miejscu Bóg się objawiał (w. 27). Jego objawienie się nie zostało jednak przyjęte (Rdz 13,13), co doprowadziło do moralnego upadku ludzi. Zniszczenie jest więc konsekwencją wolnej decyzji ludzi i tym samym ukazuje sprawiedliwość Boga, który pozwala, aby ludzie sami ponieśli skutki własnych wyborów. Sprawiedliwość Boga polega także na tym, że nieustannie pamięta o tych, którzy są mu posłuszni (w. 29; zob. Rdz 8,1; 30,22). Córki Lota. Początek Moabitów i Ammonitów. Opowiadanie to stanowi zakończenie historii Lota i świadczy o tym, że on i jego potomstwo nie otrzymali takiego błogosławieństwa, jakiego Bóg udzielił Abrahamowi. Autor biblijny posługuje
RODZAJU 19,16-32
62
Mt 24,15-18
Łk 17,29 Mdr 10,7
Łk 17,32
Iz 34,9n; Lm 4,6; Am 4,11; Mt 10,15; 11,23; Ap 9,2; 14,10n; 20,10
Ha 2,15
01_Rdz:01_Rdz
Kpł 18,6n
Rdz 12,10-20; 26,1-11; Ps 105,13-15
Rdz 31,24; Mt 2,13
9/3/08
2:07 PM
Page 63
dzięki naszemu ojcu”. 33W nocy więc upoiły winem swojego ojca i starsza przyszła i położyła się przy swoim ojcua, a on nie wiedział, kiedy się położyła i kiedy wstała. 34 Następnego dnia starsza rzekła do młodszej: „Wczoraj ja spałam z ojcem. Upójmy go winem również tej nocy, a wtedy ty pójdziesz i będziesz z nim spała. W ten sposób zapewnimy sobie potomstwo dzięki naszemu ojcu”. 35 Także tej nocy upoiły więc swojego ojca winem. Wtedy przyszła młodsza i spała z nim, a on nie wiedział, kiedy się położyła i kiedy wstała. 36W ten sposób obie córki Lota zaszły w ciążę ze swoim ojcem. 37 Gdy starsza urodziła syna, dała mu imię Moab. Jest on praojcem dzisiejszych Moabitóws. 38Młodsza również urodziła syna i dała mu imię Ben-Ammi. Jest on praojcem dzisiejszych Ammonitóws.
a) położyła się przy swoim ojcu – czyli współżyła ze swoim ojcem. W kontekście podobnych wydarzeń ocena takiego czynu jest jednoznacznie negatywna (np. Rdz 35,22; zob. Rdz 49,4). Szczegółowe przepisy na ten temat zawiera Kpł 18. b) Negeb – zob. Rdz 12,9+. c) Kadesz – zob. Rdz 14,7+. d) Szur – pustynia na Półwyspie Synajskim, na wschód od dzisiejszego Kanału Sueskiego. e) Gerar – miejscowość na terenie północnego Negebu; lokalizacja niepewna.
Abraham i Abimelek 1 Abraham wyruszył stamtąd do Negebub i osiedlił się między Kadeszc a Szurd. Potem jako przybysz przebywał w Gerarzee. 2Pewnego razu powiedział o swojej żonie Sarze: „Ona jest moją siostrą”. Abimelek, król Geraru, wysłał więc ludzi i zabrał Sarę. 3W nocy przyszedł Bóg do Abimeleka i we śnie rzekł mu: „Umrzesz z powodu kobiety, którą wziąłeś, gdyż ona jest mężatką”. 4Abimelek jednak jej nie tknął. Rzekł więc: „Panies, czy także sprawiedliwego zabijesz? 5 Czy on mi nie mówił: «Ona jest moją siostrą» i czy ona również nie mówiła: «On jest moim bratems?». Uczyniłem to szczerym sercems i czystymis rękami”. 6 A Bóg odrzekł mu we śnie: „Ja wiem, że uczyniłeś to w szczerości serca. Dlatego sam cię powstrzymałem od występku przeciwko Mnie i nie dopuściłem, abyś ją dotknął. 7Lecz teraz zwróć żonę temu człowiekowi, ponieważ on jest prorokiems. Będzie się modlił za ciebie, abyś pozostał przy życiu. Jeśli jednak jej nie zwrócisz, wiedz, że ty i wszyscy twoi bliscy na pewno umrzecie”. 8 Abimelek wstał o świcie, zwołał wszystkie swoje sługi i opowiedział im o tym wszystkim. A oni bardzo się przestraszyli. 9Zawołał też Abrahama i rzekł mu: „Dlaczego tak z nami
20
się prawdopodobnie legendą na temat pochodzenia Moabitów i Ammonitów, w której z jednej strony ukazane jest pokrewieństwo między potomkami Abrahama i Lota, a z drugiej strony potomkowie Lota są ośmieszeni i traktowani jak ludzie gorszej kategorii. Legenda ta mogła być echem różnych napięć czy wręcz wrogości narosłych pomiędzy Izraelem a tymi ludami. Możliwe jest również to, że na Wschodzie w taki sposób uprawiano krytykę wrogich sąsiadów. Abraham i Abimelek. Opowiadanie to przypomina historię z pobytu Abrahama w Egipcie (Rdz 12,9-20; zob. Rdz 26,1-11). Ma ono jednak na celu ukazanie innych aspektów życia Abrahama i Sary. Rozwinięty jest tu motyw czuwania Boga nad Sarą, by nie spotkało jej nic, co mogłoby udaremnić Bożą obietnicę. Uwydatniona jest wstawiennicza rola Abrahama, którego modlitwa przywróciła płodność kobietom z dworu Abimeleka. Jedyny raz Abraham jest tu nazwany prorokiem. W opowiadaniu tym zasygnalizowany jest również problem braku własnej ziemi, na skutek czego Abraham tuła się wśród innych ludów i ma trudności z zapewnieniem bezpieczeństwa swojej rodzinie. Okazuje się jednak, że Abimelek i jego poddani są ludźmi uczciwymi i dobrymi. Wśród nich Abraham i Sara są bezpieczni. Postawa
63
RODZAJU 19,33 — 20,9
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) tysiąc sztuk srebra – kwota prawdopodobnie została odmierzona w syklach (tzw. lekkich, zob. Słownik), najbardziej popularnej jednostce wagowej, równej ok. 11,4 g kruszcu. Była to więc suma bardzo znaczna. b) obrzezał Izaaka – jest on pierwszym mężczyzną w rodzinie Abrahama, obrzezanym w ósmym dniu po narodzeniu (Rdz 17,10-13.24-26). Zob. Słownik. c) powód do śmiechu – śmiech Sary jest tutaj wyrazem radości, a nie braku wiary (Rdz 18,12-15; por. Rdz 17,17+). d) odstawione od piersi – zwyczajowo następowało to, gdy dziecko miało 3 lata. e) niewolnica – Hagar nie była niewolnicą, lecz wolną kobietą na służbie u Sary (Rdz 16,1). Określenie jej w ten sposób może być wyrazem coraz większej wrogości Sary wobec Hagar, wynikającej z poczucia zagrożenia, że Izmael wyeliminuje Izaaka.
Page 64
postąpiłeś? Czym wykroczyłem przeciwko tobie, że sprowadziłeś na mnie i na moje królestwo tak wielki grzechs? Postąpiłeś ze mną tak, jak nie godzi się postępować”. 10Abimelek zapytał jeszcze Abrahama: „Co chciałeś osiągnąć, postępując w ten sposób?”. 11Abraham odrzekł: „Myślałem: nie ma tu bojaźnis Bożej, dlatego zabiją mnie z powodu mojej żony. 12Zresztą ona naprawdę jest moją siostrą. Jest bowiem córką mojego ojca, lecz z innej matki. Mimo to została moją żoną. 13Gdy więc Bóg kazał mi wyruszyć w drogę z domu mojego ojca, prosiłem ją: «Wyświadcz mi tę przysługę w każdym miejscu, do którego przyjdziemy, i mów, że jestem twoim bratem»”. 14 Abimelek dał więc Abrahamowi owce i bydło oraz sługi i służące i odesłał mu jego żonę Sarę. 15I rzekł Abimelek: „Oto mój kraj stoi przed tobą. Zamieszkaj, gdzie ci się podoba”. 16 A do Sary rzekł: „Twemu bratus daję tysiąc sztuk srebraa. Ma to być dla ciebie dowód, wobec wszystkich twoich bliskich, że jesteś niewinna”. 17 Abraham modlił się do Boga i Bóg uzdrowił Abimeleka, a także jego żonę i niewolnice, aby mogły rodzić. 18PAN bowiem sprawił, że z powodu Sary, żony Abrahama, wszystkie kobiety na dworze Abimeleka stały się niepłodnes. Narodziny Izaaka. Oddalenie Izmaela 1 Zgodnie z zapowiedzią PANs zatroszczył się o Sarę i wypełnił swoją obietnicę. 2Sara więc poczęła i w tym czasie, który Bóg wyznaczył, urodziła staremu Abrahamowi syna. 3Abraham dał swojemu synowi, którego mu urodziła Sara, imię Izaak 4i gdy miał on osiem dni, obrzezał Izaakab, zgodnie z tym, jak mu polecił Bóg. 5 Abraham miał sto lat, gdy urodził mu się Izaak. 6A Sara mówiła: „Bóg dał mi powód do śmiechuc! Ktokolwiek o tym usłyszy, będzie się śmiał ze mną”. 7Mówiła jeszcze: „Kto by się ośmielił rzec Abrahamowi, że Sara będzie karmiła piersią dzieci? A jednak urodziłam syna mimo starości męża”. 8 Dziecko rosło i zostało odstawione od piersid. W dniu, w którym Izaak został odstawiony od piersi, Abraham urządził wielką ucztę. 9Sara spostrzegła kiedyś, że syn Egipcjanki Hagar, którego ta urodziła Abrahamowi, wyśmiewa się z jej syna. 10Rzekła więc do Abrahama: „Wypędź tę niewolnicęe i jej syna, bo nie będzie dziedziczyć syn tej niewolnicy
21
Abimeleka i jego poddanych różni się od stylu życia np. mieszkańców Sodomy i Gomory (Rdz 13,13). Jest więc świadectwem na to, że każdy człowiek może pozytywnie odpowiedzieć na Boże znaki (w. 3) i w ten sposób zapewnić sobie pomyślność. Narodziny Izaaka. Oddalenie Izmaela. Po wielokrotnych zapowiedziach (Rdz 12,2.7; 13,16; 15,2-6; 17,4.16.19; 18,10) Bóg spełnia swoją obietnicę: Sara wreszcie zostaje matką. W tej sytuacji zaczyna ona bardzo mocno zabiegać o prawa swojego syna do wyłącznego dziedziczenia po Abrahamie. Opis napięcia pomiędzy Sarą i Hagar może być odbiciem niezbyt przyjaznych stosunków pomiędzy Izraelitami a Izmaelitami – nomadami żyjącymi na północnych terenach półwyspu Synaj i w Negebie (Rdz 20,1+; zob. Rdz 19,30-38+). Wzmianka o wypędzeniu Hagar i Izmaela
RODZAJU 20,10 — 21,10
64
Pwt 32,39; 2Krl 20,5
Rdz 17,15-21; 18,9-15
Rdz 17,12; Dz 7,8
Ga 4,22-31
01_Rdz:01_Rdz
Rz 9,7; Hbr 11,18
Rdz 16,7-10
Rdz 17,20
Rdz 26,15-25
9/3/08
2:07 PM
Page 65
z moim synem Izaakiem”. 11Słowa te wydały się Abrahamowi bardzo złe. Odnosiły się bowiem do jego syna. 12Wtedy Bóg powiedział do Abrahama: „Nie uważaj za złe tego, co o tym chłopcu i jego matce powiedziała do ciebie Sara. Posłuchaj jej głosu, gdyż za twoje potomstwo będzie uznane potomstwo Izaaka. 13Syna tej niewolnicy również uczynię wielkim narodem, bo jest on twoim potomkiem”. 14 Abraham wstał więc wcześnie, wziął chleb i skórzany worek z wodąa i dał Hagar. Włożył jej na plecy dzieckob, a następnie ją odesłał. Ona poszła i błąkała się po pustyni Beer-Szeby. 15 Gdy skończyła się woda w skórzanym worku, położyła swoje dziecko pod jednym z krzewów. 16Potem odeszła i usiadła w pobliżu, w odległości strzału z łuku. Myślała bowiem: „Nie chcę patrzeć na śmierć mojego dziecka”. Usiadła więc niedaleko i zaczęła głośno płakać. 17 Wtedy Bóg usłyszał płacz chłopca. Aniołs Boży zawołał więc z nieba do Hagar: „Co ci jest, Hagar? Nie bój się, bo Bóg usłyszał płacz chłopca, który tam leży. 18Wstań, podnieś chłopca i weź go za rękę, bo uczynię go wielkim narodem”. 19Gdy Bóg otworzył jej oczy, ujrzała studnię. Podeszła, napełniła skórzany worek wodą i dała chłopcu pić. 20 Bóg był z tym chłopcem. Gdy dorósł, mieszkał na pustyni i stał się łucznikiem. 21Mieszkał on na pustyni Paranc. A jego matka sprowadziła mu z Egiptu żonę.
a) skórzany worek z wodą – jednym ze sposobów przechowywania płynów było trzymanie ich w workach uszytych ze zwierzęcej skóry. b) dziecko – z wcześniejszych informacji wynika, że w tym czasie Izmael miał ok. 17 lat (Rdz 16,16; zob. Rdz 21,5.8+). Możliwe, iż niezgodność ta wynika stąd, że tekst o wypędzeniu Hagar i jej syna zaczerpnięto z innego zbioru i włączono do opowiadania o Izaaku, bez dostosowywania danych chronologicznych (Rdz 16). c) pustynia Paran – obszar w środkowej części Półwyspu Synaj.
Przymierze z Abimelekiem 22 W tym czasie Abimelek wraz z dowódcą swego wojska, Pikolem, powiedział do Abrahama: „Bóg jest z tobą we wszystkim, co czynisz! 23Teraz więc przysięgnij mi tu na Boga, że ani wobec mnie, ani wobec całego mojego potomstwa nie postąpisz zdradliwie. Tak jak ja darzyłem cię życzliwością, tak i ty będziesz darzył życzliwością mnie i kraj, w którym jesteś gościem”. 24 Abraham odpowiedział: „Przysięgam!”. 25Zrobił jednak Abimelekowi wymówkę z powodu studni z wodą, którą przywłaszczyli sobie słudzy Abimeleka. 26Abimelek wyjaśnił: „Nie wiem, kto to zrobił. Nie powiadomiłeś mnie o tym, a ja do dzisiaj nic na ten temat nie słyszałem”. 27 Abraham wziął więc owce i bydło i dał je Abimelekowi. Tak obaj zawarli przymierze. 28Gdy Abraham wydzielił z trzody siedem jagniąt, 29Abimelek go zapytał: „Co znaczy te siedem jagniąt, które wydzieliłeś?”. 30Abraham tak to wyjaśnił: w kontekście narodzin Izaaka może też potwierdzać wyłączne prawo Izaaka do odziedziczenia po Abrahamie Bożego błogosławieństwa. Nigdzie nie znajdziemy jednak tekstu mówiącego o odrzuceniu Izmaela. Także jemu Bóg błogosławi, co oznacza, że troska Boga obejmuje nie tylko szczególnie wybranych, ale wszystkich. Bóg ze względu na Abrahama wywodzi od Izmaela wielki naród (Rdz 16,10; 17,20). Przymierze z Abimelekiem. W opowiadaniu tym, podobnie jak w poprzednich rozdziałach (Rdz 12,2n; 18,17; 19,29), uwypuklony został temat błogosławieństwa, którego Bóg udziela ze względu na Abrahama. Dlatego Abimelek, chcąc mieć udział w tym błogosławieństwie, proponuje Abrahamowi zawarcie przymierza. W sprawę przymierza włączony
65
RODZAJU 21,11-30
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Beer-Szeba – miasto w północnej części Negebu (Rdz 20,1+). W czasach monarchii izraelskiej było lokalnym ośrodkiem administracyjnym i religijnym. Wskazuje się je jako południowy kraniec ziem Izraela (np. Sdz 20,1). Nazwa Beer-Szeba znaczy ‘studnia przysięgi’ lub ‘studnia siedmiu’. Zob. Słownik. b) wrócił do kraju Filistynów – za czasów Abrahama (XIX/XVIII w. przed Chr.) nie było Filistynów w Kanaanie. Przybyli tu dopiero na początku XII w. przed Chr. Stwierdzenie to jest więc anachronizmem. Zob. Rdz 26,1. c) tamaryszek – krzew lub drzewko wywodzące się z rodziny tamaryszkowatych, obejmującej ok. 100 gatunków. Występuje w południowej Europie, zachodniej i środkowej Azji i północno-wschodniej Afryce. Rośnie na terenach pustynnych, osiąga wysokość 3-5 m, jest wytrzymałe na suszę, pięknie kwitnie. W kulturze Chin i Egiptu tamaryszek jest często symbolem nieśmiertelności. d) kraj Moria – lokalizacja nieznana. Wzmianka w 2Krn 3,1, według której góra Moria znajduje się w Jerozolimie, miała być może na celu powiązanie miejsca lokalizacji świątyni Salomona z ofiarą złożoną przez Abrahama. e) chłopiec – nie wiadomo, ile lat miał wówczas Izaak. Według tradycji żydowskiej był dorosłym mężczyzną. f) wrócimy do was – słowa te brzmią jak proroctwo, które ostatecznie się spełniło. g) związał… syna Izaaka – według żydowskiej tradycji Izaak zorientował się, że to on ma być złożony w ofierze i nie protestował przeciwko temu. Sam prosił ojca, żeby go związał. Obawiał się być może tego, że gdy zobaczy wymierzony w siebie nóż, uczyni coś, co sprawi, że ofiara nie będzie w pełni doskonała.
Page 66
„Te siedem jagniąt weźmiesz ode mnie, aby służyły mi jako dowód, że to ja wykopałem tę studnię”. 31Dlatego nazwano to miejsce Beer-Szebaa, bo tam obaj sobie przysięgli. 32 Po zawarciu przymierza w Beer-Szebies Abimelek wraz z dowódcą wojska Pikolem wyruszył i wrócił do kraju Filistynówb. 33Abraham zasadził w Beer-Szebie tamaryszekc. Tam też wzywał imienia PANAs, Boga Wiecznego. 34I długi czas gościł Abraham w kraju Filistynów. Abraham poddany próbie 1 Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę. Zawołał: „Abrahamie!”. On odpowiedział: „Oto jestem”. 2Wtedy Bóg rzekł: „Idź do kraju Moriad razem z twoim jedynym synem Izaakiem. Tam złożysz go na ofiaręs na jednym z pagórków, który ci wskażę”. 3 Nazajutrz Abraham wstał wcześnie, osiodłał swojego osła, wziął ze sobą dwóch służących i swojego syna Izaaka. Narąbał drewna do spalenia ofiary, a następnie poszedł w kierunku miejsca, o którym mówił Bóg. 4W trzecim dniu Abraham podniósł oczy i z daleka dostrzegł to miejsce. 5Wtedy powiedział do swoich sług: „Zostańcie tu z osłem, a ja i chłopiece pójdziemy tam, oddamy pokłon i wrócimy do wasf”. 6Wziął więc Abraham drewno do spalenia ofiary i włożył je na swojego syna Izaaka. Wziął też do ręki ogień i nóż, po czym obaj ruszyli. 7 W pewnej chwili Izaak rzekł do swojego ojca Abrahama: „Mój Ojcze”. „Jestem, mój synu” – odpowiedział Abraham. Syn zapytał: „Oto ogień i drewno, ale gdzie jest jagnię na całopalnąs ofiarę?”. 8Abraham odrzekł: „Mój synu, Bóg znajdzie sobie jagnię na całopalną ofiarę”. I szli dalej razem. 9 Wreszcie przyszli na miejsce wskazane przez Boga. Abraham zbudował tam ołtarz s, ułożył na nim drewno, związał swojego syna Izaakag i położył go na tym drewnie na ołtarzu. 10Potem wyciągnął rękę i wziął nóż, aby zabić swojego syna. 11 Wtedy anioł s PANAs zawołał na niego z nieba: „Abrahamie, Abrahamie!”. A on na to: „Oto jestem”. 12Anioł mówił dalej:
22
jest inny problem, a mianowicie uznanie prawa Abrahama do studni w Beer-Szebie. Zgoda Abimeleka, aby Abraham stał się właścicielem studni, oznacza, że zaczyna się realizować druga istotna obietnica Boga, dotycząca własności ziemi w Kanaanie. Zasadzenie tamaryszku w Beer-Szebie jest symbolem stopniowego nabywania prawa do ziemi i zarazem spełniania się Bożej obietnicy. Abraham poddany próbie. Polecenie dane przez Boga Abrahamowi wydaje się przekreślać spełnione już obietnice. Chociaż w poleceniu Boga nie ma wprost mowy o tym, że ma zabić Izaaka (w. 2), Abraham tak właśnie je rozumie i czyni wszystko, aby do tego doprowadzić. Skutek taki byłby oczywiście sprzeczny z podstawowym prawem Boga, dotyczącym nienaruszalności życia ludzkiego, mimo to dalszy ciąg wydarzeń podporządkowany jest przeświadczeniu Abrahama, że Bóg nakazuje mu zabić Izaaka. Abraham musi być świadomy tego, że wraz ze śmiercią Izaaka przepada nadzieja potomstwa tyle razy zapowiadanego przez Boga. Mimo grozy sytuacji nie podejmuje z Bogiem żadnej dyskusji, jak miał to zwyczaj czynić. Nie oczekuje żadnych wyjaśnień i nie szuka sposobu, żeby uratować syna. Bóg, który widzi działania Abrahama, także niczego więcej nie wyjaśnia. Pozwala mu działać. Jest przecież w stanie tak pokierować losem ludzi, aby okazała się Jego wszechmoc i łaskawość. Dlatego również postawa Abrahama jest wynikiem szczególnego oddziaływania łaski Boga. Abraham przeniknięty Bożą łaską okazuje wielką dojrzałość duchową,
RODZAJU 21,31 — 22,12
66
Rdz 26,33
Rdz 12,8
1Mch 2,52; Hbr 11,17-19; Jk 2,21-23 Rdz 31,11; 46,2; Wj 3,4; 1Sm 3,4n Mt 10,37
J 19,17
Jk 2,21
01_Rdz:01_Rdz
J 3,16; Rz 8,32; 1Kor 10,13
Rdz 12,2; 15,5; 16,10; 32,13
9/3/08
2:07 PM
Page 67
„Nie podnoś ręki na tego chłopca i nie czyń mu nic złego. Teraz wiem, że boisz się Bogaa, gdyż nie odmówiłeś mi swojego jedynego syna”. 13 Potem Abraham rozejrzał się i dostrzegł baranas zaplątanego rogami w zaroślach. Poszedł więc, wziął tego barana i złożył go na całopalną ofiarę zamiast swojego syna. 14I dał temu miejscu nazwę „PAN widzi”. Dlatego do dziś się mówi: „PAN ukazuje się na wzgórzub”. 15 Potem anioł PANA ponownie zawołał z nieba do Abrahama: 16„Przysięgam na samego siebie, wyrocznias PANA. Ponieważ to uczyniłeś i nie oszczędziłeś swojego jedynego syna, 17 będę cię obficie błogosławiłs i rozmnożę niezmiernie twoje potomstwo, jak gwiazdy na niebie i jak piasek na brzegu morza. Twoje potomstwo zdobędzie twierdze swoich wrogów. 18 Dlatego że posłuchałeś mojego głosu, wszystkie narody ziemi będą życzyły sobie takiego błogosławieństwa, jakie stanie się udziałem twojego potomstwa”. 19 Potem Abraham wrócił do swoich sług i wspólnie udali się do Beer-Szebys. Tam właśnie Abraham zamieszkał.
a) boisz się Boga – bojaźń Boża to kluczowe pojęcie religijne ST, częstsze niż wiara. Zwrot ten używany jest na określenie właściwego stosunku człowieka do Boga. Zob. Słownik. b) PAN ukazuje się na wzgórzu – nawiązanie do świątyni Salomonona, która według tradycji miała zostać zbudowana na wzgórzu Moria (2Krn 3,1).
Narodziny Rebeki Po tych wydarzeniach doniesiono Abrahamowi: „Milka również urodziła dzieci twojemu bratu Nachorowi: 21pierworodnegos Usa, Buza i jego brata Kemuela, przodka Aramejczykóws, 22Keseda, Chazo, Pildasza, Jedlafa i Betuela. 23Betuelowi zaś urodziła się Rebeka”. Milka urodziła Nachorowi, bratu Abrahama, tych ośmiu synów. 24Inna żona Nachora, Reuma, urodziła Tebacha, Gachama, Tachasza i Maakę. 20
Rdz 24,15; 25,20
a przede wszystkim bezgraniczną ufność w Bożą mądrość i dobroć. Wiara Abrahama staje się wręcz heroiczna i tym samym czyni go zdolnym do oddania Bogu wszystkiego – niezależnie od skutków. Wcześniejsze doświadczenia były dla Abrahama nauką, że nie zdoła przeniknąć zamysłu Boga. Teraz więc zgadza się na spełnienie się woli Boga, choć z pewnością nie jest w stanie wyjaśnić jej swoim umysłem. W decydującym momencie Bóg inter weniuje, co oznacza, że nie oczekiwał od Abrahama krwawej ofiary z syna, ale chodziło mu o to, czy Abraham będzie w stanie ofiarować siebie. Czy złoży Bogu w ofierze swoje pragnienia, nadzieje, plany, a przede wszystkim swoje ojcostwo. Z postawy Abrahama wynika, że dorósł do wyzwania, które Bóg mu postawił. Izaak jest więc uwolniony z więzów, jednak historia zbawienia będzie szła w tym kierunku, aby krwawa ofiara została złożona. Zapowiada to tajemnicza postać Sługi Pana (Iz 52,13 – 53,12). Realizacja tej zapowiedzi dokona się w śmierci Jezusa z Nazaretu. On sam w sposób całkowicie świadomy i dobrowolny złoży z siebie ofiarę (J 10,17-18). Ofiarowanie Izaaka stanowi więc zapowiedź doskonałej ofiary Jezusa Chrystusa. Podobnie w heroicznym czynie Abrahama możemy dostrzec zapowiedź bezgranicznej miłości Boga, który nie cofnął się przed wydaniem swojego Syna Jezusa w ręce oprawców, aby został zabity na krzyżu. Czyn Abrahama w proroczy sposób zapowiada to, co stanie się na Golgocie. Spoglądając na to wydarzenie od strony historii Izraela, można zauważyć, że zawiera wyraźną aluzję do zwyczaju składania ofiar z ludzi, szczególnie z dzieci. Praktyki takie były rozpowszechnione np. na terenie Kanaanu. Stosowali je nawet niektórzy królowie izraelscy. Bóg jednak absolutnie zakazuje składać ofiary z ludzi. Dlatego w ramach ofiar składanych Bogu wykształciła się tzw. ofiara zastępcza. Jej symbolem może być baran, którego Abraham zabija zamiast Izaaka. Wydarzenie to zdaje się także uzasadniać powinność oddania Bogu pierworodnych, za których należało złożyć odpowiednią ofiarę. Ten zwyczaj utrzymał się przez całe wieki. Znany jest bowiem jeszcze za czasów Jezusa (Łk 2,22-40+). Narodziny Rebeki. Podane tu informacje potwierdzają, że Boże błogosławieństwo obejmuje wszystkich ludzi. Tutaj wyraża się ono w licznym potomstwie. Liczba dwunastu synów Nachora może mieć także znaczenie symboliczne jako pełnia błogosławieństwa. Niektóre imiona synów kojarzą się z miejscowościami, które można zlokalizować na terenie Syrii. Wzmianka o potomkach Nachora służy też wprowadzeniu na scenę wydarzeń Rebeki, córki Betuela, która będzie poślubiona przez Izaaka, następcę Abrahama (Rdz 24).
67
RODZAJU 22,13-24
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) sto dwadzieścia siedem lat – zob. Rdz 5,5+. b) Hebron – zob. Rdz 13,18+. c) Chetyci – indoeuropejski lud zamieszkujący wschodnią część środkowej Anatolii (dzisiejsze tereny Syrii, Iraku). Od XVII w. przed Chr. zaczęła się ekspansja Chetytów, którzy m.in. zdobyli Aleppo i złupili Babilon. W okresie rozkwitu w XIV w. przed Chr. podporządkowali sobie ludy zamieszkujące północną Syrię i terytoria Libanu. Kres potędze Chetytów ok. XIII w. przed Chr. położyły tzw. Ludy Morza, które przybyły z rejonów Morza Egejskiego. Nie ma dowodów na to, że Chetyci kiedykolwiek zamieszkiwali Kanaan. Wymienia się ich wśród mieszkańców Kanaanu być może dlatego, że Asyryjczycy i Babilończycy w taki sposób nazywali ludy zamieszkujące te tereny. Zob. Słownik. d) bramy miasta – zob. Rdz 19,1+. e) czterysta syklów srebra – jeden sykl (tzw. lekki, zob. Słownik) był równowarty 11,4 g kruszcu. Była to więc spora kwota. f) Mamre – zob. Rdz 12,6+.
Page 68
Śmierć Sary. Zakup ziemi i grobowca 1 Sara przeżyła sto dwadzieścia siedem lata. 2Zmarła w Kiriat-Arba, czyli w Hebronieb, w kraju Kanaans. Wtedy Abraham zaczął obchodzić żałobę po Sarze i ją opłakiwać. 3 Następnie odszedł od swojej zmarłej, aby rozmawiać z Chetytamic. Mówił do nich: 4„Jestem wśród was przybyszem i wędrowcem. Dajcie mi na własność jeden z waszych grobów, abym mógł pogrzebać moją zmarłą”. 5Chetyci odpowiedzieli Abrahamowi: 6„Posłuchaj nas, panie! Jesteś wśród nas jak książę Boga. Pochowaj swoją zmarłą w najpiękniejszym z naszych grobów. Nikt spośród nas nie odmówi ci swojego grobu do pochowania twojej zmarłej”. 7Abraham podniósł się, pokłonił się do ziemi przed ludem tego kraju, czyli Chetytami, 8 i mówił do nich: „Jeśli zgadzacie się, bym pochował wśród was moją zmarłą, to wysłuchajcie mojej prośby: Wstawcie się za mną u Efrona, syna Sochara. 9Niech odda mi grotę Makpela, która jest jego własnością i znajduje się na krańcu jego pola. Niech mi ją odda za odpowiednią sumę, abym miał wśród was grób na własność”. 10 Wśród zebranych był Efron Chetyta. Odpowiedział więc Abrahamowi w obecności swoich rodaków i tych, którzy przychodzili do bramy miastad: 11„Nie, panie mój, posłuchaj mnie. Ja daję ci to pole, a także grotę, która jest na nim. Daję ci ją w obecności mego ludu na grób dla twojej zmarłej”. 12 Abraham skłonił się do ziemi przed ludem tego kraju 13i powiedział do Efrona wobec zebranych: „Raczej ty mnie wysłuchaj! Daję pieniądze za to pole, weź je ode mnie. Wtedy będę mógł tam pochować moją zmarłą”. 14Efron odpowiedział Abrahamowi: 15„Posłuchaj, mój panie! Ta ziemia warta jest czterysta syklów srebrae – cóż to znaczy dla nas? Pochowaj swoją zmarłą”. 16Abraham wysłuchał Efrona i wypłacił mu sumę, której zażądał w obecności Chetytów: czterysta syklów srebra, według ówczesnej wartości. 17 W ten sposób pole Efrona w pobliżu Mamref, czyli pole wraz ze znajdującą się na nim grotą Makpela, a także wszystkie drzewa wokół jego granicy 18przeszły na własność Abrahama. Świadkami tego byli Chetyci i wszyscy przychodzący do bramy miasta.
23
Śmierć Sary. Zakup ziemi i grobowca. Śmierć Sary i konieczność dokonania pochówku stają się tłem do wprowadzenia tematu posiadania przez Abrahama ziemi w Kanaanie, czyli spełnienia się Bożej obietnicy. Abraham postanawia zakupić ziemię, gdyż według panującej tradycji nie powinno się grzebać zmarłych w obcej ziemi. Sposób dokonania transakcji odpowiada ówczesnym zwyczajom. Suma zapłacona przez Abrahama jest bardzo wysoka. Wynika to stąd, że wcale się nie targował. Być może chciał w ten sposób jednoznacznie przypieczętować swoje prawo do zakupionego pola. Brak wzmianek o obecności Boga w całym tym wydarzeniu pozwala wysnuć wniosek, że zakup przez Abrahama ziemi nie jest w sensie ścisłym realizacją Bożej obietnicy, według której Abraham posiądzie ziemię Kanaan. Bóg bowiem obiecał, że Abraham ją otrzyma na własność, a nie zakupi (np. Rdz 15,18-21). Dlatego wydarzenie to należy interpretować jako zapowiedź tego, co dokona się w przyszłości. Wśród plemion izraelskich, które zajęły Kanaan po opuszczeniu Egiptu zawsze będzie istniało przekonanie, że Bóg dał im ziemię Kanaan, mimo że musieli też o nią walczyć.
RODZAJU 23,1-18
68
Hbr 11,13; 1P 2,11
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 50,13
Rdz 12,2; 28,1-10
Pwt 7,3n
Rdz 12,7
Rdz 29,2-10; Wj 2,16
9/3/08
2:07 PM
Page 69
19
Potem Abraham pochował swoją żonę Sarę w grocie na polu Makpela pod Mamre, czyli Hebronem, w kraju Kanaan. 20 Pole więc i znajdująca się na nim grota, należące do Chetytów, stały się własnością Abrahama jako miejsce rodzinnego grobowca. Małżeństwo Izaaka i Rebeki 1 Abraham zestarzał się i osiągnął sędziwy wiek, a PANs błogosławiłs mu we wszystkim. 2Pewnego razu Abraham rzekł do swojego najstarszego sługi, zarządzającego całym jego majątkiem: „Włóż mi swoją rękę między nogia 3i przysięgnij mi na PANA, Boga nieba i ziemi, że nie wybierzesz mojemu synowi żony spośród kobiet Kanaanus, w którym mieszkam. 4Udasz się natomiast do mojego rodzinnego krajub i tam wybierzesz żonę dla Izaaka”. 5Sługa mu odrzekł: „A jeśli ta kobieta nie zechce pójść ze mną do tego kraju, czy wtedy mam zaprowadzić twojego syna do kraju, z którego wyszedłeś?”. 6Abraham mu odpowiedział: „Strzeż się tego, byś miał tam zaprowadzić mojego syna! 7PAN, Bóg nieba, który wyprowadził mnie z domu mego ojca i z mojej rodzinnej ziemi, który mówił do mnie i przysiągł mi: «Twojemu potomstwu oddaję ten kraj», pośle przed tobą swojego aniołas, abyś znalazł tam żonę dla mojego syna. 8A gdyby ta kobieta nie chciała z tobą pójść, będziesz zwolniony z tej przysięgi. Tylko nie prowadź tam mojego syna”. 9Sługa ów włożył więc rękę między nogi swego pana Abrahama i przysiągł mu zgodnie z jego wolą. 10 Potem wziął dziesięć wielbłądów c, a także kosztowności swojego pana i udał się w drogę do Aram Nacharaimd, czyli do miasta Nachora. 11 Tam rozsiodłał wielbłądy przy studni poza miastem. Było to wieczorem, gdy wychodzono czerpać wodę. 12I zaczął się modlić: „PANIE, Boże mojego pana Abrahama, daj mi pomyślne spotkanie i okaż łaskę mojemu panu Abrahamowi. 13 Oto stoję teraz przy źródle, a córki mieszkańców tego miasta wychodzą czerpać wodę. 14Niech dziewczyna, której powiem: Przechyl dzban, abym mógł się napić, odpowie: Napij się i napoję także twoje wielbłądy. Niech ona będzie tą,
24
a) Włóż mi swoją rękę między nogi – znaczenie gestu nie jest do końca wyjaśnione. Kładzenie ręki w okolicach narządów płciowych miało być może na celu podkreślenie, że przysięga zobowiązuje do zachowania ciągłości rodu. b) rodzinnego kraju – Abraham pochodził z Ur chaldejskiego (Rdz 11,28+). Było to miasto na południu Mezopotamii, położone nad brzegiem Eufratu, niedaleko zejścia się Eufratu z Tygrysem (dzisiejsze Tell el-Muqayyar). Potem wraz z ojcem i innymi krewnymi mieszkał w Charanie (Rdz 11,31+), leżącym nad dopływem Eufratu Balikhem w północno-zachodniej Mezopotamii (dzisiejsza południowo-wschodnia Turcja). Abraham wysyła swojego sługę w okolice Charanu (Rdz 24,10+). c) wziął dziesięć wielbłądów – wzmianka o wielbłądach może tu być anachronizmem, gdyż ślady udomowienia wielbłąda w Palestynie pochodzą dopiero z ok. XII w. przed Chr. Abraham mógł być jednak posiadaczem tych zwierząt, ponieważ zostały one udomowione w środkowej Azji już ok. 2500 r. przed Chr. d) Aram Nacharaim – miasto położone na wschód od górnego odcinka Balikhu – dopływu Eufratu, niedaleko Charanu (dzisiejsza południowo-wschodnia Turcja).
Małżeństwo Izaaka i Rebeki. W życiu Abrahama, które powoli dobiega końca, spełniły się wszystkie dane mu obietnice. Teraz jego główną troską jest to, by mogły się one zrealizować w życiu Izaaka. Sędziwy ojciec decyduje, że Izaak nie może poślubić kobiety z Kanaanu. Nie wolno mu także wrócić do Mezopotamii, z której Abraham wyszedł na polecenie Boga. Decyzje te stają się tłem do ukazania rytuału zawierania małżeństwa. Wielokrotne odwoływanie się do Boga uczy religijnego spojrzenia na małżeństwo. Spełnienie przez Izaaka woli ojca jest gwarancją tego, że również jemu Bóg będzie błogosławił. Jeśli się przyjmie, że czytelnikami tego tekstu byli Izraelici przesiedleni do Babilonu, to po raz kolejny przypomniano im, że jedynym miejscem, które mogą uznać za swoją ojczyznę, jest Ziemia Obiecana, czyli Kanaan. Nawet jeśli zadomowili się w obcej ziemi, powinni wrócić do Kanaanu, skoro Bóg daje im taką możliwość. Prorocy będą usilnie nawoływać lud do takiego powrotu, który wielu Izraelitom wyda się nierealny. Zakaz wchodzenia w związki małżeńskie z Kananejkami, skierowany do wygnańców w Babilonie, dotyczy głównie tego, by ich uchronić przed przejmowaniem pogańskiej religii. Niestety, małżeństwa mieszane często miały taki skutek.
69
RODZAJU 23,19 — 24,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
a) nie współżył – zob. Rdz 4,1+.
RODZAJU 24,15-37
2:07 PM
Page 70
którą przeznaczyłeś dla twojego sługi Izaaka. Niech po tym poznam, że okazałeś łaskę mojemu panu”. 15 Jeszcze nie skończył się modlić, gdy z dzbanem na ramieniu przyszła Rebeka, córka Betuela, który był synem Milki, ona natomiast była żoną Nachora, brata Abrahama. 16Była to bardzo piękna dziewczyna, dziewica, z którą nie współżyła jeszcze żaden mężczyzna. Zeszła do źródła, napełniła dzban wodą i zamierzała odejść. 17Wtedy ów sługa wybiegł jej na spotkanie, mówiąc: „Pozwól mi się napić trochę wody z twojego dzbana”. 18Ona odrzekła: „Pij, panie mój”. Szybko pochyliła swój dzban i dała mu pić. 19Gdy się napił, powiedziała: „Naczerpię wody także dla twoich wielbłądów, aby piły według potrzeby”. 20Wylała więc szybko wodę z dzbana do koryta, pobiegła znów do studni, aby naczerpać wody. Czerpała tak dla wszystkich jego wielbłądów. 21Mężczyzna przypatrywał się jej w milczeniu, aby się upewnić, czy PAN poszczęści jego podróży, czy nie. 22 Gdy tylko wielbłądy przestały pić, wyjął złoty kolczyk ważący pół syklas, a na jej ręce włożył dwie złote bransolety ważące dziesięć syklów. 23Następnie zapytał: „Czyją jesteś córką?”. I dodał: „Powiedz mi, czy w domu twojego ojca byłoby dla nas miejsce na nocleg?”. 24Ona mu odpowiedziała: „Jestem córką Betuela, syna Milki, którego urodziła Nachorowi. 25Jest u nas dużo słomy i paszy, jak również miejsca na nocleg”. 26 Wtedy ów człowiek uklęknął, oddał PANU głęboki pokłon 27 i mówił: „Niech będzie błogosławionys PAN, Bóg mojego pana Abrahama, bo nie odmówił mojemu panu swojej łaski i wierności. Prowadził mnie bowiem w drodze do domu krewnych mojego pana”. 28 Tymczasem dziewczyna pobiegła i w domu swojej matki opowiedziała o tym, co się stało. 29Rebeka miała brata imieniem Laban. Pobiegł on do tego człowieka za miasto, do źródła. 30 Gdy zobaczył kolczyk i bransolety na rękach swojej siostry i usłyszał słowa Rebeki: „Tak mi mówił ten człowiek”, podszedł do mężczyzny, który stał z wielbłądami u źródła, 31i rzekł: „Chodź, błogosławiony przez PANA. Dlaczego tu stoisz? Przygotowałem już dla ciebie dom i miejsce dla wielbłądów”. 32 Wszedł więc ów człowiek do domu i rozsiodłano wielbłądy. Następnie dano słomę i paszę wielbłądom, a przybyszowi i jego towarzyszom wodę do umycia nóg. 33A gdy postawiono przed nim jedzenie, rzekł: „Nie będę jadł, dopóki nie przedstawię swojej sprawy”. Odpowiedzieli: „Mów”. 34A on oświadczył: „Jestem sługą Abrahama. 35PAN stale błogosławił mojemu panu, dlatego ma wszystkiego pod dostatkiem: dał mu owce i woły, srebro i złoto, sługi i służące, wielbłądy i osły. 36Żona mojego pana, Sara, urodziła mu w starości syna. Jemu właśnie oddał on cały swój majątek. 37Pan mój kazał mi przysiąc i powiedział: «Nie wybierzesz dla mojego syna żony spośród 70
Ez 16,11-12
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 71
kobiet kananejskich, w których kraju mieszkam. 38Pójdziesz natomiast do mojego rodzinnego domu, do moich krewnych, aby tam wybrać żonę dla mojego syna». 39Odpowiedziałem mojemu panu: A jeśli ta kobieta nie zechce pójść ze mną? 40 Powiedział mi: «PAN, z którym żyję w zażyłości, wyśle z tobą swojego anioła, sprawi, że ci się poszczęści i wybierzesz mojemu synowi żonę w moim rodzinnym domu, spośród moich krewnych. 41Będziesz jednak zwolniony z przysięgi, jeśli przyjdziesz do moich krewnych, a oni ci jej nie dadzą. Wówczas będziesz wolny od przysięgi». 42Dziś właśnie przyszedłem do tego źródła. I modliłem się: PANIE, Boże mojego pana Abrahama, obyś zechciał poszczęścić podróży, którą odbywam. 43Oto stoję tu, przy źródle. Spraw, aby dziewczyna, która przyjdzie czerpać wodę i do której powiem, aby dała mi się trochę napić ze swojego dzbana, 44i która odpowie mi, że da pić zarówno mnie, jak i naczerpie dla moich wielbłądów, była tą, którą PAN wybrał dla syna mojego pana. 45Zanim skończyłem tę żarliwą modlitwę, przyszła Rebeka z dzbanem na ramieniu. Zeszła do źródła i naczerpała wody. Powiedziałem więc do niej: Proszę, daj mi się napić. 46A ona szybko nachyliła swój dzban i powiedziała: «Pij, a potem napoję twoje wielbłądy». Napiłem się więc, a potem napoiła wielbłądy. 47 Następnie zapytałem ją: Czyją jesteś córką? A ona odrzekła: «Jestem córką Betuela, syna Nachora, którego mu urodziła Milka». Wtedy włożyłem kolczyk w jej nozdrza i bransolety na jej ręce. 48Potem uklęknąłem, oddałem pokłon PANU i błogosławiłem PANA, Boga mojego pana Abrahama za to, że prowadził mnie właściwą drogąs, abym mógł dla jego syna wziąć za żonę córkę jego bratas. 49Teraz więc, jeśli zamierzacie okazać mojemu panu prawdziwą życzliwość, to mi powiedzcie. A jeśli nie, to też mi powiedzcie, a wtedy udam się gdzie indziej”. 50 Laban i Betuel odpowiedzieli: „Skoro od PANA wyszło to wszystko, to nie my mamy tu głos decydujący. 51Oto przed tobą jest Rebeka: niech idzie z tobą i będzie żoną syna twojego pana, jak to PAN zdecydował”. 52Gdy sługa Abrahama usłyszał te słowa, oddał głęboki pokłon PANU. 53Następnie wyjął srebrne i złote naczynia, a także szaty i dał je Rebece. Bratu zaś i jej matce wręczył kosztowności. 54A gdy się posili i napili wraz z towarzyszami, udali się na spoczynek. O świcie wstali, a sługa Abrahama powiedział: „Odprawcie mnie do mego pana”. 55Brat i matka Rebeki rzekli: „Niech dziewczyna zostanie z nami chociaż dziesięć dni, a potem może odjechać”. 56Na to sługa: „Nie zatrzymujcie mnie, skoro PAN poszczęścił mojej podróży. Odprawcie mnie, abym mógł udać się do mojego pana”. 57Odpowiedzieli: „Zawołajmy dziewczynę i ją spytajmy”. 58 Zawołali więc Rebekę i zapytali: „Czy chcesz iść z tym człowiekiem?”. Odpowiedziała: „Tak!”. 59Wtedy odprawili swoją 71
RODZAJU 24,38-59
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) niańka – miała na imię Debora (Rdz 35,8). b) Negeb – zob. Rdz 12,9+. c) studnia Lachaj-Roj – zob. Rdz 16,14. d) zakryła się – zwyczaj zakrywania twarzy w miejscach publicznych przez kobiety, szczególnie niezamężne, był praktykowany wśród niektórych ludów Wschodu. e) stu siedemdziesięciu pięciu lat – zob. Rdz 5,5+. f) Mamre – zob. Rdz 12,6+.
Page 72
siostrę, Rebekę, jej niańkęa, a także sługę Abrahama i jego towarzyszy. 60Błogosławili też Rebece, mówiąc: „Siostro nasza, wzrastaj w tysiące! Niech twoje potomstwo zdobędzie bramy swoich wrogów!”. 61 Potem Rebeka wsiadła razem ze swoimi służącymi na wielbłądy i wyruszyła za owym człowiekiem. Sługa ów odjechał wiec razem z Rebeką. 62 Tymczasem Izaak, który mieszkał w Negebieb, właśnie wrócił od studni Lachaj-Rojc. 63Pod wieczór