PISMO ŚWIĘTE Starego i Nowego Testamentu
N a j n o w s z y p r z e k ł a d z języków oryginalnych z komentarzem
ŚWIĘTY...
29 downloads
2281 Views
19MB Size
Report
This content was uploaded by our users and we assume good faith they have the permission to share this book. If you own the copyright to this book and it is wrongfully on our website, we offer a simple DMCA procedure to remove your content from our site. Start by pressing the button below!
Report copyright / DMCA form
PISMO ŚWIĘTE Starego i Nowego Testamentu
N a j n o w s z y p r z e k ł a d z języków oryginalnych z komentarzem
ŚWIĘTY PAWEŁ
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 1
PISMO ŚWIĘTE STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU
Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 2
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 3
PISMO ŚWIĘTE STAREGO I NOWEGO TESTAMENTU Najnowszy przekład z języków oryginalnych z komentarzem
Opracował Zespół Biblistów Polskich z inicjatywy Towarzystwa Świętego Pawła
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 4
Nihil obstat STARY TESTAMENT (bez Księgi Psalmów) abp Marian Gołębiewski, Wrocław, 26 maja 2008 r. NOWY TESTAMENT i PSALMY ks. Stanisław Włodarczyk, Częstochowa, 20 maja 2005 r. ks. Henryk Witczyk, Lublin, 13 czerwca 2005 r.
Imprimatur STARY TESTAMENT (bez Księgi Psalmów) bp Zygmunt Zimowski Przewodniczący Komisji Nauki Wiary Konferencji Episkopatu Polski Radom, 28 czerwca 2008 r., L.dz. 1056/08 NOWY TESTAMENT i PSALMY bp Zygmunt Zimowski Przewodniczący Komisji Nauki Wiary Konferencji Episkopatu Polski Radom, 30 czerwca 2005 r., L.dz. 939/05
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 5
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 6
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 7
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 8
Redakcja Naukowa ks. Tadeusz Brzegowy, ks. Angelo Colacrai SSP, ks. Jan Łach, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC Redakcja Honorowa kard. Józef Glemp, kard. Henryk Gulbinowicz, kard. Franciszek Macharski, abp Henryk Muszyński, abp Stanisław Nowak, abp Wojciech Ziemba, bp Adam Odzimek, bp Edward Samsel, bp Andrzej Suski, bp Jan Szlaga, bp Adam Śmigielski Tłumacze ksiąg ks. Krzysztof Bardski, ks. Michał Bednarz, ks. Stanisław Bielecki, ks. Tadeusz Brzegowy, abp Stanisław Gądecki, o. Piotr Gryziec OFMConv., ks. Stanisław Hałas SCJ, ks. Stanisław Haręzga, ks. Józef Homerski, ks. Stanisław Jankowski SDB, Andrzej Kondracki, ks. Józef Kozyra, Anna Kuśmirek, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, o. Andrzej Mrozek SJ, ks. Zbigniew Niemirski, ks. Antoni Ołów, ks. Hubert Ordon SDS, ks. Antoni Paciorek, ks. Zdzisław Pawłowski, ks. Stanisław Potocki, ks. Ryszard Rubinkiewicz SDB, ks. Ryszard Rumianek, o. Adam Sikora OFM, ks. Henryk Skoczylas CSMA, o. Stanisław Stańczyk CSsR, ks. Andrzej Strus SDB, Jerzy Suchy, ks. Stefan Szymik MSF, o. Edmund Świerczek OFM, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC, ks. Józef Winiarski CSMA, o. Piotr Włodyga OSB, o. Gabriel Witaszek CSSR, ks. Bernard Wodecki SVD, ks. Jan Załęski Rewizja przekładu ks. Krzysztof Bardski, Albert Gorzkowski, ks. Józef Kudasiewicz, ks. Stanisław Mędala CM, Marek Piela, ks. Stanisław Pisarek, ks. Jan Kanty Pytel, ks. Andrzej Strus SDB, bp Jan Szlaga, ks. Edward Szymanek TChr Autorzy komentarzy ks. Dariusz Bartoszewicz, ks. Michał Bednarz, ks. Piotr Briks, ks. Tadeusz Brzegowy, ks. Waldemar Chrostowski, ks. Dariusz Dogondke, ks. Mariusz Górny SSP, ks. Stanisław Hałas SCJ, ks. Ryszard Kempiak SDB, o. Andrzej Kiejza OFMCap., ks. Józef Kozyra, ks. Janusz Kręcidło MS, Anna Kuśmirek, ks. Janusz Lemański, o. Waldemar Linke CP, ks. Franciszek Mickiewicz SAC, ks. Zbigniew Niemirski, ks. Antoni Paciorek, ks. Zdzisław Pawłowski, ks. Wojciech Pikor, ks. Bogdan Poniży, ks. Stanisław Potocki, ks. Waldemar Rakocy CM, ks. Henryk Skoczylas CSMA, o. Stanisław Stańczyk CSsR, ks. Andrzej Strus SDB, ks. Mariusz Szmajdziński, o. Edmund Świerczek OFM, ks. Antoni Tronina, ks. Julian Warzecha SAC, o. Piotr Włodyga OSB, Michał Wojciechowski, ks. Mirosław Wróbel, ks. Stanisław Wypych CM Redakcja ks. Mariusz Górny SSP, ks. Marcin Romanowski SSP, Krzysztof Stopa, ks. Ryszard Tomaszewski SSP, Piotr Walewski, ks. Wojciech Turek SSP, ks. Bogusław Zeman SSP Współpraca ks. Krzysztof Siwek, Ewa Środa, Urszula Topczewska Korekta literacka Henryk Duda, Ilona Kisiel, Stanisław Koziara, Tamara Książczak-Przybysz, Beata Kułak, Bożena Matuszczyk, Anna Pietrzak, Magdalena Smoleń-Wawrzusiszyn, Mirosława Ołdakowska-Kuflowa, Ewa Zdrojewska
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 9
SŁOWO WSTĘPNE REDAKCJI NAUKOWEJ
Sługa Boży Jan Paweł II u progu nowego tysiąclecia gorąco zaprosił wiernych do czytania Pisma Świętego: „Aby poznać prawdziwą tożsamość Chrystusa, chrześcijanie powinni (...) powrócić z odnowionym zapałem do Biblii, „czy to przez świętą Liturgię, przepełnioną Bożymi słowami, czy przez pobożną lekturę, czy przez odpowiednie do tego instytucje i inne pomoce”. W tekście objawionym sam Ojciec niebieski wychodzi nam bowiem z miłością na spotkanie i rozmawia z nami, ukazując nam naturę Jednorodzonego Syna oraz swój plan zbawienia ludzkości” (Tertio millennio adveniente, 40). Wsłuchując się w ten nakaz, Towarzystwo Świętego Pawła podjęło w 1996 r. inicjatywę nowego tłumaczenia Pisma Świętego z języków oryginalnych na język polski oraz przygotowania krótkich, praktycznych komentarzy do każdej perykopy. Inicjatywa ta spotkała się z wielkim zainteresowaniem ze strony wiernych oraz zyskała akceptację Episkopatu Polski. Do realizacji projektu zaproszono kilkudziesięciu biblistów i polonistów z różnych ośrodków w Polsce i spoza jej granic. Prace przebiegały w kilku etapach. Najpierw bibliści egzegeci opracowywali przekłady poszczególnych ksiąg z języka hebrajskiego, aramejskiego i greckiego. Za podstawę do przekładu służyły najnowsze wydania krytyczne tak Nowego, jak i Starego Testamentu: Biblia Hebraica Stuttgartensia, ed. K. Elliger, W. Rudolph, H. P. Rüger, Stuttgart 19904; Novum Testamentum Graece, ed. B. Aland et K. Aland, J. Karavidopoulos, C. Martini, B. Metzger, Stuttgart 199327. Te krytyczne wydania podają nie tylko teksty według najstarszych i najlepszych rękopisów (kodeksów), ale i inne ważne świadectwa pomocne do ustalenia brzmienia oryginalnej formy tekstu natchnionego. Następnie przekłady te były opiniowane przez kilkuosobowy zespół specjalistów. Podczas spotkań roboczych zespół ten wspólnie z autorem tłumaczenia starał się udoskonalić i dopracować jak najlepsze brzmienie przekładu. Taka metoda wspólnego opracowywania każdej z ksiąg Biblii, choć bardzo żmudna i pracochłonna, znacznie podniosła walory przygotowywanego przekładu. Następny etap prac dotyczył redakcji komentarzy i innych tekstów pomocniczych. Ponieważ prace nad Nowym Testamentem zostały ukończone wcześniej niż nad Starym Testamentem, Wydawnictwo oraz Redakcja zdecydowały o oddaniu do rąk Czytelników w 2005 r. pierwszej części dzieła, którą był przekład Nowego Testamentu i Księgi Psalmów wraz z tekstami wyjaśniającymi. Nadesłane do Wydawnictwa liczne uwagi i propozycje Czytelników stały się bodźcem do dalszej pracy Redakcji nad tymi tekstami, dzięki czemu w niniejszym wydaniu została zamieszczona ich wersja poprawiona i udoskonalona. Natomiast prace nad Starym Testamentem trwały jeszcze parę lat i w 2008 r., roku poświęconym św. Pawłowi z Tarsu, w czasie, gdy w Rzymie obraduje Synod Biskupów poświęcony Pismu Świętemu, możemy przekazać Czytelnikom całą Biblię. W ten sposób Czytelnicy, dający wiele wyrazów swojego zainteresowania niniejszą edycją Pisma Świętego, będą mogli w pełni skorzystać z owoców pracy Kolegium Redakcyjnego. Wszystkim pracom nad ostatecznym kształtem dzieła przyświecał jeden cel: przygotować przekład i komentarze w takiej formie, aby treść Ksiąg świętych została wiernie oddana i objaśniona w poprawnym, współczesnym i komunikatywnym języku polskim. Wierność orędziu
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 10
biblijnemu prowadziła do wierności dzisiejszemu Czytelnikowi, który jest adresatem tego orędzia. Wyjście naprzeciw współczesnemu Czytelnikowi widoczne jest w szacie językowej przekładu. Starano się uwolnić język przekładu od form zawiłych i archaicznych, które mogłyby utrudnić odbiór treści Pisma Świętego. Nieliczne słowa greckie i hebrajskie zostały podane w uproszczonej transkrypcji. Ich obecność w niniejszym dziele oraz wybór tłumaczy fakt, że stanowią one etymologiczne źródło ważnych terminów polskich z zakresu języka religijnego. Lepszemu zrozumieniu tekstu biblijnego przez współczesnego odbiorcę służą także wyjaśniające teksty poboczne, które są obszerne i obejmują wiele aspektów: 1. Wprowadzenia do poszczególnych ksiąg oraz do ich większych zbiorów (np. do Pięcioksięgu, Ewangelii czy Listów św. Pawła) zawierają informacje o autorach i adresatach ksiąg, podają okoliczności ich powstania oraz zarysowują poruszoną w księgach problematykę. 2. Przypisy wyjaśniające zawierają najbardziej konieczne informacje, wspomagające rozumienie tekstu biblijnego. Stąd ich najbliższe sąsiedztwo z tekstem świętym i rozmieszczenie na zewnętrznych marginesach stronic. Sprawne korzystanie z tych pomocy umożliwia system odnośników literowych, np. (a), umieszczonych przy słowach lub frazach, które zostały wyjaśnione w przypisie. 3. Praktyczny komentarz do każdej perykopy zawiera wyjaśnienie głównej myśli wyodrębnionego fragmentu oraz wydobywa jego przesłania dla dzisiejszego czytelnika. Zamieszczenie komentarza bezpośrednio pod tekstem biblijnym i powtórzenie tytułu komentowanej perykopy ma ułatwić czytelnikowi skojarzenie tekstu i jego opracowania. 4. Odnośniki do innych miejsc w Biblii zostały umieszczone na marginesach wewnętrznych. Umożliwiają one szybkie odnalezienie fragmentów, w których poruszane są te same lub podobne problemy lub pojawiają się te same osoby lub ważne terminy. W niektórych księgach Starego Testamentu i w Ewangeliach, na wysokości śródtytułów podano czcionką pogrubioną odnośniki do tekstów równoległych. Dotyczy to przede wszystkim Ewangelii synoptycznych (Mt, Mk, Łk). 5. W Słowniku, umieszczonym na końcu, wyjaśniono 189 terminów biblijnych, często pojawiających się w Piśmie Świętym. W tekście biblijnym zostały one oznaczone literą (s). 6. Tablice chronologiczne oraz mapy, umieszczone również na końcu, przybliżają kontekst historyczny i geograficzny wydarzeń biblijnych. Znak (+) umieszczony przy odnośniku biblijnym informuje, że należy sięgnąć do przypisu lub komentarza danego miejsca, gdzie konkretne zagadnienie zostało już omówione. Imię własne Boga Izraela – JHWH tłumaczymy jako ‘Pan” lub ‘Bóg”, zgodnie z tradycją ukształtowaną już na kilka wieków przed Chrystusem, według której podczas lektury tekstu hebrajskiego nie wymawiano imienia Bożego. Świadectwem tej starożytnej tradycji jest greckie tłumaczenie Starego Testamentu (Septuaginta) i Nowy Testament, gdzie imię to zostało zastąpione terminem „Kyrios” (Pan). Dla informacji czytelnika stosujemy pisownię wielkimi literami PAN (np. Wj 3,2.4; Ps 1,2.6; Iz 1,4) i BÓG (np. Ps 69,7; Iz 1,24; Jr 2,19) w miejscach, gdzie wyrazy te zastępują imię JHWH. Ta wielopoziomowa pomoc znalazła swój wyraz w nowoczesnym i przejrzystym układzie graficznym strony. Stanowi on znaczną innowację pośród znanych wydań Biblii w języku polskim. Oddajemy do rąk Czytelników dzieło, które w szacie językowej czy precyzji przekładu z pewnością będzie jeszcze doskonalone w kolejnych wydaniach. W tym względzie liczymy także na życzliwą pomoc Czytelników.
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 11
Metoda pracy w grupie nad ostatecznym brzmieniem tekstów, a jeszcze bardziej świadomość pierwszeństwa słowa Bożego przed ludzkim, skłoniły Redakcję do umieszczenia nazwisk tłumaczy i autorów komentarzy w ogólnym spisie autorów. Biblia, zarówno Stary, jak i Nowy Testament, ukazują ludzi w drodze: patriarchowie zmierzający do Ziemi Obiecanej, Izraelici w wędrówce z niewoli egipskiej, Żydzi i prozelici pielgrzymujący do świątyni jerozolimskiej, Paweł na misyjnych drogach głoszenia Ewangelii. Podobnie czytelnik, który otwiera Pismo Święte, podejmuje wędrówkę przez kultury, cywilizacje, języki, spotyka zawody, instytucje, rozwiązania prawne, z których wiele wyszło już z użycia. Ale wśród tych wszystkich zmieniających się ludzkich rzeczywistości i uwarunkowań zawsze jest obecny ten sam Bóg, kochający każdego człowieka i zapraszający go do wspólnoty z sobą oraz do braterstwa z innymi ludźmi. Czytając Pismo Święte, mężczyźni i kobiety włączają się w tę wielką wędrówkę ku transcendencji, ku sacrum, ku Bogu i wiecznej Ojczyźnie w niebieskiej Jerozolimie, gdzie Chrystus zasiada po prawicy Ojca i dokąd zaprasza ludzi wszystkich ras i pokoleń. Stając w pokorze jako słudzy słowa Bożego, wyrażamy głębokie pragnienie, aby nasz trud przyczynił się do rozszerzania się i rozsławiania słowa Pańskiego (2Tes 3,1). Niech dla Szanownych Czytelników słowo to staje się światłem na wszystkich drogach życia (Ps 119,105). Redakcja
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 12
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 13
SŁOWO WSTĘPNE WYDAWCY Pan przygotował swoje słowo jako pokarm dla naszych umysłów, tak jak przygotował chleb dla naszego ciała. Kiedy jesteście smutni, otwórzcie Pismo Święte, a znajdziecie słowa, które was pocieszą. Podobnie kiedy macie wątpliwości, kiedy nęka was strach i niepewność, kiedy stoicie przed ważnymi wyborami, zróbcie to, co robili święci: z każdą troską szli do źródła... Słowo Boże jest pierwszym i najważniejszym źródłem Prawdy i to Bóg czuwa nad wszystkim. Ileż to razy doświadczyliśmy Jego działania! bł. Jakub Alberione
Błogosławiony Jakub Alberione, założyciel zakonnej Rodziny Świętego Pawła, przekazał jej charyzmat głoszenia Ewangelii przez środki społecznego przekazu. Na pierwszym miejscu działalności wydawniczej stawiał on apostolstwo biblijne, czego wyrazem było m.in. powołanie do istnienia w 1924 r. Międzynarodowego Katolickiego Stowarzyszenia Biblijnego (SOBICAIN), uroczyście zatwierdzonego w 1960 r. przez bł. Jana XXIII. Stowarzyszenie to, działając w strukturach zakonnych Towarzystwa Świętego Pawła, zajmuje się szeroko rozumianym apostolstwem biblijnym. W tym celu podejmuje różnorodne inicjatywy, jednak przede wszystkim przygotowuje i publikuje tłumaczenia Biblii na różne języki, dodając do nich komentarz duszpasterski, wyjaśniający sens przekazu biblijnego i jego znaczenie dla współczesnego człowieka. Owocem pracy SOBICAIN-u są przekłady Pisma Świętego na języki: angielski, hiszpański, francuski, portugalski, włoski i chiński oraz na liczne języki etniczne: tagaog, cebuano, ilongo (Filipiny), quichua (Ekwador), quechua (Peru) i guarani (Paragwaj). Od zarania swojej obecności w Polsce, czyli od 1934 r., pauliści podejmowali starania o wydanie nowego przekładu Pisma Świętego. W 1936 r. nakładem Apostolstwa prasy Towarzystwa Świętego Pawła ukazały się Ewangelie z komentarzem katechetycznym. Kardynał Eugenio Pacelli, ówczesny sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej, a późniejszy papież Pius XII, w liście do Wydawcy napisał: „Hołd synowski, złożony Jego Świątobliwości przez ofiarowanie Mu Ewangelii świętej w języku polskim, w nowym przekładzie dla ludu, jest miłą dla niego sposobnością, z której korzysta, żeby ponownie wyrazić swoje gorące pragnienie, iżby ta wielka księga Boża coraz więcej rozchodziła się między wiernymi dla tym szybszego i pewniejszego odrodzenia w dziedzinie życia i pobożności chrześcijańskiej”. Przerwaną z powodów politycznych po II wojnie światowej działalność wydawniczą pauliści podjęli na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy to zgromadzenie zakonne odradzało się w swoich strukturach. Dzięki uprzejmości Wydawnictwa Pallottinum Towarzystwo Świętego Pawła mogło na nowo podjąć apostolstwo biblijne, wydając w 1984 r. Nowy Testament dla młodzieży w przekładzie Biblii Tysiąclecia. W 1996 r. JE bp Kazimierz Romaniuk powierzył Edycji Świętego Pawła opublikowanie dziewiątego wydania własnego
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 14
przekładu Nowego Testamentu. W 1998 r. Edycja Świętego Pawła, w trosce o lepsze rozumienie słowa Bożego w czasie Mszy Świętej, podjęła inicjatywę wydawania biuletynu liturgicznego Dzień Pański, którego dziesięciolecie istnienia obchodzimy w tym roku. W 1996 r. z inicjatywy paulistów podjęto prace nad nowym przekładem Pisma Świętego z języków oryginalnych na język polski oraz przygotowaniem komentarza duszpasterskiego, zgodnie z założeniami SOBICAIN-u. Inicjatywa ta skupiła grono kilkudziesięciu biblistów i polonistów, którzy dzielili się swoją specjalistyczną wiedzą, ale i dawali świadectwo głębokiej wiary w słowo Boże. W 2005 r. wydanie Nowego Testamentu i Księgi Psalmów uwieńczyło pierwszy etap prac. Wydarzenie to wpisało się w obchody czterdziestej rocznicy uchwalenia na II Soborze Watykańskim Konstytucji dogmatycznej o Objawieniu Bożym Dei verbum. Po dwunastu latach żmudnej pracy całego Kolegium Redakcyjnego oddajemy do rąk Czytelników kompletne dzieło – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Jako znak Opatrzności Bożej poczytujemy sobie okoliczności, w których dochodzi do finalizacji tak wielkiego przedsięwzięcia. Ma to miejsce w roku przygotowania i samej celebracji jubileuszu dwutysiąclecia narodzin Świętego Pawła, Apostoła Narodów. Jest to również rok, w którym będzie obradował Synod Biskupów, podejmując temat „Słowo Boże w życiu i misji Kościoła”. Ten szeroki eklezjalny kontekst kieruje naszą myśl ku osobie Założyciela paulistów, bł. Jakuba Alberione, który zabiegał o to, aby specyficzne apostolstwo Zgromadzenia było pełnione „zawsze z Kościołem i w Kościele”. Naszej radości dopełnia również fakt, że w 2008 roku dziękujemy Bogu za trzydziestą rocznicę odrodzenia w Polsce Towarzystwa Świętego Pawła, które wraz z całą Rodziną Świętego Pawła nazywane było przez Błogosławionego Założyciela „Świętym Pawłem żyjącym dzisiaj”. Życzymy Drogim Czytelnikom owocnego spotkania z Bogiem żyjącym w swoim słowie. Niech Pismo Święte, dzięki wytrwałej lekturze dokonywanej w duchu, w jakim zostało ono napisane, staje się przewodnikiem dla myśli i serc wszystkich, tak jak nauczał bł. Jakub Alberione. Święty Paweł Apostoł niech dla wszystkich czcicieli Bożego słowa wyprasza „światłe oczy serca” (Ef 1,18), aby odnaleźli w tym słowie drogi prowadzące do zbawienia.
ks. Tomasz Lubaś SSP Dyrektor Generalny Edycji Świętego Pawła
ks. Roman Mleczko SPP Przełożony Towarzystwa Świętego Pawła w Polsce
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 15
WYKAZ SKRÓTÓW SKRÓTY BIBLIJNE ST Ab Ag Am Ba Dn Est Ez Ezd Ha Hi Iz Jdt Jl Jon Joz Jr Koh Kpł 1Krl 2Krl 1Krn 2Krn Lb
Księga Abdiasza Księga Aggeusza Księga Amosa Księga Barucha Księga Daniela Księga Estery Księga Ezechiela Księga Ezdrasza Księga Habakuka Księga Hioba Księga Izajasza Księga Judyty Księga Joela Księga Jonasza Księga Jozuego Księga Jeremiasza Księga Koheleta Księga Kapłańska Pierwsza Księga Królewska Druga Księga Królewska Pierwsza Księga Kronik Druga Księga Kronik Księga Liczb NT
Ap Dz Ef Flm Flp Ga Hbr J 1J 2J 3J Jk Jud Kol
Apokalipsa św. Jana Dzieje Apostolskie List do Efezjan List do Filemona List do Filipian List do Galatów List do Hebrajczyków Ewangelia według św. Jana Pierwszy List św. Jana Drugi List św. Jana Trzeci List św. Jana List św. Jakuba List św. Judy List do Kolosan
Stary Testament Lm 1Mch 2Mch Mdr Mi Ml Na Ne Oz Pnp Prz Ps Pwt Rdz Rt Sdz 1Sm 2Sm So Syr Tb Wj Za
Księga Lamentacji Pierwsza Księga Machabejska Druga Księga Machabejska Księga Mądrości Księga Micheasza Księga Malachiasza Księga Nahuma Księga Nehemiasza Księga Ozeasza Pieśń nad Pieśniami Księga Przysłów Księga Psalmów Księga Powtórzonego Prawa Księga Rodzaju Księga Rut Księga Sędziów Pierwsza Księga Samuela Druga Księga Samuela Księga Sofoniasza Mądrość Syracydesa Księga Tobiasza Księga Wyjścia Księga Zachariasza
Nowy Testament 1Kor 2Kor Łk Mt Mk 1P 2P Rz 1Tes 2Tes 1Tm 2Tm Tt
Pierwszy List do Koryntian Drugi List do Koryntian Ewangelia według św. Łukasza Ewangelia według św. Mateusza Ewangelia według św. Marka Pierwszy List św. Piotra Drugi List św. Piotra List do Rzymian Pierwszy List do Tesaloniczan Drugi List do Tesaloniczan Pierwszy List do Tymoteusza Drugi List do Tymoteusza List do Tytusa
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 16
POZOSTAŁE SKRÓTY I OZNACZENIA aram. dosł. gr. hebr. KKK łac. LXX n
aramejski dosłownie grecki hebrajski Katechizm Kościoła Katolickiego łaciński Septuaginta, grecki przekład ST werset następujący po podanym (np. Mt 1,1n – oznacza odesłanie do Ewangelii według św. Mateusza, rozdziału 1, wersetów 1 i 2) nn następne wersety (np. Mt 1,1nn – oznacza odesłanie do Ewangelii według św. Mateusza, rozdziału 1, wersetów 1 i następnych, bez podania zakresu) por. porównaj w./ww. werset/wersety (przed cyfrą lub liczbą arabską, np. w. 18; ww. 18-20) zob. zobacz
a, b, c...
s [17]
+
odnośniki, które odsyłają z tekstu głównego do przypisów umieszczonych na zewnętrznych kolumnach stron. Objaśniane w przypisach słowa lub zwroty podane są w takiej formie gramatycznej, w jakiej występują w tekście głównym. Dla ułatwienia jedynie nazwy geograficzne i imiona zostały podane w mianowniku. oznaczenie słów w tekście biblijnym, które zostały wyjaśnione w Słowniku. w nawias kwadratowy ujęto numery wersetów, które nie zachowały się w najważniejszych starożytnych rękopisach. Tekst wersetu według tradycyjnych rekonstrukcji podano w odpowiednim przypisie. znak, który odsyła do miejsca w Piśmie Świętym, gdzie dane zagadnienie zostało już wyjaśnione lub szerzej omówione. Może to być albo odsyłacz do przypisu na zewnętrznych kolumnach strony (np. Mt 1,1+), albo do komentarza na dole strony (np. Mt 1,1-17+).
Kursywa w tekście biblijnym wskazuje na cytaty z innych ksiąg Pisma Świętego.
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 17
ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE
Zanim rozpocznie się lekturę Bożego słowa, trzeba spełnić kilka niezbędnych warunków. Są one konieczne do tego, aby Pismo Święte przyjąć z wiarą, bo tylko wówczas docieramy do sensu tego słowa. Księgę Biblii można czytać jak każde inne dzieło pisane. Wówczas lektura będzie dostarczać informacji literackich, historycznych, społecznych, kulturowych, a nawet ekonomicznych, w zależności od nastawienia czytelnika. Taka lektura, prawdziwa w jakimś znaczeniu, nigdy nie pozwoli jednak dojść do całej prawdy, jaką Pismo Święte rzeczywiście zawiera. Natchnione przez Ducha Świętego słowa należy czytać tak, aby odkryć w nich to, co Bóg chce nam przekazać. Warunki, które powinny poprzedzić lekturę Pisma Świętego, nie są trudne. Dotyczą one postawy serca kogoś, kto szuka Boga w Jego słowie, kto stara się Go zrozumieć i przyjąć do swojego życia Jego światło. Pierwszym warunkiem jest wiara w natchniony sens świętych słów Pisma. Właśnie wiara odróżnia zwykłą analizę tekstu, podjętą choćby z punktu widzenia literackiego, od lektury religijnej. Wiara ta powinna ujmować dwie istotne sprawy. Po pierwsze, powinna opierać się na przyjęciu tego wszystkiego, co należy do skarbca wiary całego Kościoła. Chodzi o to, aby czytający Biblię wierzył w to, w co wierzy Kościół. Po drugie, chodzi o taki aspekt wiary, który polega na przyjęciu prawdy, że Pismo Święte jest natchnionym i skierowanym do nas słowem Bożym. Słowo Boga jest różne od ludzkich słów. Pochodzące od Boga natchnienie ma ważny skutek: autor piszący pod działaniem Ducha Świętego przekazuje naukę pewną, którą Bóg zamierzył przekazać i w której nie ma żadnego błędu. Wierzący czytelnik Biblii, prowadzony przez Ducha Świętego, będzie powoli, ale sukcesywnie, wchodził do skarbca Bożego objawienia, gdzie znajdzie prawdę o samym Bogu, o Jego stałej miłości do człowieka, o zamiarze zbawienia ludzkości oraz prawdę o historii człowieka; o takiej historii, jaka ona rzeczywiście jest. Tu ze zdziwieniem odkryjemy najpierw to, że Bóg nas stworzył na swój obraz i podobieństwo. Zobaczymy, że człowiek przez własny zły wybór zerwał żywą więź przyjaźni z Bogiem, lecz w głębi swojego słabego serca szuka drogi powrotu do domu Ojca, podobnie jak czyni to marnotrawny syn w przypowieści Jezusa. Żadna inna księga, nawet napisana przez osoby święte i zawierająca najpobożniejsze – według ludzkiej oceny – prywatne objawienia, nie może być postawiona na równi z Biblią. Tak długo nie będziemy w stanie odczytać prawdziwego sensu Pisma Świętego, jak długo będzie ono dla nas tylko jedną z wielu książek. Lektura Biblii połączona z wiarą pozwala uczynić z niej punkt odniesienia dla naszego życia duchowego, a w szczególności życia modlitwy i konkretnych życiowych wyborów. Drugim warunkiem jest przyjęcie działania Ducha Świętego, poddanie się Jego kierownictwu podczas lektury słowa Bożego. Duch Święty natchnął słowa Biblii i jest w nich obecny. On zna głębokości Boga samego (por. 1Kor 2,10). I to właśnie On prowadził myśl autorów biblijnych po ścieżkach Bożej prawdy. Bez Jego pomocy nie byłoby możliwe zrozumienie i poprawne przekazanie tego, co zamierzył Bóg. Skoro Duch Święty natchnął słowa
00_poczatek:Nowy Testament i Psalmy
9/3/08
2:03 PM
Page 18
Biblii, to tylko On może pomóc w ich poprawnym rozumieniu. Dlatego tak ważna jest modlitwa o pomoc Ducha Świętego i otwarcie się na Jego działanie. W Drugim Liście św. Piotra czytamy takie słowa: Wiedzcie jednak, że żadnego proroctwa w Piśmie nie można wyjaśniać według własnego uznania. Proroctwo bowiem nigdy nie powstawało z ludzkiej woli, ale w imieniu Boga głosili je ludzie kierowani przez Ducha Świętego (2P 1,20n). Święty Piotr zawarł w tym fragmencie trzeci warunek prawidłowej i owocnej lektury Biblii, można go nazwać lekturą kościelną. Nie chodzi tu o to, czy Biblię czyta się w kościele, np. podczas liturgii, ale o to, czy czyta się ją razem z żywą wspólnotą Kościoła. Bez głosu Tradycji, bez orzeczeń Magisterium Kościoła, bez tego, co nazywamy wyczuciem wiary wszystkich wierzących, narażamy się na lekturę bardzo subiektywną, która może prowadzić w kierunku własnych oczekiwań a nie do poprawnego odczytania sensu natchnionych słów. A niebezpieczeństwo jest wielkie, bo z błędnej lektury może wyniknąć błędne życie! Aby uniknąć takich konsekwencji, katolickie wydania Biblii posiadają towarzyszące tekstowi świętemu wyjaśnienia w postaci wstępów do ksiąg, przypisów i komentarzy. Stanowią one cenną pomoc we właściwym rozumieniu sensu danego fragmentu. I wreszcie czwarty warunek. Tym razem jest on bardziej osobisty, subiektywny. Do lektury Pisma Świętego, jak oddech do życia, potrzebne jest milczenie, pojmowane jako forma dystansu od wszelkiego hałasu. Lucien Chenevi`ere, trapista, w książce Bramy milczenia. Dyrektorium Duchowe (wyd. pol. 1984) ukazuje ludziom pragnącym prowadzić życie kontemplacyjne konieczność zadbania o milczenie. Mają temu pomóc wskazania, które są sformułowane w kilku ważnych postulatach: 1. Uciszaj wewnętrzny hałas. 2. Unikaj wewnętrznych dyskusji. 3. Zwalczaj wewnętrzne obsesje. 4. Oddalaj troskę o samego siebie. Tak wiele dzieje się w naszym wnętrzu. Jest ono jakby odrębnym światem, w którym dochodzi do głosu to, co dzieje się na zewnątrz, niekiedy jest to nawet bardziej spotęgowane. Dlatego trzeba nauczyć się najpierw obserwować to, co dzieje się w sercu, a potem to kontrolować, umieć nad tym zapanować. Chodzi tu o coś więcej niż tylko o bezpośrednie przygotowanie do modlitwy. Trzeba stworzyć wokół siebie i w sobie strefę milczenia, wydzielić czas i miejsce dla modlitwy, dla chwili refleksji i zastanowienia. Bez tego trudno przyjąć Boże słowo i nauczyć się autentycznego słuchania. Czytanie ksiąg Nowego Testamentu dobrze jest rozpocząć od najstarszej spośród Ewangelii – według św. Marka i porównać ją z Ewangeliami według św. Mateusza i św. Łukasza. Następnie można przejść do Dziejów Apostolskich, a potem do Ewangelii według św. Jana i listów Janowych. W dalszej kolejności czytamy listy św. Pawła i pozostałe listy, tzw. listy katolickie: św. Jakuba, Pierwszy i Drugi List św. Piotra, List św. Judy, a na końcu czytamy Apokalipsę św. Jana, do zrozumienia której potrzebna jest dobra znajomość Biblii. Stopniowo, w miarę poznawania Pisma Świętego, zasmakujemy w natchnionych modlitwach Psalmów, w wyroczniach Proroków. Wreszcie uważny czytelnik odkryje, choć z pewnym wysiłkiem, obecność Chrystusa w księgach historycznych Starego Testamentu i w pismach mędrców Izraela. Każdy, kto słucha tych moich słów i wprowadza je w czyn, jest podobny do człowieka rozsądnego, który zbudował dom na skale. Spadł ulewny deszcz, wezbrały rzeki, zerwały się silne wiatry i uderzyły w ten dom. Ale on nie runął, bo zbudowany był na skale (Mt 7,24-25). Właśnie tymi słowami Pan Jezus kończy Kazanie na Górze (Mt 5 – 7), w którym porusza najważniejsze zagadnienia w powołaniu ucznia. Jezus przypomina, że celem słuchania słowa jest posłuszeństwo i wynikająca z niego przemiana życia.
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 19
WPROWADZENIE DO PISMA ŚWIĘTEGO
Pismo Święte księgą Objawienia Bożego W centrum chrześcijańskiej wiary znajduje się osoba Jezusa Chrystusa. Chrześcijanie wierzą, że Jezus Chrystus jest jedynym Słowem, przez które Bóg stwarza i zbawia świat. On jest przed wszystkim i wszystko w Nim istnieje. On jest obrazem Boga niewidzialnego. Człowiek tylko przez Niego dostępuje łaski pojednania z Bogiem i staje się uczestnikiem Boskiej natury. Poznanie i przyjęcie Chrystusa dokonuje się przez dar Jego Ducha. Bóg posyła do ludzkich serc Ducha swojego Syna, aby ludzie rodzili się do nowego życia i rozpoznawali w Bogu swojego Ojca. Przez Ducha Świętego wierzący otrzymują od Chrystusa dary niezbędne do kształtowania się na Jego wzór. Jednym z tych darów jest Pismo Święte. Zawiera ono ludzkie słowa, które na różne sposoby przekazują jedyne Słowo Boga. Chrześcijanie wierzą, że księgi Pisma Świętego zawierają pełne objawienie potrzebne człowiekowi, aby mógł zrealizować swoje człowieczeństwo i osiągnąć życie wieczne. Kiedy słowa Pisma Świętego są czytane i interpretowane z otwartością na dar Ducha Świętego, przestają być martwą literą, a stają się komunikowaniem jedynego Słowa Boga żywego. Pośród ksiąg Pisma Świętego szczególne miejsce zajmują Ewangelie, które są głównym świadectwem o życiu i nauce Jezusa Chrystusa, Jego Męce i Zmartwychwstaniu. Początkom Kościoła poświęcone są bezpośrednio pozostałe księgi NT. Poznanie Chrystusa nie może być jednak pełne bez lektury ST. Nauczanie ST jest bowiem częścią objawienia, które osiąga swój punkt kulminacyjny w życiu i nauczaniu Jezusa Chrystusa, poprzedza je i przygotowuje, aby mogło zostać prawidłowo zrozumiane i przyjęte. W osobie Jezusa Chrystusa pełnia bóstwa zamieszkała na sposób cielesny. Odwieczne Słowo Boga stało się obecne w świecie jako prawdziwy człowiek. Jezus Chrystus, Bóg i człowiek, jest więc doskonałym i ostatecznym Słowem Ojca i dlatego nie należy już oczekiwać żadnego nowego objawienia publicznego. Chrześcijanie wezwani są do ciągłego wnikania w objawienie, które otrzymali, i do odkrywania jego znaczenia dla swojego życia. Ewentualne nowe objawienia mają charakter prywatny i mogą być przyjmowanie tylko jako pomoc w pełniejszym przeżywaniu nauki Chrystusa. Wiara chrześcijańska nie może przyjmować „objawień”, które chciałyby w jakiś sposób ulepszać, poprawiać czy uzupełniać objawienie, którego wypełnieniem jest Chrystus. Pismo Święte księgą Boga Pismo Święte rodziło się w łonie wspólnoty wierzących, którzy dzielili się swoim doświadczeniem obecności Boga i opowiadali o swoim niezwykłym spotkaniu z Panem (Ps 78,2-4). Początkowo przekazywanie Objawienia dokonywało się ustnie, przede wszystkim w rodzinach i sanktuariach (tak było w ST), bądź też w formie publicznego nauczania apostołów (w czasach NT). Stopniowo jednak przekazywane tradycje były utrwalane na piśmie i spisywane na zwojach papirusu lub pergaminu. Autorzy tych tekstów czasami przystępowali do tej pracy z własnej inicjatywy, ale często też na wyraźne polecenie Boże. W ST na przykład często powtarza się nakaz Boga: Weź i zapisz to w księdze. Takie 19
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 20
polecenie otrzymuje Mojżesz (Wj 17,14; 34,1-27), Izajasz (Iz 30,8), Jeremiasz (Jr 36,2.5. 28-32), Daniel (Dn 12,4) i inni. Cel ich działalności pisarskiej bardzo jasno wyraża tekst Iz 30,8: Teraz pójdź, wypisz to na tabliczce, przy nich, i opisz to w księdze, żeby służyło na przyszłe czasy jako wieczyste świadectwo. W czasach, kiedy jeszcze niewielu ludzi znało sztukę pisania i czytania, prorocy mieli świadomość, że w przyszłych pokoleniach ich słowa utrwalone na piśmie staną się świadectwem objawienia, którego nie będzie można wytrzeć ani zniszczyć. Słowo spisane i rozpowszechnione w wielu egzemplarzach trwało nawet wtedy, gdy ludzka pamięć okazywała się zawodna. Bóg jednak nie tylko nakazywał spisywać dzieje swojego objawiania się ludziom oraz skierowane do nich orędzie, ale też sam uczestniczył w procesie przekazywania słowa i powstawania ksiąg biblijnych. Towarzyszenie Boga głosicielom Jego słowa i pisarzom nazywamy natchnieniem biblijnym. W sposób szczególny przypisujemy je Duchowi Świętemu. Jego moc sprawiła, że słowo, które Bóg skierował do człowieka, wcieliło się w szatę ludzkich słów. Bóg uczynił słowo ludzkie swoim własnym słowem, dzięki czemu księgi biblijne w sposób pewny, wiernie i bez błędu uczą prawdy, jaka z woli Bożej miała być utrwalona dla naszego zbawienia. Pismo Święte zawiera wszystko, co ludziom jest potrzebne do pełnego życia duchowego. Jego przesłanie musi jednak być podejmowane we wspólnocie wierzących wspartej światłem Ducha Świętego i wciąż na nowo odkrywane w zmieniających się realiach życia. Pismo Święte księgą człowieka Pisarze doświadczający w sobie działania Ducha Świętego, pozostali do końca prawdziwymi autorami i współpracownikami Boga w urzeczywistnianiu Jego dzieła zbawienia. Duch Święty nie zniszczył ich osobowości twórczej i nie wykorzenił ich ze środowiska, w którym żyli. Tak więc do nich należały wybór i ocena dostępnych źródeł, dobór materiału i gatunku literackiego oraz kompozycja dzieła. Posługiwali się oni własnym językiem i stylem, a swój przekaz dostosowywali do potrzeb i poziomu swoich adresatów. Z tej przyczyny podczas czytania ksiąg biblijnych należy brać pod uwagę mentalność ich autorów, kulturę, sposób mówienia i rozumienia świata oraz bogatą symbolikę, którą się posługiwali. Obraz świata autorów biblijnych oparty był o ówczesną wiedzę. Trzeba więc wiedzieć, na przykład, jak w ich czasach wyjaśniano zjawiska przyrodnicze, jakie panowały normy społeczne, jaką prowadzono działalność gospodarczą, jakie zasady obowiązywały przy pisaniu utworów literackich i z jaką literaturą mogli się stykać. Należy również wziąć pod uwagę, że historia, którą autorzy biblijni opowiadają, jest dla nich przede wszystkim nośnikiem przesłania o spotkaniu człowieka z Bogiem, dawcą wolności i życia. Dlatego pisarze biblijni przedstawiali wydarzenia mające konkretne znaczenie dla wspólnoty, do której kierowali swoje pisma. Pomijali natomiast te fakty, które mogły być ważne z historycznego punktu widzenia, ale były drugorzędne dla wiary adresatów i wypływających z niej postaw. Autorzy biblijni korzystali często z istniejących w ich czasach źródeł pisanych, dostosowując ich treść do refleksji, którą chcieli przekazać. Zestawiali ze sobą teksty, które uzupełniały się co do treści, na przekazaniu której im zależało, nawet jeśli te same wydarzenia były w nich przedstawione zupełnie odmiennie z punktu widzenia faktograficznego. Pismo Święte księgą świętą i uświęcającą Działanie Boże w osobie pisarzy biblijnych miało też charakter uświęcający. Duch, do którego natury należy świętość, przeniknął swoją mocą słowo ludzkie, uświęcając je, aby mogło przekazać w pisemnej formie słowo Boga do człowieka. Dlatego zbiór ksiąg biblijnych 20
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 21
określany jest właśnie jako Pismo Święte. Bóg nieustannie uświęca również adresatów ksiąg świętych. Ci, którzy wsłuchują się w słowo Boże, aby zrozumieć jego znaczenie dla swojego życia, rzeczywiście zbliżają się do Boga, formują swoje sumienie, zdobywają pokój serca i odnajdują siły do prawego postępowania. Świętość ksiąg biblijnych nie polega na tym, że opisują one wyłącznie świętych i bezgrzesznych ludzi. Autorzy biblijni przedstawiają człowieka w całej prawdzie o nim, ukazują zarówno jego słabość i grzech, jak też nawrócenie i wznoszenie się na wyżyny szlachetności. Historia biblijna zawiera przesłanie, że każdy człowiek wezwany jest do wysiłku poszukiwania prawdy i dobra oraz że na tej drodze może zawsze liczyć na Bożą pomoc. Przykłady upadku wybitnych osób są jednocześnie ostrzeżeniem przed samozadowoleniem i lekceważeniem własnej słabości. Pismo Święte świadczy również o tym, że słowo Boże nie jest skierowane do ludzi doskonałych. Bóg przychodzi ze swoim zbawczym orędziem do każdego człowieka, zniżając się i dostosowując do jego poziomu, możliwości i mentalności. Droga prowadząca do zażyłości z Bogiem przybiera różne formy w zależności od środowiska, kultury i funkcji społecznej, którą dana osoba pełni. Czytelnik Pisma Świętego zostaje zaproszony do doświadczenia obecności Boga w słowie, aby potem odkrywać tę obecność we własnym życiu. Ostatecznym celem lektury Pisma Świętego nie jest zdobycie wiedzy, ale nawiązanie rzeczywistej relacji z Bogiem. Jeden plan Boży w Piśmie Świętym Chrześcijańskie Pismo Święte dzieli się na Stary i Nowy Testament. ST, który jest Biblią narodu żydowskiego, powstawał przez wiele wieków i historyczny proces jego formowania zakończył się praktycznie dopiero przed samymi narodzinami Jezusa Chrystusa. NT powstał w ciągu pierwszego wieku po Chrystusie. ST jest świadectwem życia ludu, który kształtował się wokół Bożej obietnicy zbawienia. Istnienie tego ludu związane było z konkretnym doświadczeniem wyzwolenia z niewoli i obdarowania ziemią, na której mógł żyć i rozwijać się w wolności. Księgi ST opowiadają o tym wyzwoleniu, a potem o historii, w której prorocy wciąż przypominali Izraelitom o fundamencie ich wiary i starali się ukazać jej konsekwencje dla życia jednostek i całego narodu w zmieniających się okolicznościach. Autorzy NT koncentrują się w swoim dziele na osobie Jezusa Chrystusa, który jest ukazany jako wypełnienie zapowiedzi prorockich. NT wyjaśnia też wierzącym, w jaki sposób Życie i Śmierć Chrystusa otwiera im nową drogę życia i przekazuje dary Bożego Ducha. Pismo Święte jest zbiorem różnorodnych tekstów. Podkreśla to nazwa „Biblia”, która jest greckim słowem oznaczającym wielość ksiąg. Są one dziełem różnych, najczęściej nieznanych nam z imienia autorów. Swoją wiarę przekazali oni w postaci opowiadań, listów, wypisów z kronik, legend, zbiorów praw, przysłów, przypowieści, mów, hymnów, poematów, pieśni weselnych, proroctw, lamentacji, modlitw, wizji itd. Ich spotkanie z Bogiem było osobistym przeżyciem, ale również dokonywało się we wspólnocie wierzących. Adresatem objawienia się Boga zawsze był niedoskonały człowiek, żyjący w zmieniających się okolicznościach. Dlatego wiele z otrzymanych przekazów utraciło już swoje znaczenie. Obok niezmiennie ważnych i zawsze aktualnych prawd, znajdujemy w Piśmie Świętym także prawa i pouczenia, które dzisiaj nie są już aktualne. W tej różnorodności rozpoznajemy jednak nieustanne działanie Boga na rzecz człowieka. Często przybierało ono różne formy, dostosowane do jakości ludzkiej odpowiedzi. Boży zamysł osiągnął swoją pełnię w osobie Jezusa Chrystusa, który jest jego ośrodkiem i sercem. Dlatego też całe Pismo Święte winno być interpretowane w perspektywie Chrystusa. Na tym tle zarysowuje się zasadnicza różnica między żydowskim a chrześcijańskim podejściem do ST. Żydzi za najważniejsze uznają pięć pierwszych ksiąg (tzw. Tora). Tradycje 21
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 22
w nich zawarte stanowią normę całego życia religijnego, moralnego i społecznego, jak również są kryterium oceny przesłania pozostałych ksiąg. Na drugim miejscu umieszczają księgi prorockie, a dopiero na końcu bardzo urozmaicony pod względem literackim i treściowym zbiór Pism. Chrześcijanie przejęli ST od Żydów, ale czytają go z perspektywy przełomu i wypełnienia, jakie miało miejsce w osobie i działalności Jezusa Chrystusa. Choć wiele tekstów Pierwszego Przymierza ma swoją wartość również wtedy, gdy nie są one odnoszone do Chrystusa, to jednak chrześcijanie odczytują je jako prowadzące do Niego oraz oceniają ich przesłanie i znaczenie w Jego perspektywie. Święty Paweł w Liście do Galatów napisał, że ST był wychowawcą prowadzącym do Chrystusa (Ga 3,24). W Jezusie spełniają się wszystkie dawne obietnice (2Kor 1,20). Chrystus w swych wypowiedziach niekiedy koryguje Prawo (np. Mt 5,21-42), a św. Paweł nawet z nim polemizuje (Ga 3,10-13). Lektura ST uświadamia chrześcijanom, że wraz z upływem czasu zmieniają się formy przeżywania wiary. Chrześcijanie nieustannie muszą podejmować wysiłek przechodzenia od Starego do Nowego Testamentu, to znaczy przemieniania swojego życia wiary według wzoru, jaki otrzymali w osobie Jezusa Chrystusa. Pismo Święte w życiu Kościoła Pismo Święte zawiera żywe słowo, które Bóg nieustannie kieruje do człowieka żyjącego tu i teraz. Minione wydarzenia są w nim wspominane, ponieważ stanowią drogowskaz dla wierzących obecnego czasu. Z tej też przyczyny w czasie liturgii Kościoła bardzo ważnym elementem jest czytanie i rozważanie słowa Bożego. Gdy w Kościele czyta się Pismo Święte, przemawia sam Chrystus. Wszelkie nauczanie Kościoła i badania teologów zaczynają się od refleksji nad słowem Bożym i powinny prowadzić do jego głębszego poznania i zrozumienia. Z drugiej strony, wiara Kościoła stanowi podstawę interpretacji Pisma Świętego, ponieważ to Duch Święty prowadzi wspólnotę wierzących i pozwala jej wnikać w tajemnice Bożego Objawienia. On także pomógł Kościołowi określić, które księgi włączyć do kanonu Pisma Świętego. Święty Augustyn nazywał Pismo Święte listem Boga do człowieka. Oznacza to najpierw, że poprzez czytanie lub słuchanie słowa Bożego dokonuje się, dzięki działaniu Ducha Świętego, osobowe spotkanie ze zbawiającym Bogiem. Poprzez Pismo Święte sam Pan przemawia do tego, kto je czyta, słowem żywym i skutecznym, które nie tylko zawiera orędzie o zbawieniu, ale ma moc urzeczywistniania zbawienia. Dlatego temu słowu należy zaufać, przyjąć je z wiarą i wcielać w życie. Po drugie, jeśli Pismo Święte jest prawdziwym listem Boga, który czeka na odpowiedź, to człowiek wierzący powinien jak najczęściej je otwierać, czytać, rozważać i modlić się jego tekstami. Otwierając swoje serce przed żywym Bogiem, obecnym w swoim słowie, chrześcijanin będzie mógł nawiązać z Nim dialog, jak również będzie w stanie coraz lepiej odkrywać swoje powołanie oraz odpowiedzialność za otaczający go świat.
22
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 23
STARY TESTAMENT
1A:1A
9/3/08
2:04 PM
Page 24
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 25
WPROWADZENIE DO STAREGO TESTAMENTU
Nazwa „Stary Testament” i jego podział Nazwą „Stary Testament” określa się Biblię żydowską, czyli zbiór ksiąg, które powstały w wierze i tradycji Izraela. Chrześcijanie przejęli go w wersji, jakiej używano w czasach Jezusa i apostołów w greckojęzycznej diasporze, czyli żydowskich wspólnotach poza Palestyną. Zbiór ten zwany jest Septuagintą (LXX) i to właśnie z niego pochodzi znakomita większość biblijnych cytatów w NT. Zawiera on 46 ksiąg, a więc więcej niż Biblia hebrajska, z której korzystali Żydzi w Palestynie. Proces tworzenia się ST zakończył się ostatecznie w czasach Jezusa i apostołów. Dopiero po zniszczeniu świątyni jerozolimskiej w 70 r. po Chr. i ostatecznym upadku żydowskiej autonomii w Judei, Żydzi zdefiniowali zakres swojego zbioru ksiąg świętych, ograniczając go do ksiąg używanych w Palestynie, które spisane były w języku hebrajskim i częściowo aramejskim. Dlatego współczesna Biblia Żydów ma tylko 39 ksiąg i nie obejmuje ksiąg: Tobiasza, Judyty, Barucha, Mądrości i Mądrości Syracydesa oraz Pierwszej i Drugiej Księgi Machabejskiej. Księgi te zwykło się nazywać deuterokanonicznymi lub wtórnokanonicznymi. W czasach Reformacji protestanci przyjęli tę tradycję żydowską, natomiast katolicy i prawosławni (z małymi różnicami) pozostali przy kanonie przyjętym już w IV w., a więc przy zbiorze ksiąg używanym przez greckojęzycznych Żydów w czasach tworzenia się NT. Żydzi wyróżniają w Biblii trzy części: Pięcioksiąg (Tora), Prorocy (Newiim), Pisma (Ketuwim). Pierwsza część, którą często określa się jako „Prawo” albo „Pouczenie”, jest dla Żydów podstawowa. Zawarto w niej świadectwo o wydarzeniach, które utworzyły naród izraelski. Dwie następne części, z których większą rangę przyznaje się Prorokom, traktowane są jako komentarz do Pięcioksięgu. Za księgi prorockie Żydzi uznają przy tym nie tylko księgi zawierające wypowiedzi proroków, ale także księgi: Jozuego, Sędziów, Pierwszą i Drugą Księgę Samuela oraz Pierwszą i Drugą Księgę Królewską, które opowiadają o historii Izraelitów w czasach, gdy Bóg przemawiał do nich przez proroków. Każda z trzech części ST zawiera opisy wydarzeń, a także pouczenia, które je wyjaśniają i uzupełniają. W Pięcioksięgu dominującą formą pouczenia jest prawo. Wskazuje ono na to, że dla zachowania otrzymanego od Boga daru wolności, człowiek musi przyjąć postawę posłuszeństwa wobec Jego woli. Księgi proroków zawierają pouczenia w postaci proroctw, które tłumaczą znaczenie postaw przyjmowanych przez wierzących wobec Bożego prawa. W Pismach pouczenia wyrażono w formie słów mądrości, które wyjaśniają naturę i sens świata oraz znaczenie ludzkich czynów. Tradycyjny chrześcijański podział ST różni się od żydowskiego i wyróżnia cztery części: Pięcioksiąg, księgi historyczne, księgi mądrościowe i księgi prorockie. Biblia została podzielona ze względu na czas, którego dotyczy: do przeszłości odnosi się Pięcioksiąg i księgi historyczne, do teraźniejszości – księgi mądrościowe i do przyszłości – księgi prorockie. Treść ST jest więc odczytywana przede wszystkim jako przygotowanie do czasów mesjańskich opisanych w NT. Ten układ ksiąg Pisma Świętego zastosowany został także w tym wydaniu. 25
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 26
Proces powstawania Księgi ST powstawały w ciągu wielu stuleci, formując się stopniowo w zbiór ksiąg przekazujących doświadczenie wiary Izraelitów. Wydarzeniem, które stanowiło jej fundament, było wyzwolenie z niewoli Egiptu. Ten fakt został też utrwalony w najstarszych tekstach biblijnych. Pierwszym z nich jest zachowana w bardzo archaicznym języku hebrajskim pieśń Miriam i Mojżesza (Wj 15,1-21). Wychwala ona zwycięstwo Boga nad wrogami Jego ludu. Do najstarszych tekstów należy również pieśń Debory (Sdz 5), upamiętniająca zwycięstwo odniesione nad kananejskim wodzem Siserą. Charakterystyczne, że są to teksty poetyckie. Wydaje się, że dawna tradycja chętnie posługiwała się poezją, gdyż łatwiej można było ją zapamiętać niż przekaz prozatorski. Szczególną rolę w przekazywaniu i utrwalaniu wiary Izraela odgrywały uroczystości odprawiane w izraelskich sanktuariach. Izraelici, podobnie jak inne okoliczne narody, celebrowali święta związane z rytmem rolniczym i pasterskim, ale połączyli je z wydarzeniami historycznymi. Obchód Paschy, pierwotnie święto pasterskie, został połączony z wydarzeniem cudownego uwolnienia z niewoli Egiptu. Święto Tygodni (Pięćdziesiątnica), będące najpierw świętem żniw, zostało powiązane z faktem otrzymania Prawa na Synaju. W sanktuariach kultywowano najpierw ustne tradycje, a potem przechowywano tam najstarsze zapisy tekstów związanych z celebrowanymi uroczystościami. Zasadnicze znaczenie dla gromadzenia i zapisywania narodowych i religijnych tradycji posiadała władza królewska i związana z instytucjami państwowymi grupa pisarzy, którzy byli odpowiedzialni nie tylko za prowadzenie urzędowej dokumentacji, ale także za poznawanie i przechowywanie tradycji. W ST łatwo zauważyć wielką różnorodność nurtów myśli związanych z podstawowymi wydarzeniami historii Izraela. Różnorodność ta była związana z wielością grup plemiennych, sanktuariów oraz ośrodków władzy państwowej. Różne tradycje zaczęto łączyć w jedną całość dopiero po upadku Królestwa północnego (722 r. przed Chr.), kiedy wielu jego wykształconych mieszkańców przybyło do Jerozolimy, oraz w następnych latach, kiedy Jerozolima stała się jedynym ośrodkiem kultu Izraela (626 r. przed Chr.). Pracę tę kontynuowano potem w Babilonii, gdzie po upadku Jerozolimy w 586 r. przed Chr. zostały przesiedlone elity narodu izraelskiego. Dopiero jednak po powrocie z wygnania Pięcioksiąg otrzymał kształt zbliżony do obecnego. Księga Prawa stała się wówczas punktem odniesienia dla nowej wspólnoty Izraelitów. W tym też okresie zredagowana została większość innych ksiąg. Przechowywano je w odbudowanej świątyni jerozolimskiej, ale także kopiowano i czytano w lokalnych synagogach. Odkrycia archeologiczne z drugiej połowy XX w. ukazują, że w III-I w. przed Chr. w Palestynie znane były i czytane wszystkie księgi ST, chociaż istniały one jeszcze w kilku wersjach. Począwszy od I w. po Chr., Żydzi wszędzie używali już tego samego tekstu, który jest także podstawą współczesnych tłumaczeń katolickich i protestanckich. Starożytne greckie tłumaczenie (Septuaginta), które powstało wcześniej (III-II w. przed Chr.), zostało oparte na wersji hebrajskiej, która nieco różni się od tekstu używanego dziś przez Żydów. Kościoły prawosławne w swojej liturgii używają tłumaczeń opartych na tekście Septuaginty. Kwestie literackie, językowe i teologiczne Piśmiennictwo biblijne jest niezwykle bogate i zróżnicowane. Występują w nim gatunki literackie, które nie zawsze przystają do kategorii znanych z naszej literatury, opartych na antycznych wzorach greckich i łacińskich. W odniesieniu do Pisma Świętego nie da się bez problemów zastosować tradycyjnego podziału na rodzaje: epikę, lirykę i dramat. Najwięcej tekstów w Biblii ma charakter nar racji. Wśród nich niektóre opowiadają 26
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 27
o faktach (np. 1-2 Sm i 1-2 Krl), a inne mają charakter fabularny (np. Tb i Est). W odróżnieniu od literatury pięknej naszego kręgu kulturowego, w ST można znaleźć wiele przepisów prawnych oraz ich zbiorów (Wj 20,22 – 23,19; Kpł 17 – 26). Gatunek prorocki stosowany jest szczególnie w księgach prorockich (np. Iz, Jr). Przykładem tekstu mądrościowego może być Księga Hioba, a różne odmiany gatunków poetyckich najszerzej stosowane są w psalmach. Zdecydowana większość ksiąg ST została napisana w języku hebrajskim. W przeciwieństwie do języka greckiego, w którym napisano NT, język hebrajski nie należy do grupy języków indoeuropejskich. Posiada on specyficzne formy wyrazu, czasem możliwe do przełożenia na język polski tylko w niewielkim stopniu. Ponadto starożytna kultura Bliskiego Wschodu, w której powstawał ST, chętniej niż abstrakcją posługiwała się obrazami. Zamiast dyskursu swoją myśl starała się wyrazić w opowieści i często używała języka symboli. Charakterystyczną cechą jej kompozycji literackich był paralelizm, polegający na dwukrotnym wypowiedzeniu myśli. Mógł on przybierać postać synonimiczną lub przeciwstawną. Choć współczesny czytelnik, napotykając w tekście paralelizmy, może odnieść wrażenie monotonności, autorom biblijnym nie chodziło o zwykłe powtórzenie treści. Chcieli natomiast ukazać różnorodność i wielowymiarowość ludzkiego doświadczenia. Między dwoma członami wypowiedzi pozostaje przestrzeń otwarta dla czytelnika, który jest zaproszony do osobistego „uzupełnienia” tekstu i odkrycia jego znaczenia dla własnego życia. Dlatego podczas lektury ST ważne jest zauważanie podobieństw i różnic w następujących po sobie stwierdzeniach, jak i w dłuższych fragmentach. W ST można znaleźć zestawione obok siebie opowiadania, które poruszają podobny problem, ale omawiają go z innej perspektywy. Zwracając uwagę na różne aspekty wydarzenia, w jakimś sensie korygują i uzupełniają się nawzajem. Dla pełnego zrozumienia przesłania danego fragmentu, czytelnik nie może więc ograniczyć się tylko do lektury jednego z opowiadań, z pominięciem tekstu, który go poprzedza lub po nim następuje. Wielość i rozmaitość ksiąg ST wiąże się z bogactwem zawartych w nich treści. Po osiedleniu się Izraelitów w Kanaanie życie toczyło się w oddalonych od siebie, nie tylko przestrzennie, plemionach. O tych samych doświadczeniach i wydarzeniach mówiono w sposób zróżnicowany. Te same tradycje były pielęgnowane przez różne instytucje lub środowiska, które z racji swej odmienności wyrażały je inaczej. Trudno oczekiwać, aby kapłani interpretowali tradycje tak samo jak prorocy albo by pisarze z otoczenia króla czynili to w identyczny sposób jak kapłani. Odmienność funkcji, a także różnica interesów powodowała, że w zróżnicowany sposób interpretowano poszczególne wydarzenia, wskutek czego rodziły się i rozwijały różne teologie. Posiadały one jednak wspólne tematy, jak np. wybranie, przymierze, sprawiedliwość, wierność i miłosierdzie Boga, bojaźń Boża. Autorzy, którzy dokonali końcowej redakcji poszczególnych ksiąg ST, nie starali się ujednolicić różnych przekazów. Nawet przepisy wyraźnie ze sobą sprzeczne lub dawno zarzucone były bowiem dla nich ważnym słowem Boga, ponieważ stanowiły świadectwo Jego obecności w historii narodu wybranego. Kilka rad Czytanie ST może przysparzać trudności zarówno natury językowej, jak i moralnej. Rażą opowiadania o podejmowanych wojnach i rzeziach dokonywanych w imię i z polecenia Boga (np. Joz 2,8-21+), razi prawo odwetu (Wj 21,23n). Trudno czasami zrozumieć zasady, według których poszczególne epizody połączono w większe fragmenty, albo odkryć sens pojawiających się powtórzeń. Ponadto ST zawiera sporo ideologii politycznej. Na przykład w działaniach króla Ezechiasza widoczna jest ideologia, służąca utworzeniu 27
1B:1B
9/3/08
2:05 PM
Page 28
jednego potężnego państwa łączącego podzielone plemiona, a nauczanie niektórych proroków przesycone jest nacjonalizmem. Warto jednak pamiętać, że ST nie stanowi pełni objawienia. Znajdują się w nim rozstrzygnięcia i zasady jeszcze niedoskonałe i przemijające; liczne przepisy i zwyczaje utraciły już obowiązującą moc. ST ukazuje, w jaki sposób Bóg dostosowuje się do człowieka, także do jego słabości, aby stopniowo prowadzić go do pełni objawienia. Jezus Chrystus nauczał, że niektóre przepisy obowiązujące w ST zostały dane Izraelitom ze względu na zatwardziałość ich serca (Mt 19,8). Księgi te należy więc czytać w perspektywie ich dopełnienia, którym jest osoba i dzieło Jezusa Chrystusa. To dopiero po Jego Śmierci i Zmartwychwstaniu, podczas modlitwy uwielbienia przy łamaniu chleba uczniom otwierają się oczy, aby mogli poznać Chrystusa i zrozumieć słowa przekazane przez proroków (Łk 24,25-32). Nie należy jednak sądzić, że ST jest księgą przeszłości. Zawiera on słowo Boga do ludzi, dlatego chrześcijanie nieustannie odnoszą się do jego treści. Warto w historii narodu izraelskiego dostrzec swoje własne zwycięstwa i upadki, zarówno na poziomie indywidualnym, jak i społecznym. Podobnie jak w czasach ST, tak i obecnie w zawiłych ludzkich dziejach można dostrzec Boże wezwanie do przemiany i nawrócenia, a także do wiary w Jego obecność, wierność, miłosierdzie i sprawiedliwość. Dzięki ST można lepiej zrozumieć własny trud wiary, łatwiej przyjąć obecność Boga w swoim życiu i zrozumieć, że wychodzi On naprzeciw ludzkiej słabości i pozostaje wierny pomimo niewierności człowieka. W ST znajduje się wiele cennych przemyśleń dotyczących świata i człowieka, których nie zawiera NT. Wiele idei, które w NT są przyjmowane za oczywiste, zostało rozwiniętych w objawieniu i refleksjach starotestamentowych proroków i mędrców. Warto więc pamiętać, że NT musi być czytany w świetle ksiąg Starego Przymierza, gdyż bez niego nie można go należycie przyjąć i zrozumieć.
28
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 29
WPROWADZENIE DO PIĘCIOKSIĘGU
Pięcioksiąg Mojżesza Pierwszych pięć ksiąg Pisma Świętego: Księga Rodzaju, Księga Wyjścia, Księga Kapłańska, Księga Liczb i Księga Powtórzonego Prawa to tzw. Pięcioksiąg (z greckiego: Pentateuch). Księgi te różnią się tematyką i stylem, ale uważane są za całość, ponieważ są zbiorem tekstów, które definiują lud Izraela jako naród wybrany przez Boga i określają podstawowe normy jego życia. Stąd pochodzi inna nazwa tego zbioru, a mianowicie Prawo (hebr. Tora). Pięcioksiąg związany jest ściśle z postacią Mojżesza, ukazanego w nim jako największego z proroków, będącego w szczególnej relacji z Bogiem (Pwt 34,10-12). Wszystkie podstawowe zwyczaje, normy religijne i społeczne określające życie Izraela zostają w Pięcioksięgu związane z objawieniem, które miało miejsce w czasach Mojżesza, kiedy Izrael ukonstytuował się jako naród wyzwolony przez Boga z niewoli egipskiej i ustanowiony Jego szczególną własnością (Wj 19,5n). Znaczenie tego objawienia było tak wielkie, że Pięcioksiąg nazywany jest też Prawem Mojżeszowym. Przez wiele wieków autorstwo całego Pięcioksięgu przypisywano Mojżeszowi, ewentualnie dopuszczając, że ktoś inny mógł napisać fragmenty mówiące o jego śmierci. W samym Pięcioksięgu nigdzie nie pojawia się jednak taka sugestia, a czasami jego autorzy nawet wyraźnie zaznaczają, że w ich czasach niektóre rzeczy wyglądają inaczej, niż było to za życia Mojżesza (np. Rdz 12,6; 22,14; Pwt 3,11). Etapy formowania się Pięcioksięgu Opowiadania składające się na treść Pięcioksięgu pochodzą z bardzo bogatego skarbca tradycji ustnych poszczególnych plemion Izraela, które potem, w różnych momentach historycznych, były spisywane w formie mniej lub bardziej obszernych dokumentów. Następnie podlegały wieloetapowej redakcji, która aktualizowała je w odpowiedzi na zmieniającą się sytuację społeczną, religijną i polityczną. Szacunek dla tradycji już spisanych sprawiał jednak, że nowe teksty raczej nie zastępowały starych, lecz dołączane były do nich jako ich uaktualnienie i uzupełnienie. Pięcioksiąg zawiera więc w sobie teksty archaiczne i teksty o wiele od nich młodsze. Znajduje się w nim wiele powtórzeń (np. Rdz 12,1020; 20,1-18 i 26,1-11). Niektóre prawa powtarzają się, a zarazem różnią się od siebie, ponieważ poruszają ten sam problem w perspektywie odmiennych realiów życia społecznego (np. Wj 22,24; Kpł 25,35n i Pwt 23,20n). Poszczególne teksty posiadają odmienną formę użytego w nich języka hebrajskiego. Jedne są pod względem językowym proste i ubogie, drugie bardziej rozwinięte i różnorodne. Wiara ludu Izraela, odwołująca się do szczególnej relacji, jaka zawiązała się między Bogiem a Izraelem w czasach patriarchów i Mojżesza, była ciągle żywa, rozwijała się i twórczo odpowiadała na wciąż nowe pytania i potrzeby. Szczególną rolę w jej rozwoju odgrywali prorocy, ale także liturgia, instytucje monarchii, a potem doświadczenia niewoli i powrotu z wygnania do ziemi ofiarowanej przez Boga. Swoją dzisiejszą formę Pięcioksiąg osiągnął prawdopodobnie w drugiej połowie V w. przed Chr., w czasach kapłana Ezdrasza. 29
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 30
Treść Pięcioksięgu Chociaż Pięcioksiąg nazywany jest Prawem, posiada on przede wszystkim formę narracji. Księga Rodzaju opowiada m.in. o prehistorii narodu wybranego. Rozpoczyna się opowiadaniem o stworzeniu świata, a kończy wydarzeniami związanymi z osiedleniem się w Egipcie ojca narodu, Jakuba (Izraela), oraz jego synów. W ten sposób zostają wyjaśnione relacje Izraela z innymi narodami oraz jedność i różnorodność jego plemion, które pochodzą od dwunastu synów Jakuba. Tłumaczy się również, w jaki sposób dzieje ludów, które w późniejszych wiekach będą zamieszkiwać ziemie Izraela, łączą się z Mojżeszem i jego ucieczką z Egiptu. Księga Wyjścia poświęcona jest wyzwoleniu Izraelitów z niewoli egipskiej oraz Bożemu objawieniu na górze Synaj. Bóg ukazany jest w niej jako prawdziwy król Izraela, który odnosi zwycięstwo nad królem Egiptu i powołuje naród Izraela na lud święty i królestwo kapłanów. Ostatnie rozdziały Księgi Wyjścia ukazują liturgię świątyni jako dopełnienie dzieła stworzenia, opisanego na początku Księgi Rodzaju. Bóg mieszka pośród ludu, który został przez Niego wyzwolony z niewolniczej służby na rzecz faraona, aby teraz mógł z radością poświęcić się Jego służbie. Księga Kapłańska przerywa na chwilę tok narracji, aby rozwinąć temat powołania Izraela do godności ludu świętego. Instytucje świątyni jerozolimskiej i normy dotyczące rytualnej czystości wpisane zostają w historię Izraela prowadzonego przez Mojżesza. Bóg przemawia teraz z Namiotu Spotkania (Kpł 1,1), a po wyświęceniu Aarona na urząd najwyższego kapłana staje się on wraz z Mojżeszem pośrednikiem słów Pana skierowanych do narodu (Kpł 11,1). Księga Liczb podejmuje opis wędrówki Izraelitów przez pustynię. Izrael ukazany zostaje jako Boże wojsko, którego sukces zależy tylko i wyłącznie od wiary i zaufania Bogu. Pełniąc Jego wolę, Izrael jest zdolny do pokonania wszelkich wrogów, lecz brak wiary staje się zawsze źródłem upadku i niepowodzenia. W księdze ukazane zostają zasady podziału ziemi oraz podane genealogie i zestawienia rodów. Epizod poświęcony błogosławieństwom Balaama (Lb 22 – 24) przypomina, że nikt nie może oprzeć się woli Boga. Zawiera on także obietnicę mesjańską, do której m.in. odwołuje się ewangelista Mateusz (Lb 24,17-19; Mt 2,2). Księga Powtórzonego Prawa w formie ostatniej mowy Mojżesza, wygłoszonej w dniu jego śmierci, podaje nowe wyjaśnienie Bożych praw i zachęca do wiernego ich przestrzegania. Ogólne spojrzenie na Pięcioksiąg pozwala zauważyć, że zawiera on różne tradycje, nurty myślowe i teologiczne interpretacje dziejów. Jego złożoność i bogactwo można porównać do różnorodności chrześcijańskich duchowości, które na różny sposób ujmują jedną Ewangelię i postać Jezusa Chrystusa. Dla Żydów Pięcioksiąg jest najważniejszą częścią Biblii i zarazem miarą autentyczności innych ksiąg świętych. Jezus Chrystus podkreślił wagę Pięcioksięgu, przez odwoływanie się do zawartych w nim treści. Nie traktował go jednak jako zbioru sztywnych definicji i przepisów, ale dokonywał jego interpretacji, ukazując, w jaki sposób w Jego Życiu, Śmierci i Zmartwychwstaniu zbawcze zapowiedzi aktualizują się i osiągają swoją pełnię (J 5,46). Jezus podkreśla, że słowa Pięcioksięgu należy przyjmować jako skierowane do konkretnej ludzkiej wspólnoty, która słucha Bożego głosu, naznaczonej również słabością. Odwołując się do Bożej woli, Jezus koryguje nauczanie Mojżesza dotyczące rozwodu (Pwt 24,1) i naucza o nierozerwalności małżeństwa (Mt 19,1-12). Wyjaśnia, jak należy rozumieć wezwanie do święcenia dnia szabatu i na czym polega jego istota (np. Mt 12,10-12; Mk 2,27; J 5,18). Ukazuje niedoskonałość przepisów dotyczących rytualnej czystości i wskazuje na właściwy sens czystości wobec Boga (np. Mk 7,18-23). Jako nowy Mojżesz 30
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 31
ustanawia nowe prawo dla wszystkich, którzy przez wiarę w Ewangelię stają się nowym ludem Bożym (np. Kazanie na Górze; Mt 5 – 7). Przez swoją Śmierć i Zmartwychwstanie zawiera z ludźmi nowe i ostateczne przymierze (np. Łk 22,20; J 6,53-58; 1Kor 11,25), stając się prawdziwym barankiem paschalnym, który został złożony w ofierze, aby zgładzić grzechy świata (J 1,29; 1Kor 5,7). Znaczenie Pięcioksięgu Pięcioksiąg zawiera tradycje Izraela kształtujące jego tożsamość społeczną i religijną. Opowiadania pełne szczegółów dotyczących miejsc, osób i wydarzeń są często okazją do wyrażenia pouczeń czy zachęt, a przede wszystkim przykazań. Opowiadanie o stworzeniu staje się np. pouczeniem o miejscu człowieka w świecie i wprowadzeniem do przykazania o uświęceniu dnia świętego, a opowiadanie o potopie wprowadza między innymi do przepisów na temat pokarmów. Apostoł Paweł, wyjaśniając rolę Pięcioksięgu, pisał do chrześcijan: …Prawo stało się naszym opiekunem aż do czasu przyjścia Chrystusa, abyśmy mogli otrzymać usprawiedliwienie dzięki wierze. Kiedy zaś nadszedł czas wiary, nie jesteśmy już poddani opiekunowi (Ga 3,24n). Dla chrześcijan pod pewnymi względami ważniejsze od Pięcioksięgu są nieraz teksty prorockie, zwłaszcza mesjańskie. Mimo to Pięcioksiąg zawsze pozostaje niezastąpionym świadkiem ważnych dzieł zbawczych, dokonanych przez Boga. Ponadczasową wartość zachowuje Dekalog, uznawany za podstawową normę nie tylko przez wyznawców religii monoteistycznych. Aktualne pozostają przykazania miłości Boga i bliźniego, które znalazły swoje miejsce na kartach Pięcioksięgu (Kpł 19,18; Pwt 6,5). Istotne są treści dotyczące człowieka stworzonego na obraz Boży, przekazane w początkach Księgi Rodzaju. Niezmienną wartość zachowało także wezwanie do świętości i powszechnego kapłaństwa, skierowane do wszystkich ludzi dobrej woli. Bogactwo Pięcioksięgu przyczynia się do lepszego zrozumienia zbawczej misji Jezusa Chrystusa, przez którego Bóg udzielił ludziom pełni darów zbawczych.
31
1C:1C
9/3/08
2:05 PM
Page 32
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 33
KSIĘGA RODZAJU Wprowadzenie Okoliczności powstania Pierwsza księga Pisma Świętego nazywana jest tradycyjnie Księgą Rodzaju, co w języku staropolskim oznaczało Księga Narodzin albo Księga Początków. Jej hebrajska nazwa: Bereszit pochodzi od pierwszych jej wyrazów: Na początku. W innych językach używana jest grecka nazwa: Genesis, co oznacza ‘źródło życia’, ‘początek życia’, ‘pochodzenie’, ‘narodziny’ (Rdz 5,1). Wszystkie te nazwy wskazują na tematykę księgi, która poświęcona jest prehistorii narodu wybranego, począwszy od stworzenia świata aż po dzieje Jakuba, zwanego Izraelem, oraz jego synów, którzy dali początek dwunastu plemionom Izraela. Powstanie Księgi Rodzaju wiąże się z koniecznością nowego zdefiniowania tożsamości ludu Izraela po utracie niezależności politycznej (586 r. przed Chr.) i w sytuacji przymusowych przesiedleń, które doprowadziły do rozproszenia Izraelitów pośród obcych narodów. W świetle dawnych przekazów i tradycji jej autorzy starali się ukazać wspólne pochodzenie wszystkich plemion Izraela, ich szczególną relację z Bogiem i niezwykłe powołanie do bycia znakiem Bożej woli i błogosławieństwem dla wszystkich narodów (Rdz 12,1-3). Izraelici nie muszą wstydzić się swojej słabości i klęski. Wobec pychy Babilonii (Rdz 11,1-9) powinni odwołać się do wiary swojego wspólnego przodka Abrahama, aby tak jak on stawać się książętami Boga (Rdz 23,6) i źródłem błogosławieństwa (Rdz 22,17-18). Izraelici żyjący w obcej ziemi mogli znaleźć w tej księdze źródło nadziei i zachętę do uczciwego życia. Przykład Józefa, który w obcym kraju osiągnął najwyższe godności, przekonywał, aby nie ulegać pokusom życia według zwyczajów pogan. Jego przebaczenie ofiarowane braciom, którzy wyrządzili mu krzywdę, przypominało o więzach, które powinny być mocniejsze od wzajemnych urazów i uprzedzeń. Jego pragnienie powrotu do ziemi obiecanej Abrahamowi motywowało, aby wygodnego życia w obcym kraju nie przedkładać nad własną ojczyznę. Dla Izraelitów powracających z przesiedlenia do swojego kraju Księga Rodzaju była także manifestem, potwierdzającym ich prawa do tej ziemi. Genealogie tłumaczące pochodzenie ludów dawały jednocześnie wskazania na temat wzajemnych relacji z ludźmi zamieszkującymi te regiony. Autorzy Księgi Rodzaju obficie korzystali ze znanych im starożytnych przekazów swojego narodu. W Księdze Rodzaju możemy wyróżnić opowiadania, charakteryzujące się specyficznym językiem oraz koncepcjami społecznymi i teologicznymi, które pozwalają przypisać je do odrębnych nurtów tradycji, jakie znajdujemy także w innych księgach Pisma Świętego. Z całą pewnością autorzy Księgi Rodzaju korzystali z dokumentów, które powstały jeszcze w czasach istnienia niezależnych państw Izraela i Judy. Ale nie ograniczali się tylko do tych źródeł. Sięgali też do literatury i wiedzy Babilonii, a także Egiptu, Fenicji i innych krajów starożytnego Bliskiego Wschodu. Pogańskie tradycje zostały jednak dostosowane w taki sposób, żeby wyrażały przekonania wypływające z wiary Izraelitów. Widać to np. w pierwszych rozdziałach Księgi Rodzaju, w których autorzy nawiązali do babilońskich opisów stworzenia świata i najstarszych dziejów człowieka, ale przede wszystkim wyrazili wiarę w to, że stwórcą świata i obrońcą jego porządku jest Bóg. Ukazali też 33
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 34
człowieka jako najdoskonalsze ze stworzeń. Ludzie są więc prawdziwymi podmiotami swoich działań, odpowiedzialnymi za dobro lub zło swoich uczynków, a nie tylko marionetkami zdanymi na kaprysy przerastających ich sił demonicznych. Treść i teologia Księga Rodzaju łączy w sobie różne teksty, ale charakteryzuje się doskonale przemyślaną kompozycją. Dzieli się wyraźnie na dwie części: opowiadanie o stwórczym dziele Boga (Rdz 1 – 11) i dzieje patriarchów (Rdz 12 – 50). Możliwe jest, że wcześniej została zredagowana część opowiadająca o przodkach Izraela, gdyż ideowo była bliższa pokoleniu wygnańców, do których pierwotnie ją adresowano. Patriarchowie mają być wzorami wiary dla swoich potomków, a ich losy mają im pomóc podtrzymać nadzieję odrodzenia. W tym sensie ta druga część jest mniej uniwersalna od części pierwszej (Rdz 1 – 11), która dotyczy świata i ludzkości w ogóle. Opisy zawarte w pierwszych jedenastu rozdziałach Księgi Rodzaju nie mogą być traktowane jako informacja o tym, jakie były początki wszechświata i jakie wydarzenia miały miejsce przy jego powstawaniu. Autor sięgnął do powszechnie znanych w jego czasach opowiadań o początkach świata i posłużył się nimi, aby wyjaśnić czytelnikowi sens i cel stwórczego aktu, dokonanego przez Boga. Istotą tych tekstów jest przesłanie zawarte w poszczególnych obrazach. W przesłaniu tym znajdujemy pełną wiary odpowiedź na podstawowe pytania związane z pochodzeniem świata i człowieka, a także z celem, dla którego istnieją wszelkie stworzenia. Drugi ważny wątek tej części dotyczy natury i skutków ludzkiego grzechu (Rdz 3). Chociaż zło wprowadza chaos w harmonię stworzenia, nie niweczy Bożego planu. Człowiek dopuszczający się zła jest wprawdzie osłabiony i zaślepiony, Bóg jednak, zamiast tylko karać, wychodzi mu naprzeciw. Historia o Noem pokazuje, że Bóg w swoich wymaganiach i sądzie bierze pod uwagę ludzką słabość i napełnia ludzi nadzieją na ostateczne przezwyciężenie grzechu i śmierci (Rdz 9,1-17). Opowiadanie o wieży Babel, które podsumowuje tę cześć Księgi Rodzaju (Rdz 11,1-9), ukazuje, że ludzie, którzy pragną budować swoją wielkość bez Boga, skazani są na ostateczną klęskę i rozproszenie. Powołanie Abrahama (Rdz 12,1-3) rozpoczyna drugi etap dziejów ludzkości. W przeciwieństwie do budowniczych wieży Babel nie dąży on do tego, aby budować swoją wielkość, ale przyjmuje Bożą obietnicę i wyrusza w podróż do kraju, który jest mu nieznany. Choć dzieje patriarchów dotyczą początków Izraela, redaktorzy Księgi Rodzaju nie pomijają reszty ludzkości. Widać to już w obietnicach danych Abrahamowi, a szczególnie w tej, która dotyczy błogosławieństwa wszystkich ludów ziemi (Rdz 12,3). Powiązanie przodków Izraela z innymi ludami widoczne jest m.in. w Rdz 25,1-18, gdzie zostało ukazane pochodzenie różnych ludów od Abrahama. Widać je także w jego modlitwie wstawienniczej za Sodomę i Gomorę (Rdz 18), w ocaleniu za jego przyczyną miasta Soar (Rdz 19), jak również w dziejach Józefa, który stał się dobroczyńcą Egiptu. Obok dziejów Abrahama Księga Rodzaju ukazuje losy innych patriarchów: Izaaka, Jakuba, Józefa. W ich życiu zaczynają się spełniać obietnice dane Abrahamowi. Oni też, mimo swoich wad i błędów, okazują się ludźmi wielkiej wiary. Najwięcej uwagi zostało poświęcone Jakubowi, najmniej Izaakowi. Opowiadanie o Józefie ukazuje głównie rolę Bożej opatrzności w ludzkim życiu. Doświadczenia patriarchów są zapowiedzią i gwarancją całkowitego zbawienia, które urzeczywistni się w Jezusie Chrystusie. On, przychodząc na świat, spełnił ostatecznie wszystko, co Bóg obiecał ludzkości przez patriarchów. Księga Rodzaju na przykładach Sary, Rebeki i Racheli ukazuje również ważną rolę kobiet. Bóg objawił w ich życiu swoją łaskę i miały one udział w realizowaniu Jego obietnic.
34
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 35
KSIĘGA RODZAJU
Opowiadanie o stwórczym dziele Boga Rdz 2,4-25; Hi 38 – 39; Ps 8; 74,16n; 89,12n; 104; Prz 8,22-31; Jr 10,11-13; J 1,1-3; Kol 1,15-17 J 8,12; 2Kor 4,6
Ps 65,10-14
Syr 43,1-10; Iz 40,26; Jr 31,35; Ba 3,33-35
Ps 136,7-9
Pieśń o Bogu Stwórcy 1 Na początku Bóg stworzyła niebo i ziemię. 2A ziemia była zupełnym pustkowiem. Ciemność zalegała nad bezmiarem wódb, a duch Bożyc unosił się nad wodami. 3 Bóg rzekł: „Niech się stanie światłość”. I stała się światłość. 4 I widział Bóg, że światłość jest dobra. Oddzieliłd więc światłość od ciemności. 5I nazwał Bóg światłość dniem, a ciemność – nocą. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia pierwszego. 6 I rzekł Bóg: „Niech się stanie sklepienie wśród wód i niech oddzieli jedne wody od drugich”e. 7Uczynił więc Bóg to sklepienie i oddzielił wody pod sklepieniem od wód, które były nad nim. I tak się stało. 8I nazwał Bóg sklepienie niebemf. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia drugiego. 9 I rzekł Bóg: „Niech się zbierze woda pod sklepieniem na jedno miejsce i niech się odsłoni sucha powierzchnia”. I tak się stało. 10I nazwał Bóg suchą powierzchnię lądem, a zbiorowisko wody – morzem. I widział Bóg, że było to dobre. 11 I rzekł Bóg: „Niech ziemia napełni się zielonymi roślinami rozsiewającymi nasiona oraz różnymi gatunkami drzew, które rodzą owoce pełne nasion”. I tak się stało. 12Ziemia wydała różne rodzaje zielonych roślin rozsiewających nasiona oraz różne gatunki drzew, które rodzą owoce pełne nasion. I widział Bóg, że było to dobre. 13Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia trzeciego. 14 I rzekł Bóg: „Niech się staną światła na sklepieniu niebieskim, by oddzielały dzień od nocy i wyznaczały święta, dni i lata. 15Niech jaśnieją na sklepieniu niebieskim i świecą nad ziemią”. I tak się stało. 16I uczynił Bóg dwa wielkie światła: światło większe, aby rządziło dniem, i światło mniejsze, aby
1
a) stworzył – działanie Boga opisane jest dwoma czasownikami: „stwarzać” i „uczynić” (np. Rdz 1,7). Słowo „stwarzać” ma tu szczególną wymowę. W Biblii hebrajskiej odnoszone jest ono tylko do Boga, czyli opisuje działanie, które może wykonać jedynie Bóg. Słowo „stwarzać” wyraża również zbawcze działanie Boga w historii. Oznacza to, że akty stwórcze mają w sobie charakter zbawczy. b) bezmiarem wód – określenie to może sugerować, że na początku cała ziemia pokryta była wodą. Podobne wyobrażenia na temat początków świata zawierają np. babilońskie mity. c) duch Boży – użyte w oryginale słowo ruah można tłumaczyć jako ‘wiatr’, ‘tchnienie’, ‘duch’. Babilońskie mity często wspominają o wietrze, który jest na usługach bogów. Zazwyczaj stanowi on siłę niszczycielską. Tutaj duch (wiatr) Boży unoszący się nad wodami jest raczej symbolem panowania Boga nad bezładem. d) Oddzielił – Bóg oddziela światłość od ciemności, dzień od nocy, wody pod sklepieniem od wód nad sklepieniem, ląd od wód. Stwarzanie wprowadza więc porządek. e) Tekst ten zawiera ślady poglądów starożytnych na temat zjawisk atmosferycznych, szczególnie opadów. Babiloński poemat o stworzeniu (Enuma Elisz) podaje, że Tiamat, matka bogów (utożsamiana z wodami słonymi), najpierw stworzyła wraz z bogiem Apsu (utożsamianym z wodami słodkimi) innych bogów, ale potem postanowili ich zniszczyć. W obronie bogów stanął Marduk i pokonał Tiamat. Z jej przepołowionego ciała utworzył ziemię i sklepienie niebieskie. f) Niebo pojmowano w starożytności w taki sposób, jak się ono jawi oczom człowieka, czyli jako pewnego rodzaju powłokę, która rozpościera się nad ziemią (w. 17).
Pieśń o Bogu Stwórcy. Istnieje wiele podobieństw między tym fragmentem Biblii, a pozabiblijnymi opowiadaniami o stworzeniu, szczególnie babilońskimi (zob. Wprowadzenie). Są jednak między nimi także istotne różnice. W Księdze Rodzaju jest np. mowa o tym, że wszystko zostało powołane do istnienia słowem Boga, mityczne opowieści podają natomiast, że akt stwórczy dokonywał się za pomocą magicznych formuł. Inna istotna różnica dotyczy stworzenia ludzi. Według babilońskiego eposu Atrahasis ludzie byli stworzeni z gliny i z krwi jednego ze zbuntowanych bóstw. Powołano ich do istnienia po to, aby wyręczyli zbuntowane bóstwa w ich pracy, która polegała na dostarczaniu pokarmu pozostałym bóstwom. Według Biblii ludzie są ukoronowaniem dzieła stworzenia i Bóg stworzył ich na swój obraz. On też zapewnia im pokarm i troszczy się o nich. W opisie biblijnym ludzie są wyróżnieni spośród innych stworzeń i powołani do tego, aby w imieniu Boga i zgodnie z Jego zamysłem rządzili stworzeniem. Zadanie to zakłada,
35
RODZAJU 1,1-16
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Wszelkie ciała niebieskie podlegają Bogu i nie są traktowane jak odrębne bóstwa. Wiele starożytnych ludów oddawało natomiast boską cześć ciałom niebieskim. Z tymi i podobnymi poglądami zmagał się m.in. Paweł Apostoł (np. Kol 2,1-15+). b) Liczba mnoga czasownika uczynić może być użyta w jęz. hebr. dla podkreślenia świadomego podejmowania decyzji. Człowiek, tworzony na obraz i podobieństwo Boga, otrzymuje zdolność podejmowania decyzji, czyli zdolność do panowania nad stworzeniem. Najwyższym wyrazem podobieństwa człowieka do Boga jest wolność. Dzięki niej nadaje on sens swojemu życiu, dokonując świadomego wyboru dobra. Jednak przez uwikłanie w niewolę zła Boży obraz został w człowieku zatarty. Zostanie on ukazany w całej doskonałości dopiero w Jezusie Chrystusie (Kol 1,15). On objawi prawdziwą naturę Boga (Hbr 1,3) i wszystkim ludziom przyniesie wyzwolenie z niewoli grzechu (Ga 5,1), prowadząc ich do uczestnictwa w naturze Boga (2P 1,4). c) Treść tego zdania w żaden sposób nie sugeruje, że rodzaj ludzki wziął początek od jednej pary ludzi. Autor biblijny w ogóle nie zajmuje się odpowiadaniem na pytania dotyczące powstawania gatunków (w tym gatunku ludzkiego) i sposobów ich rozmnażania się. Interesuje go natomiast natura człowieka, cel i sens jego życia, a szczególnie zależność człowieka od Boga (Rdz 5,1-32+). d) Nakaz jedzenia roślin przez wszystkie stworzenia łącznie z człowiekiem jest odzwierciedleniem stanu pokoju pomiędzy wszystkimi stworzeniami powołanymi do życia przez Boga. W dalszych fragmentach Biblii będzie mowa o tym, że człowiek żywi się także mięsem zwierząt (np. Rdz 9,3; 27,3; Kpł 17,13), a zwierzęta żywią się mięsem innych zwierząt (np. Syr 13,19).
Page 36
rządziło nocą, oraz gwiazdy. 17Umieścił je Bóg na sklepieniu niebieskim, by świeciły nad ziemią, 18by rządziły dniem i nocą i oddzielały światło od ciemnościa. I widział Bóg, że było to dobre. 19Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia czwartego. 20 I rzekł Bóg: „Niech się zaroją wody od istot żyjących, a ptactwo niech lata nad ziemią, pod sklepieniem niebieskim”. 21 I stworzył Bóg wielkie potwory morskie i wszelkie pływające istoty żywe, których pełno było w wodach, i wszelkie latające ptactwo różnego rodzaju. 22Pobłogosławił s je Bóg tymi słowami: „Bądźcie płodne, mnóżcie się i zapełniajcie wody morskie. Ptactwo zaś niech się mnoży na ziemi”. 23Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia piątego. 24 I rzekł Bóg: „Niech ziemia zrodzi różne żywe istoty: bydło, zwierzęta pełzające i polne”. I tak się stało. 25I Bóg uczynił różne polne zwierzęta, wszelkie bydło i zwierzęta pełzające. I widział Bóg, że było to dobre. 26 I rzekł Bóg: „Uczyńmy ludzi na Nasz obraz, podobnych do Nasb. Niech panują nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym, nad bydłem, nad całą ziemią i nad wszelkimi zwierzętami pełzającymi po ziemi”. 27I stworzył Bóg ludzi na swój obraz: na obraz Boży ich stworzył. Stworzył ich jako mężczyznę i kobietęc. 28I błogosławił im, mówiąc: „Bądźcie płodni, mnóżcie się i zaludniajcie ziemię oraz czyńcie ją sobie poddaną. Panujcie nad rybami morskimi, nad ptactwem powietrznym i nad wszelką istotą poruszającą się po ziemi”. 29 I rzekł Bóg: „Oto dałem wam wszelkie rośliny na całej ziemi, wydające nasienie, i wszelkie drzewa owocowe, zawierające nasienie. Będą one dla was pokarmem. 30A dla wszelkiego zwierzęcia polnego i wszelkiego ptactwa powietrznego i dla wszystkiego, co się porusza po ziemi i ma w sobie życie, da ję na pokarm wszelkie rośliny zielone”d. I tak się stało. 31 I widział Bóg, że wszystko, co stworzył, było bardzo dobre. Zapadł wieczór i zaświtał poranek dnia szóstego.
że ludzie są rozumni, odpowiedzialni i wolni. Według biblijnego opisu Bóg stworzył równocześnie mężczyznę i kobietę. Oznacza to, że są sobie równi i wspólnie odpowiadają za świat, który Bóg im powierzył. Ludzka płodność oprócz tego, że zapewnia potomstwo, jest wyrazem uczestniczenia ludzi we współtworzeniu życia razem z Bogiem. Błogosławieństwo, które ludzie otrzymują, oznacza, że Bóg bardzo ceni życie i zależy Mu, aby ono stale się pomnażało i rozwijało. Biblia podaje, że Bóg po stworzeniu człowieka przestał pracować. Zaprzestanie pracy jest tutaj wyrazem podziwu Boga i Jego radości z tego, co uczynił. Opis dzieła stwórczego kończy się więc świętowaniem, które jest symbolem pełni. Błogosławieństwo udzielone siódmemu dniowi jest gwarancją dobrodziejstw, które staną się udziałem człowieka, gdy będzie naśladował Boga. Zaprzestanie pracy przez Boga stanowi dla ludzi zachętę, aby dostrzegali piękno świata, cieszyli się owocami swojej pracy i uwielbiali Stwórcę. Praktykowanie odpoczynku zostanie objęte przykazaniem, które ma chronić wolność człowieka (Wj 20,8-11; Pwt 5,12-15; por. Mt 12,1-8+; Łk 6,1-5+). Opis stworzenia ma pewne cechy poetyckie, m.in. refreny, które nadają mu rytmikę. Jest ich kilka: Bóg rzekł; niech się stanie; tak się stało; Bóg uczynił; widział Bóg, że było to dobre. Czynnikiem organizującym całość opowiadania jest schemat tygodnia. Liczba siedem jest symboliczna i wyraża pełnię, doskonałość. Istnieje symetria między trzema pierwszymi i trzema następnymi dniami. Pierwszy odpowiada czwartemu, drugi – piątemu, a trzeci – szóstemu. W pierwszych trzech dniach Bóg stwarza przestrzenie, a w ciągu trzech następnych je wypełnia. Jest wielce prawdopodobne, że autorzy biblijni znali kosmogonie starożytnych ludów. Mogli nawet korzystać z niektórych obrazów zawartych w pozabiblijnych opowieściach o powstaniu świata. Robili to jednak po to, aby przeciwstawić się poglądom sprzecznym z monoteistyczną wiarą i ukazać prawdy natchnione przez Boga. Biblijny opis dotyczący po-
RODZAJU 1,17-31
36
Rdz 8,17
Ps 50,10-12
Rdz 5,1.3; 9,6; Ps 8,5-9; Mdr 2,23; Syr 17,1-4
Mt 19,4; 1Kor 11,7
Rdz 9,1.7; Ps 8,6-9; Mdr 9,2; Syr 17,2-4; Jk 3,7
Rdz 9,2-4
Ps 104,14
Ps 104,24; Syr 39,33-35; 1Tm 4,4
01_Rdz:01_Rdz
Wj 20,11; 31,12-17; Hbr 4,4
Hi 34,14n; Koh 3,20; 12,7; 1Kor 15,45-49
Prz 2,18; Ap 2,7; 22,14
2
9/3/08
2:07 PM
Page 37
1
Tak Bóg dopełnił stworzenia nieba i ziemi wraz z tym, co na nich było. 2W siódmym dniu dopełnił Bóg dzieła, nad którym pracował. Siódmego dnia przestał pracować po całym dziele, które uczynił. 3I pobłogosławił Bóg ten siódmy dzień i ustanowił go świętym, bo tego dnia przestał pracować po tym, jak dokonał dzieła stworzenia. 4Takie są dzieje stworzenia nieba i ziemi. Poemat o stworzeniu Gdy PANs Bóg uczyniła ziemię i niebo, 5nie było jeszcze na ziemi żadnego krzewu polnego i żadna trawa jeszcze nie wzeszła. PAN Bóg nie spuszczał bowiem deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by pracował na roli 6i kopał w ziemi studnię, aby nawodnić glebę. 7PAN Bóg ulepił człowiekab z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia. Odtąd człowiek stał się istotą żyjącą. 8 PAN Bóg zasadził ogród w Edeniec, na Wschodzie, i umieścił tam człowieka, którego ulepił. 9 PAN Bóg sprawił, że wyrosły z gleby wszelkie drzewa o pięknym wyglądzie, których owoce nadawały się do jedzenia. W środku ogrodu natomiast rosło drzewo życiad oraz drzewo poznania dobra i złae. 10 A z Edenu wypływała rzeka, która miała nawadniać ogród. Tam rozdzielała się na cztery rzeki. 11Pierwsza to Piszon, która opływa całą krainę Chawila, gdzie znajduje się złoto. 12A złoto tej krainy jest cenne. Jest tam również pachnąca żywica i czerwony kamień. 13Druga rzeka to Gichon. Opływa ona całą krainę Kusz. 14Trzecia rzeka zwie się Tygrys i płynie na Wschód od Asyrii. Czwarta rzeka to Eufratf.
a) uczynił – zob. Rdz 1,1+. b) człowieka – użyte w oryginale słowo adam może oznaczać pojedynczego człowieka, ale też ogólnie ludzi. c) Eden – tutaj nazwa ta oznacza większą przestrzeń niż sam ogród. W innych miejscach odnosi się wyłącznie do ogrodu (np. Rdz 2,15; 3,22n; Ez 36,35; por. Iz 51,3; Ez 28,13; 31,9). Znaczenie tego słowa wiąże się z rozkoszą, dlatego ogród w Eden to ogród rozkoszy. d) drzewo życia – symbol ten znany jest również z tekstów pozabiblijnych. Według wschodnich mitologii drzewo życia rodziło owoce nieśmiertelności, którymi żywili się bogowie. W tym miejscu tekst biblijny zdaje się przełamywać te ograniczenia i zawiera sugestię, że owoce te były dostępne dla wszystkich (ww. 16n; por. Rdz 3,22). Spożywanie przez człowieka owoców z drzewa życia oznacza, że z natury jest śmiertelny. Może jednak pokonać własną śmiertelność dzięki pokarmowi danemu przez Boga. Gdy objawi się Chrystus, da ludziom swoje ciało jako pokarm na życie wieczne (np. J 6,54; por. J 3,15+). e) drzewo poznania dobra i zła – symbol ten nie ma odpowiednika w mitologii. Według Biblii drzewo poznania dobra i zła było w ogrodzie Eden, zanim pojawili się w nim ludzie. Oznacza to, że określanie, co jest dobre, a co złe Bóg zastrzegł dla siebie. Dotyczy to szczególnie norm prawa naturalnego i moralnego. f) Dane geograficzne zawarte w tekście mogłyby sugerować, że ogród Eden znajdował się w Mezopotamii. Nie można jednak zapominać, że autor natchniony posługuje się tutaj obrazem.
wstawania świata i pojawienia się człowieka nie może być traktowany jako naukowa analiza tego procesu (zob. Wprowadzenie). Głównym jego celem jest uwielbienie Boga za to, że całkowicie dobrowolnie i bez niczyjej pomocy zechciał powołać do istnienia przepiękny świat. W tym sensie opis ten stanowi bardzo dojrzałą i bogatą refleksję o Bogu, o świecie, o człowieku i jego powiązaniu ze Stwórcą. Ukazuje zamysł Boga w stosunku do stworzenia i zarazem zadanie, jakie ludzkość ma do spełnienia. Jest więc swoistą uwerturą do całej Księgi Rodzaju, a nawet do całego Pisma Świętego. Poemat o stworzeniu. W tym tekście pojawia się wiele myśli zawartych w Rdz 1,1 – 2,4. Autor jednak w mniejszym stopniu zajmuje się sprawami przyrodniczymi oraz całościowym ukazywaniem rzeczywistości. Dokonuje natomiast głębokiej i przenikliwej analizy dotyczącej człowieka i przejawów jego życia. Ukazuje więzi, które łączą ludzi z Bogiem, z innymi ludźmi, ze stworzeniami i z ziemią w ogóle. By ukazać pewne fundamentalne prawdy, posługuje się językiem obrazowym, którego nie należy rozumieć dosłownie. Poszczególne obrazy mają pomóc uchwycić istotę i sens ludzkiego życia. Autor zaznacza, że dopóki na ziemi nie ma ludzi, jest ona pustkowiem. Ludzie więc nadają sens istnieniu ziemi, a nie odwrotnie. Obraz Boga, który jak garncarz lepi człowieka z ziemi, ukazuje zależność ludzi od Boga i podkreśla, że człowiek sam nie dał sobie istnienia. Życie jest więc darem Boga. Z drugiej strony obraz ten ukazuje troskę Boga o ludzi, którzy zawsze pozostają pod Jego opieką i dzięki temu mogą się czuć bezpiecznie. Także w obrazie ogrodu, który Bóg daje człowiekowi, można dostrzec wyraz Jego troski o ludzi. Ogród ten jest pełen drzew, co oznacza, że Bóg zatroszczył się, aby człowiekowi nie brakowało na ziemi niczego. W obrazie Boga lepiącego człowieka z ziemi ukazana jest prawda, że Bóg, powołując ludzi do istnienia, nadał im kształt najlepszy z możliwych. Dlatego natura ludzka jest przeniknięta pięknem i ludzie są zdolni do wyrażania piękna. Materiał, z którego powstaje człowiek – ziemia, wskazuje na nietrwałość i śmiertelność człowieka (Rdz 3,19). Człowiek (hebr. adam) w swojej cielesności związany jest z ziemią (hebr. adama). Ona jest środowiskiem ludzkiego życia. Bóg zaufał ludziom, powierzając im ziemię. Otrzymują jednak zadanie przekształcania jej przez pracę. Istotą pracy jest to, że w niej ma się wyrażać ludzka rozumność i odpowiedzialność. Dzięki pracy ludzi nie tylko zmienia się ziemia, ale również rozwijają się ich umiejętności.
37
RODZAJU 2,1-14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) jak on je nazwie – nadawanie imienia czemuś lub komuś wiązało się z panowaniem nad tym, co się nazwało. b) żyjące istoty – określenie to odnosi się także do ludzi (Rdz 2,7). W ten sposób podkreślona jest więź między ludźmi a pozostałymi stworzeniami. Panowanie ludzi nad stworzeniami nigdy nie powinno więc sprowadzać się do ich niszczenia. c) Zdanie to zawiera m.in. obrazowe wyjaśnienie, skąd bierze się wzajemne przyciąganie przeciwnych płci, które jest mocniejsze od więzi między rodzicami i dziećmi (w. 24). Mężczyzna i kobieta tworzą razem naturalną jedność. d) Język polski nie jest w stanie oddać gry słów zawartej w oryginale, której celem jest ukazanie łączności i jedności między mężczyzną i kobietą. Język hebr. na określenie mężczyzny stosuje słowo isz, a na określenie kobiety słowo iszsza. Określenia hebr. można też tłumaczyć jako mąż i żona. Ks. Jakub Wujek, próbując oddać w swoim tłumaczeniu koloryt oryginału, zastosował terminy: mąż i mężyna. e) Małżeństwo mężczyzny i kobiety jest częścią stwórczego zamysłu Boga i tym samym przynależy do prawa naturalnego. Bóg wyraźnie objawia, że mężczyzna i kobieta mają żyć w monogamicznym związku. W wierności i miłości mają tworzyć nierozerwalną jedność. Pogląd ten był czymś bardzo odmiennym na tle powszechnie praktykowanej poligamii. f) wąż – zob. Rdz 3,4+. g) W pytaniu tym zawarty jest podstęp, który wciąga człowieka w rozmowę. Bóg nie zakazał bowiem spożywać ze wszystkich drzew, tylko z jednego (Rdz 2,16n).
Page 38
15
Wziął więc PAN Bóg człowieka i dał mu odpocząć w ogrodzie Eden, aby go uprawiał i strzegł. 16Przykazał też PAN Bóg człowiekowi: „Możesz jeść owoce ze wszystkich drzew tego ogrodu. 17Nie wolno ci jednak jeść z drzewa poznania dobra i zła, bo gdy zjesz z niego, na pewno umrzesz”. 18 Potem rzekł PAN Bóg: „Nie jest dobrze, by człowiek był sam. Uczynię mu pomoc podobną do niego”. 19Ulepił więc PAN Bóg z ziemi wszelkie dzikie zwierzęta i wszelkie ptactwo powietrzne. Przyprowadził je do człowieka, aby dowiedzieć się, jak on je nazwiea. I wszystkie żyjące istotyb miały się tak nazywać, jak on je nazwał. 20Człowiek nadał nazwę wszelkiemu bydłu, wszelkim ptakom powietrznym i dzikim zwierzętom. Nie znalazł jednak pomocy odpowiedniej dla siebie. 21 Zesłał więc PAN Bóg głęboki sen na człowieka. A gdy ten zasnął, wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. 22 Z żebra, które PAN Bóg wyjął z mężczyzny, utworzył kobietę i przyprowadził ją do niegoc. 23Wtedy mężczyzna rzekł: „Ta wreszcie jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała. Będzie się zwała kobietą, bo z mężczyzny została wziętad”. 24 Dlatego opuści mężczyzna swego ojca i swoją matkę, a złączy się ze swoją żoną, tak że staną się jednym ciałeme. 25Mężczyzna i jego żona byli nadzy, ale nie odczuwali wstydu. Grzech i jego skutki 1 A wążf był bardziej przebiegły od wszystkich zwierząt polnych, które PANs Bóg uczynił. Rzekł on do kobiety: „Czy Bóg rzeczywiście powiedział: «Nie wolno wam jeść ze wszystkich drzew tego ogrodu»?”g. 2Kobieta odrzekła: „Owoce z drzew tego ogrodu jeść możemy, 3lecz o owocach drzewa, które jest w środku ogrodu, Bóg powiedział: «Nie będziecie
3
Ponieważ ludzie stworzeni przez Boga są rozumni i wolni, istotną sprawą pozostaje ich stosunek do prawdy i moralności. Biblijny obraz Boga, który zakazuje człowiekowi spożywać owoc z drzewa poznania dobra i zła, ma na celu podkreślenie, że to Bóg decyduje o tym, co jest dobre, a co złe. Gdyby człowiek próbował o tym decydować, znaczyłoby, że jako stworzenie chce postawić siebie w miejsce Stwórcy. Człowiekowi nie wolno jednak wykraczać przeciwko prawu naturalnemu, a tym bardziej ustanawiać norm sprzecznych z tym prawem. Zasady tworzone przez ludzi muszą być zgodne z prawem Bożym. W przeciwnym wypadku ludziom grozi zagłada (w. 17). Mimo że Bóg obdarzył ludzi pięknym światem, odczuwają oni osamotnienie. Ten szczególny stan ducha łagodzi w jakiejś mierze więź z drugim człowiekiem. Ostatecznie jednak żadne stworzenie i żadna rzecz nie jest w stanie wypełnić pragnień ludzkiego serca. Może to uczynić jedynie Bóg, do którego zmierza każdy człowiek. W czasie ziemskiego życia ludzie przeżywają różnego rodzaju relacje z innymi, wśród których ważną rolę odgrywa więź małżeńska. Poprzez tę więź mężczyzna i kobieta stają się jednym ciałem, tzn. trwale łączą się aż do śmierci (zob. Mt 19,1-9+). Obraz, w którym Bóg wprowadza człowieka w sen, aby następnie wyjąć z niego żebro i utworzyć z niego kobietę, oznacza, że stwórczy akt Boga pozostaje dla człowieka tajemnicą i ludzie dla siebie nawzajem również są tajemnicą. Obraz utworzenia kobiety z żebra mężczyzny oznacza, że są sobie bardzo bliscy i sobie równi, tzn. mają tę samą naturę, tę samą godność i te same prawa. Kończąca to opowiadanie wzmianka o nagości obojga wyraża myśl, że każdy człowiek nosi w sobie pierwotną przejrzystość i bezbronność. Dzięki tym cechom życie ludzi może być przeniknięte harmonią, pokojem i wzajemnym szacunkiem. Fragment ten pokazuje, że Bóg stworzył ludziom optymalne warunki życia i rozwoju. Człowiek natomiast przez odpowiednie odniesienie do Boga, ludzi i innych stworzeń odpowiada za kształt swojego szczęścia. Grzech i jego skutki. Opowiadanie to dotyczy pochodzenia zła, odnosi się również do problemu ludzkiej śmierci. Szczególną postacią jest w nim wąż, który tutaj symbolizuje podstęp, przewrotność, podejrzliwość, niezadowolenie, nieposłuszeństwo, kłamstwo. Ludzie ulegają tym wadom, ponieważ pozwalają, aby zawładnęło nimi pożądanie (w. 6),
RODZAJU 2,15 — 3,3
38
Pwt 3,20; Joz 1,15; 1Krl 8,56; Hbr 4,8-11
Rz 6,23
Prz 18,22
1Kor 11,8n
Mt 19,5; 1Kor 6,16; Ef 5,31
Mdr 2,24; J 8,44; Rz 5,12-21; Ap 12,9; 20,2
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 2,17; 3,22
Iz 65,25
Mi 7,17 Ap 12,13-17
Rdz 35,16-18; J 16,21; Ap 12,2
9/3/08
2:07 PM
Page 39
z niego jeść, a nawet go dotykaća, abyście nie umarli»”. 4Odparł wążb kobiecie: „Na pewno nie umrzecie. 5Ale Bóg wie, że gdy zjecie ten owoc, otworzą się wam oczy i staniecie się jak Bóg: poznacie dobro i zło”. 6 Wtedy kobieta spostrzegła, że owoce tego drzewa ładnie wyglądają, są dobre do jedzenia i do zdobycia wiedzy. Sięgnęła więc po owoc, zjadła i dała też mężczyźnie, który był przy niej, a on zjadłc. 7Wtedy obojgu otworzyły się oczy i poznali, że są nadzyd. Zerwali więc liście z drzewa figowego i zrobili sobie przepaski. 8 A gdy mężczyzna i jego żona usłyszeli głoss PANA Boga, przechadzającego się po ogrodzie podczas powiewu wiatru, ukryli się przed PANEM Bogiem wśród drzew ogrodue. 9Zawołał więc PAN Bóg mężczyznę i spytał: „Gdzie jesteś?f”. 10 On odrzekł: „Słyszałem Twój głos w ogrodzie, zląkłem się, gdyż jestem nagi, i ukryłem się”. 11Bóg zapytał: „Kto ci powiedział, że jesteś nagi? Czy zjadłeś z drzewa, z którego zakazałem ci jeść?”. 12Odpowiedział mężczyzna: „Kobieta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z drzewa i zjadłem”. 13PAN Bóg zapytał kobietę: „Dlaczego to uczyniłaś?”. Kobieta odpowiedziała: „Wąż mnie skusił i zjadłam”. 14 Wówczas PAN Bóg rzekł do wężag: „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród bydła i polnych zwierząt. Na brzuchu będziesz pełzać i proch będziesz jeść przez wszystkie dni swego życiah. 15Wprowadzam nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem. Ono zdepcze ci głowę, a ty zranisz mu piętę”. 16 Do kobiety powiedział: „Pomnożę twoje bóle związane z porodem. W bólu będziesz rodziła dzieci. Do twojego męża będziesz lgnęła, ale on będzie panował nad tobąi”.
a) dotykać – nie było takiego zakazu (Rdz 2,16n). b) wąż – zwierzę to posiada bogatą symbolikę. Tutaj jest symbolem rzeczywistości wrogiej człowiekowi. Symbol węża może się m.in. odnosić do kananejskiego boga Baala (zob. Słownik), którego uważano za sprawcę płodności i żyzności. Izraelici często ulegali jego urokowi, czemu stanowczo sprzeciwiali się prorocy. Sytuacja ta mogła posłużyć autorowi za inspirację w jego refleksji nad istotą zła. c) Chociaż kobieta pierwsza przekracza nakaz Boga, a dopiero potem czyni to mężczyzna, ich odpowiedzialność jest taka sama. Oboje dokonują świadomego i wolnego wyboru. d) Do tej pory nagość była znakiem harmonii i zaufania (Rdz 2,25). Grzech zburzył ten stan. e) W wersetach 8-19 opowiadanie przybiera charakter procesu sądowego, który zaczyna się od dochodzenia, a kończy się wydaniem wyroku. Bóg najpierw zwraca się do mężczyzny (w. 9). f) Gdzie jesteś? – pytanie to sygnalizuje, że człowiek popsuł istniejący porządek i od tej pory będzie miał trudności z określeniem siebie i sensu swojego życia. g) Wyroki zapadają według kolejności, w jakiej zjawiali się w scenie kuszenia jej uczestnicy (wąż, kobieta, mężczyzna). h) Naturalny sposób poruszania się węża jest tutaj ukazany jako przekleństwo, ma więc znaczenie symboliczne – oznacza upokorzenie. Żywienie się prochem świadczy o tym, że nad wężem zapanowała śmierć. i) panował nad tobą – Bóg, stwarzając ludzi, dał im równą godność. Panowanie mężczyzny nad kobietą jest więc skutkiem grzechu, a nie woli Boga.
czyli fałszywe przekonanie, że człowiek może być jak Bóg (w. 5). Istotą pożądania jest więc ludzka pycha. Ona jest korzeniem wszelkiego zła, którego dopuszcza się człowiek. Pycha w najbardziej dotkliwy sposób niszczy miłość, największy dar Boga. Dialog pomiędzy człowiekiem i wężem w obrazowy sposób ukazuje, jak człowiek może stopniowo zbliżać się do zła i w konsekwencji mu ulec. Ludzie upadają, ponieważ wątpią w prawdomówność Boga, nie chcą być Mu posłuszni i podważają prawdę, którą objawił. W ludzkich postawach można zaobser wować podwójną naiwność. Ludzie najpierw sądzą, że zło jest atrakcyjne, potem ulegają złudzeniu, że zdołają mu się przeciwstawić. Poddanie się złu sprawia, że człowiek zaczyna postrzegać Boga jako przeciwnika. Snuje niejako domysły, że Bóg ukrywa przed nim coś, co mu się należy. Złamanie zakazu Boga nie prowadzi, wbrew oczekiwaniom, do uzyskania nadprzyrodzonej wiedzy (w. 5), ale sprawia, że ludzie poznają swoją nędzę. Ujawnia się ona we wzajemnym lęku przed sobą, czego znakiem jest zrobienie sobie przepasek (w. 7), i w lęku przed Bogiem, przed którym ludzie zaczynają się chować (w. 8). Przed Bogiem nie można się jednak ukryć. Zresztą On szuka upadłych ludzi. Czyni to dlatego, że chce ich uchronić przed dalszymi upadkami, uświadomić im błąd i pokazać sposób naprawienia zaistniałej sytuacji (w. 15). Gdy Bóg znajduje ludzi (w. 9), ujawnia się kolejny skutek zła. Nie potrafią oni uznać swojej winy, ale próbują zrzucać odpowiedzialność na innych (ww. 11-13). Bóg nie wymierza ludziom kary. Pozwala jedynie, aby doświadczyli na sobie skutków własnego wyboru. Konsekwencje grzechu nie są takie same dla mężczyzny i kobiety. Kobieta, która miała otrzymywać od mężczyzny miłość, dozna z jego strony dominacji. Dlatego nigdy nie będą zaspokojone najgłębsze pragnienia jej serca. Ból rodzenia dotyczy tego, że potomstwo, które wyda, będzie się nienawidzić (Rdz 4,8). Mężczyzna, który miał panować nad materią, odtąd będzie się z nią zmagał wśród licznych niepowodzeń, co go też upokorzy. Praca, zamiast być dla niego źródłem satysfakcji, przyniesie mu rozczarowanie i brak poczucia spełnienia. Wskutek nieposłuszeństwa ludzi wobec Boga pojawiła się dysharmonia między nimi a przyrodą. Zanim Bóg ukazał ludziom skutki ich czynu, przeklął węża (w. 14). Ustanawia też stan nieprzyjaźni między wężem a ludźmi (w. 15), co oznacza, że ludzie mimo popełnionego zła nie stali się źli z natury. Natura ludzka została skażona,
39
RODZAJU 3,4-16
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Ewa – hebr. Chawwa znaczy ‘Żyjąca’. Imię kobiety powstaje z gry słów w oryginale: Żyjąca – życie, stąd matka żyjących (Rdz 4,1+). W imieniu tym zawiera się nadzieja, że życie ludzkie będzie się rozwijało. b) cherubów – występowały one także w innych religiach i kulturach (zob. Słownik). c) Adam – w jęz. hebr. adam znaczy ‘człowiek’. Nazwa ta staje się imieniem własnym (Rdz 3,20+). Tekst oryginalny zawiera grę słów: człowiek (hebr. adam) – ziemia (hebr. adama), co nawiązuje do tego, że Bóg ulepił człowieka z ziemi (Rdz 2,7). Zob. Słownik. d) współżył – dosł. poznał. Zwrot „poznać kobietę” stanowił w literaturze starożytnej (np. akadyjskiej, ugaryckiej, aramejskiej) ogólnie znane powiedzenie, stosowane na określenie relacji seksualnej między mężczyzną i kobietą. Zastosowanie tego zwrotu obok innych określeń, które również odnosiły się do aktu płciowego, miało być może na celu podkreślenie, że dwoje ludzi połączyło się nie tylko w sensie cielesnym, ale zawiązała się między nimi także więź duchowa. e) Otrzymałam – dosł. nabyłam. f) pierworodnych zwierząt – chodzi o pierwsze zwierzę z potomstwa (Lb 3,40+). Zob. Słownik. g) powiedział coś – zwrot ten może wskazywać na próbę wywołania kłótni.
Page 40
17
Po czym rzekł do mężczyzny: „Ponieważ posłuchałeś kobiety i zjadłeś owoc z drzewa, z którego zakazałem ci jeść, przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu. W trudzie będziesz zdobywał na niej pożywienie przez wszystkie dni życia. 18Będzie ci ona rodziła ciernie i osty, a przecież twoim pokarmem mają być płody roli. 19W pocie czoła będziesz zdobywał pożywienie, aż wrócisz do ziemi, bo z niej zostałeś wzięty. Bo z prochu jesteś i do prochu wrócisz”. 20 I dał mężczyzna swej żonie imię Ewaa, bo stała się matką wszystkich żyjących. 21 PAN Bóg sporządził dla mężczyzny i kobiety ubrania ze skóry i ich okrył. 22Mówił też PAN Bóg: „Oto człowiek stał się taki jak My – zna dobro i zło. Oby nie wyciągnął ręki i nie zerwał owocu z drzewa życia, by go zjeść i żyć na wieki”. 23 Usunął więc PAN Bóg człowieka z Edenu, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty. 24Wypędził go i postawił na wschód od Edenu cherubówb z wirującym ognistym mieczem, by strzegli drogi do drzewa życia. Grzech przeciwko braterstwu 1 Adamc współżyłd ze swoją żoną Ewą. Ona poczęła i urodziła Kaina. Rzekła więc: „Otrzymałame mężczyznę od PANAs”. 2Następnie urodziła jego brata Abla. Abel został pasterzem owiec, a Kain uprawiał rolę. 3 Po jakimś czasie Kain składał PANU ofiaręs z plonów ziemi. 4Także Abel złożył ofiarę z pierworodnych zwierzątf swojego stada oraz z ich tłuszczu. PAN spojrzał na Abla i jego ofiarę, 5na Kaina natomiast i jego ofiarę nie spojrzał. Kain bardzo się rozzłościł i chodził ze spuszczoną głową. 6Wtedy PAN rzekł do Kaina: „Dlaczego się złościsz i chodzisz ze spuszczoną głową? 7Czyż nie jest tak, że jeśli dobrze postępujesz, podnosisz głowę, a jeśli nie postępujesz dobrze, grzechs czyha u twych drzwi i cię pociąga, a przecież ty masz nad nim panować”. 8 Kain powiedział cośg do swojego brata Abla. A gdy byli na polu, Kain rzucił się na swego brata Abla i zabił go. 9Wtedy
Rdz 2,7; Hi 34,15; Ps 90,3; 104,29; Koh 3,20; 12,7
Rdz 2,17 Ap 22,2.14
Wj 25,18-22
4
ale ostatecznie zło zostanie zwyciężone i człowiek odzyska jedność z Bogiem i ludźmi. Werset 15 bywa przez chrześcijan nazywany Protoewangelią. Zapowiedź zwycięstwa nad wężem, w którym widziano szatana, odnoszono także do Maryi. Tekst oryginalny wskazuje jednak, że głowę węża zmiażdży potomek kobiety. Potomkiem tym jest Chrystus Jezus zrodzony z Dziewicy Maryi. On przez swoją Śmierć i Zmartwychwstanie dokona całkowitego wyzwolenia ludzi od zła i jego skutków. Uwolni również ludzi od szczególnie bolesnej konsekwencji grzechu, jaką jest śmierć ciała. Chrystus swoją śmiercią nada ludzkiej śmierci nowe znaczenie. Stanie się ona przejściem do wieczności, w której Bóg oczekuje człowieka. W wersecie 22 ukryta jest ironia, wyrażająca raczej współczucie Boga, który nie z chęci odwetu, lecz z miłosiernej troski usuwa ludzi z ogrodu Eden i każe im uprawiać rolę. Człowiek sam pozbawił się uprzywilejowanego stanu, którego symbolem było przebywanie w ogrodzie Eden. Grzech przeciwko braterstwu. Pierwszy grzech – pycha (Rdz 3,5) zburzył harmonię między człowiekiem a Bogiem i wprowadził konflikt w relację między mężczyzną i kobietą, a także między ludźmi i przyrodą (Rdz 3,1-24+). Historia Kaina i Abla w obrazowy sposób ukazuje drugi grzech – zazdrość, która niszczy relację braterstwa. Te dwa grzechy stanowią niejako oś, wokół której narasta wszelkie inne zło. Pierwszą oznaką zazdrości jest niewłaściwe interesowanie się innymi. Postawa ta prowadzi do fałszywej rywalizacji między ludźmi, nawet w sferze religijnej. W wyniku
RODZAJU 3,17 — 4,9
Hbr 6,8
40
Wj 34,19; Kpł 3,16; Hbr 11,4
1J 3,12; Jud 11
01_Rdz:01_Rdz
2Mch 8,3; Mt 23,35; Hbr 12,24
Prz 28,17
Ez 9,4-6; Ap 7,3; 9,4
9/3/08
2:07 PM
Page 41
PAN zapytał Kaina: „Gdzie jest twój brat Abel?”. On na to: „Nie wiem. Czyż jestem stróżem mojego brata?”. 10A Bóg zapytał: „Co uczyniłeś? Krews twojego brata woła do mnie z ziemi. 11Dlatego odtąd bądź przeklęty na tej ziemi, która się otworzyła, aby przyjąć krew twojego brata przelaną przez ciebie. 12Gdy będziesz uprawiał tę ziemię, nie da ci już plonów. Będziesz na ziemi tułaczem i zbiegiema”. 13Wtedy Kain rzekł do PANA: „Zbyt ciężka jest moja kara, bym mógł ją dźwigać. 14Bo wypędzasz mnie dzisiaj z tej ziemi i muszę się ukrywać przed Tobą. Tułaczem i zbiegiem będę na ziemi, więc każdy, kto mnie spotka, może mnie zamordować”. 15PAN mu odrzekł: „Nie! Ktokolwiek by zabił Kaina, poniesie siedmiokrotną karę”. Dał więc PAN Kainowi znamię, by ludzie, których spotka, nie zabili go. 16 Wtedy odszedł Kain sprzed oblicza PANA. Zamieszkał w krainie Nod, na wschód od Edenu.
a) tułaczem i zbiegiem – jego życie będzie pełne niepokoju, niepewności i będzie cierpiał z powodu osamotnienia. Gdziekolwiek się zatrzyma, zostanie stamtąd wypędzony, cokolwiek zacznie robić, nie będzie to pobłogosławione przez Boga. b) współżył – zob. Rdz 4,1+. c) wziął… dwie żony – poligamia była w starożytności zjawiskiem bardzo częstym. Podyktowana była m.in. tym, że przykładano wielką wagę do potomstwa, które stanowiło o sile i prestiżu danej rodziny. Innym czynnikiem warunkującym poligamię była duża umieralność ludzi, wynikająca z trudnych warunków życia. d) Jest to fragment pieśni rodowej, za pomocą której członkowie rodu wychwalali swoją siłę, aby odstraszyć ewentualnych przeciwników.
Potomkowie Kaina Kain współżyłb ze swoją żoną, a ona poczęła i urodziła Henocha. Zbudował też Kain miasto i nazwał je imieniem swojego syna – Henoch. 18Henochowi urodził się Irad, który był ojcem Mechujaela. Mechujael był ojcem Metuszaela, a Metuszael Lameka. 19 Lamek wziął sobie dwie żony c. Jedna nazywała się Ada, a druga Silla. 20Ada urodziła Jabala, a był on przodkiem ludzi mieszkających w namiotach i przy zwierzętach. 21Jego bratem był Jubal, a był on przodkiem grających na cytrze i flecie. 22Silla zaś urodziła Tubal-Kaina, który był przodkiem wszystkich obrabiających brąz i żelazo. Jego siostrą była Naama. 23 Rzekł kiedyś Lamek swym żonom: „Ado i Sillo, słuchajcie! Żony Lameka, przyjmijcie me słowa. Zabiję mężczyznę za ranę, a dziecko za siniec. 24Jeśli Kain ma być pomszczony siedmiokrotnie, to Lamek siedemdziesiąt siedem razy”d. 17
Wj 21,23-25
rywalizacji ludzie wzniecają konflikty, którym towarzyszy narastająca nienawiść. Jej skutkiem jest zabójstwo drugiego człowieka, które w skrajnych przypadkach oznacza pozbawienie go życia, najczęściej jednak wyraża się w odbieraniu drugiemu prawa do życia w wolności, prawdzie, pokoju, miłości, radości. Kain z racji tego, że jest pierworodnym synem, ma wobec Abla pozycję uprzywilejowaną (otrzyma podwójną część dziedzictwa i błogosławieństwo). Bóg jednak nawet nie patrzy na dar Kaina, ale przyjmuje ofiarę Abla. Dlaczego tak się dzieje, nie wiemy. Sytuacja ta uświadamia nam natomiast, że Bóg jest całkowicie wolny w tym, kogo wybiera i komu błogosławi. Gdy ludzie nie akceptują wolności Boga, popadają w niezadowolenie i rozgoryczenie, a w konsekwencji zaczyna nimi rządzić niechęć i wrogość wobec innych. Mimo poddania się przez ludzi niszczącej sile zazdrości, Bóg nie rezygnuje z żadnego człowieka, każdemu wyznacza drogi ocalenia, okazuje miłosierdzie, wzywa do nawrócenia i wspomaga w wybieraniu dobra. Kain będzie dźwigał ciężar swojej winy, ale życie nie zostanie mu odebrane. Darowanie życia można odczytać jako zaproszenie do pokuty, zadośćuczynienia i odwrócenia się od czynienia zła. Potomkowie Kaina. Wzmianka o małżeństwie Kaina, a także dalsze treści zawarte w tym fragmencie ukazują przede wszystkim prawdę o rozwijającym się życiu ludzkim. Ludzie nie tylko się rozmnażają, ale zaczynają tworzyć cywilizację i kulturę. Ten ogólny rozwój ma niestety także swoje cienie. Symbolizuje je postawa Lameka, potomka Kaina, którego żądza odwetu dochodzi do monstrualnych rozmiarów (por. np. Mt 18,21-22). Słowa Lameka ukazują bolesną prawdę o grzechu. Poddawanie się złu sprawia, że człowiek coraz bardziej traci racjonalny i właściwy stosunek do rzeczywistości.
41
RODZAJU 4,10-24
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Adam – w jęz. hebr. słowo adam znaczy ‘człowiek’. Dla podkreślenia związku ludzi z ziemią w oryginale zastosowana jest gra słów: człowiek (hebr. adam) – ziemia (hebr. adama). Zob. Słownik. b) współżył – zob. Rdz 4,1+. c) wzywać imienia PANA – na podstawie Wj 3,13-15 wiadomo, że Bóg objawił swoje imię dopiero Mojżeszowi. Wzmianka o imieniu Boga w tym miejscu ma na celu podkreślenie, że Bóg otoczył szczególną opieką Seta i jego potomstwo. d) podobnymi do siebie – zob. Rdz 1,26+. e) Zob. Rdz 1,27+. f) dziewięćset trzydzieści lat – w źródłach pozabiblijnych także spotyka się zaskakująco wysoką liczbę lat niektórych osób. Pochodząca z końca III w. przed Chr. lista ośmiu królów sumeryjskich podaje, że np. Enmenluanna panował 43 200 lat, a Ubartutu, najkrócej panujący władca, rządził 18 600 lat. Wspomniana lista kończy się stwierdzeniem, że po tych długowiecznych królach nastąpił potop. W Biblii długowieczność przodków ma znaczenie symboliczne, którego nie potrafimy w pełni odczytać. Być może w ten sposób wyrażona jest prawda, że Bóg bardzo im błogosławił.
Page 42
Set i jego syn Enosz 25 Adama znów współżyłb ze swoją żoną i urodziła mu syna. Dała mu imię Set, mówiąc: „Bóg dał mi innego potomka zamiast Abla, którego zabił Kain”. 26Setowi również urodził się syn, którego nazwał imieniem Enosz. Wtedy zaczęto wzywać imienia PANAc. Wybrani potomkowie Seta 1 Oto dzieje potomków Adamas. W dniu, w którym Bóg stworzył ludzi, uczynił ich podobnymi do siebied. 2Stworzył ich jako mężczyznę i kobietęe. A gdy ich stworzył, pobłogosławił s ich i nazwał ludźmi. 3 Adam miał sto trzydzieści lat, gdy spłodził syna podobnego do niego jak jego obraz. Nazwał go Set. 4Po urodzeniu się Seta Adam żył jeszcze osiemset lat i miał synów i córki. 5Przeżył więc Adam dziewięćset trzydzieści latf i wtedy umarł. 6 Set miał sto pięć lat, gdy spłodził Enosza. 7Po urodzeniu się Enosza Set żył jeszcze osiemset siedem lat i miał synów i córki. 8Przeżył więc Set dziewięćset dwanaście lat i wtedy umarł. 9 Gdy Enosz miał dziewięćdziesiąt lat, spłodził Kenana. 10Po urodzeniu się Kenana Enosz żył jeszcze osiemset piętnaście lat i miał synów i córki. 11Przeżył więc Enosz dziewięćset pięć lat i wtedy umarł. 12 Kenan miał siedemdziesiąt lat, gdy spłodził Mahalaleela. 13Po urodzeniu się Mahalaleela Kenan żył jeszcze osiemset czterdzieści lat i miał synów i córki. 14Przeżył więc Kenan dziewięćset dziesięć lat i wtedy umarł. 15 Gdy Mahalaleel miał sześćdziesiąt pięć lat, spłodził Jereda. 16 Po urodzeniu się Jereda Mahalaleel żył jeszcze osiemset trzydzieści lat i miał synów i córki. 17Przeżył więc Mahalaleel osiemset dziewięćdziesiąt pięć lat i wtedy umarł. 18 Gdy Jered miał sto sześćdziesiąt dwa lata, spłodził Henocha. 19 Po urodzeniu się Henocha Jered żył jeszcze osiemset lat, mając synów i córki. 20Przeżył więc Jered dziewięćset sześćdziesiąt dwa lata i wtedy umarł. 21 Gdy Henoch miał sześćdziesiąt pięć lat, spłodził Metuszelacha. 22Henoch żył w zażyłości z Bogiem. Po urodzeniu się
5
Wybrani potomkowie Seta. Na podstawie np. Rdz 1,27n; 5,1 wysnuwany bywa potocznie funkcjonujący pogląd, że rodzaj ludzki wywodzi się od jednej pary ludzi. Teza ta nie ma uzasadnienia, ponieważ Biblia w ogóle nie podejmuje odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób, w sensie biologicznym, nastąpiło rozmnożenie ludzi na ziemi. Potwierdza to chociażby wzmianka o żonie Kaina (Rdz 4,17), której pochodzenie jest nieznane i autor biblijny nie jest zainteresowany wyjaśnianiem tej kwestii. Gdyby przyjąć potoczne przekonanie, że od Adama i Ewy (tzw. pierwszych rodziców) biorą początek wszyscy ludzie, to skutek jest taki, że np. Kain musiałby się ożenić ze swoją siostrą, czyli wejść w związek kazirodczy. Związki takie bardzo szybko doprowadziłyby do degeneracji gatunku ludzkiego i jego zaniku. Przedstawiony rodowód przodków nie może być traktowany tak jak dzisiejsze drzewa genealogiczne, tworzone na podstawie zapisów metrykalnych. Celem rodowodu biblijnego nie jest odtwarzanie historii poszczególnych rodzin. Rodowód biblijny stanowi szczególne świadectwo nieustannej opieki Boga nad ludzkimi pokoleniami. Ukazuje on aktualność i niezmienność Bożych obietnic, które wypełniają się w ciągu wieków na poszczególnych ludziach. Istotą rodowodów biblijnych jest więc ukazanie działania Boga, a nie uporządkowanie danych na temat kto od kogo pochodził.
RODZAJU 4,25 — 5,22
42
Wj 3,14n
Rdz 1,26-28
01_Rdz:01_Rdz
Mdr 4,10n; Syr 44,16; 49,14; Hbr 11,5
Rdz 3,17-19
Syr 16,7; Ba 3,26-28
Ps 14,2n; Jr 5,1-5; 18,8-10; 26,3
2:07 PM
Page 43
Metuszelacha Henoch żył jeszcze trzysta lat. 23Przeżył więc trzysta sześćdziesiąt pięć lat. 24I żył Henoch w zażyłości z Bogiem. Potem zniknął, bo Bóg go zabrała. 25 Gdy Metuszelach miał sto osiemdziesiąt siedem lat, spłodził Lameka. 26Po urodzeniu się Lameka Metuszelach żył jeszcze siedemset osiemdziesiąt dwa lata, płodząc synów i córki. 27 Przeżył więc Metuszelach dziewięćset sześćdziesiąt dziewięć lat i wtedy umarł. 28 Gdy Lamek miał sto osiemdziesiąt dwa lata, spłodził syna. 29 I dał mu imię Noe, bo mówił: „Ten pozwoli nam odetchnąć od naszej pracy i od trudów rąk naszych na ziemi przeklętej przez PANAs”. 30Po urodzeniu się Noego Lamek żył jeszcze pięćset dziewięćdziesiąt pięć lat, mając synów i córki. 31Przeżył więc Lamek siedemset dwadzieścia dwa lata i wtedy umarł. 32 Gdy Noe miał pięćset lat, spłodził Sema, Chama i Jafeta.
a) W wielu utworach pozabiblijnych (pochodzących głównie z okresu między 300 r. przed Chr. a 300 r. po Chr.) dociekano istoty i znaczenia wyróżnienia Henocha. Najbardziej znane to: Księga Henocha etiopska (1 Henoch), Księga Tajemnic Henocha lub Księga Henocha słowiańska (2 Henoch) i Księga Henocha hebrajska (3 Henoch).
Upadek moralny ludzi. Zapowiedź zniszczenia stworzeń 1 Gdy ludzie zaczęli się mnożyć na ziemi, rodziły się im córki. 2A synowie Bożyb widząc, że są one piękne, brali za żony wszystkie, które im się podobały. 3Wówczas PANs rzekł: „Nie pozostanie mój duch na zawsze w człowieku, bo jest on istotą cielesną. Będzie więc żył najwyżej sto dwadzieścia lat”. 4 A w tych i późniejszych czasach, gdy synowie Boży współżyli z córkami ludzkimi, a one im rodziły, na ziemi żyli olbrzymic. Byli to siłacze, którzy w tych dawnych czasach cieszyli się sławą. 5 Widział wtedy PAN, jak wielka jest nieprawość ludzi na ziemi i że wszystkie ich pragnienia wciąż były tylko złe. 6Żałował więc PAN, że uczynił człowieka na ziemi i głęboko się zasmucił. 7Wówczas PAN powiedział: „Usunęd z powierzchni ziemi człowieka, którego stworzyłem: zarówno człowieka,
c) olbrzymi – według wyobrażeń mitycznych zostali oni zrodzeni ze związków kobiet z bogami lub półbogami. W Biblii jest mowa o rosłych mieszkańcach Kanaanu, który mieli tam zamieszkiwać przed Izraelitami (np. Lb 13,33+; Pwt 2,1011.20-21; 3,11).
6
J 3,5n
9/3/08
b) synowie Boży – trudno rozstrzygnąć, o kogo chodzi. W ten sposób określano np. aniołów, pogańskie bóstwa, mitycznych herosów, a nawet starożytnych władców, którym przypisywano boskie cechy. W zależności od tego, który wariant się przyjmie, stosunek płciowy z którąś z tych postaci należy traktować w kategoriach symbolicznych albo dosłownych. Choć inicjatywa należy tu do owych tajemniczych istot, to jednak ludzie nie są bez winy. Polega ona na tym, że szukają nadprzyrodzoności poza jedynym Bogiem.
d) Usunę – w oryginale czasownik ten ma bardzo mocne znaczenie: ‘zetrzeć’, ‘wymazać’, ‘zgładzić’.
Odwoływanie się w rodowodach do Adama i Ewy, określanych mianem pierwszych rodziców (w. 1), ma na celu podkreślenie, że każdy człowiek nosi w sobie obraz Boga (Rdz 1,27). Wszyscy ludzie mają więc tę samą godność. Akt płciowy między mężczyzną i kobietą i poczęcie potomstwa pokrywa się z momentem, w którym Bóg powołuje do istnienia osobę ludzką, podobną do Niego samego. Powołaniem człowieka jest pielęgnowanie w sobie podobieństwa do Boga. Długowieczność przodków ma znaczenie symboliczne, którego nie potrafimy w pełni odczytać. Być może w ten sposób wyrażona jest prawda, że Bóg im bardzo błogosławił. W miarę narastania wśród ludzi zła, długość ich życia zaczyna się zmniejszać (Rdz 6,3; Ps 90,10). Może to oznaczać, że nieprawość niejako niszczy życie. Ale może to być również proste wskazanie na śmiertelność ludzi i odwołanie się do realnego doświadczenia związanego z kruchością życia. Upadek moralny ludzi. Zapowiedź zniszczenia stworzeń. Nie jest powiedziane wprost, jaki grzech ludzi stał się bezpośrednią przyczyną decyzji Boga o zgładzeniu stworzenia (w. 7). Wzmianka o stosunkach seksualnych synów Bożych z kobietami nie tyle wskazuje, że przyczyną zagłady są nadużycia w sferze seksualnej, ile odnosi się raczej do pierwszego grzechu – pychy (Rdz 3,5), przez który ludzie jako stworzenia chcieli przywłaszczyć sobie to, co należało się jedynie Stwórcy. Zaczerpnięty z mitologii obraz może m.in. wskazywać na to, że ludzie na różne sposoby próbują osiągnąć wielkość, potęgę, nieśmiertelność. Dążą w niewłaściwy sposób do zatarcia granicy między Stwórcą a stworzeniem. Dla podkreślenia tego, że człowiek nigdy nie będzie jak Bóg, mowa jest o ograniczeniu czasu ludzkiego życia (w. 3). Ciało podlegające śmierci zawsze przypomina ludziom, kim naprawdę są. Autor biblijny, mówiąc o żalu Boga (ww. 6n), chce pobudzić ludzi do refleksji nad własnym życiem i sprawić, aby zdali sobie sprawę z tego,
43
RODZAJU 5,23 — 6,7
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) po parze – wzmianka ta nie zgadza się z informacją zawartą w Rdz 7,2n. Wynika to z połączenia w jednym opowiadaniu dwóch odrębnych tradycji (zob. Wprowadzenie do Pięcioksięgu).
Page 44
jak i bydło, istoty pełzające i latające pod niebem. Żałuję bowiem, że to wszystko stworzyłem”. 8Jedynie Noemu PAN okazał łaskę. Opowiadanie o potopie 9 Oto dzieje Noego. Noe był człowiekiem sprawiedliwym. Wśród swoich uchodził za nieskazitelnego. Noe żył w zażyłości z Bogiem. 10Był on ojcem trzech synów: Sema, Chama i Jafeta. 11 Ziemia wobec Boga była pogrążona w złu i pełno było na niej bezprawia. 12Bóg widział panujące na ziemi zepsucie, bo ludzie wybrali złe drogis. 13 Wtedy Bóg rzekł do Noego: „Położę kres wszelkim istotom cielesnym! Chcę je zniszczyć, ponieważ na ziemi pełno jest bezprawia. 14Zbuduj więc sobie arkę z cyprysowego drzewa i zrób w niej przegrody. Pokryj ją smołą od środka i na zewnątrz. 15A oto, jak masz ją zbudować: ma mieć trzysta łokcis długości, pięćdziesiąt łokci szerokości i trzydzieści łokci wysokości. 16Zrób w arce przykrycie przepuszczające światło, o wysokości jednego łokcia. Zrób wejście z boku oraz dolne, środkowe i górne piętro. 17Ja bowiem sprowadzę na ziemię wielką powódź, by zniszczyć pod niebem wszelką istotę mającą w sobie życie. Wszystko, co jest na ziemi, musi zginąć. 18Z tobą jednak zawrę przymierzes. Wejdź więc do arki z twymi synami, żoną i synowymi. 19Wraz z tobą niech wejdzie do arki po parzea wszystkiego, co żyje, z wszelkiej istoty cielesnej, samiec i samica, aby ocalały. 20Niech więc wejdą po parze wszelkie gatunki ptaków, bydła, płazów, aby ocalały. 21Weź sobie także wszelkiego pożywienia, którym się karmisz, i zrób sobie zapasy, abyś miał pokarm dla siebie i dla nich”. 22I Noe tak uczynił. Wypełnił wszystko tak, jak mu Bóg polecił. 1 Potem rzekł PANs do Noego: „Wejdź do arki z całą swoją rodziną, gdyż tylko ciebie uważam za uczciwego w tym pokoleniu. 2Ze wszystkich zwierząt czystych weź sobie po siedem samców i samic, a spośród zwierząt nieczy-
7
do czego doszli, czyniąc zło. Zagłada jest nie tyle wynikiem odwetu Boga za czyny ludzi, ile nieuniknionym skutkiem ludzkiej nieprawości. Noe jest symbolem nadziei, ale także piękna, które od zawsze było i jest w stworzeniu i które Bóg pragnie ocalić. Opowiadanie o potopie. Zanim powstało biblijne opowiadanie o potopie, istniały starsze przekazy pozabiblijne dotyczące tego tematu. Autor biblijny wykorzystuje niektóre motywy zawarte w mitycznych przekazach. Służą mu one jednak przede wszystkim do wyrażenia bardzo dojrzałych wniosków teologicznych, egzystencjalnych i moralnych. Obrazy występujące w biblijnym opowiadaniu nie powinny być traktowane dosłownie, gdyż zamiarem autora nie jest wypowiadanie się na temat historyczności potopu lub jego ewentualnego przebiegu. Autor biblijny wspomina m.in. o tym, że gdy zaczęły opadać wody potopu, arka zatrzymała się na górze Ararat (Rdz 8,4). Nazwa Ararat jest w Biblii odnoszona do górzystej krainy na północy Asyrii (np. 2Krl 19,37; Jr 51,27). W asyryjskich inskrypcjach także wymienia się góry Ararat. Krainę tę można kojarzyć ze znanym z tekstów klinowych Urartu oraz z Armenią. Dla autora biblijnego Ararat mogło być synonimem najwyższego miejsca na ziemi. Pozabiblijne opowieści podają dosyć błahe powody zesłania potopu. Według eposu Atrahasis doszło do niego na skutek niezgody między głównymi i podrzędnymi bóstwami. Bóstwa podrzędne zbuntowały się z powodu obowiązku opieki nad światem, nałożonego na nie
RODZAJU 6,8 — 7,2
44
Hbr 11,7
Syr 44,17
Rdz 18,20-32
Hbr 11,7; 1P 3,20
Ps 29,10; 93,2-4
Rdz 9,9; 17,2
Mdr 10,4; 1P 3,20
Kpł 11; Pwt 14
01_Rdz:01_Rdz
Mt 24,38
Hi 12,15; Ps 104,6-9; Iz 44,27
Ez 14,13n
9/3/08
2:07 PM
Page 45
stycha – po parze, samca i samicę. 3Także spośród istot latających pod niebem po siedem, samca i samicę, aby mogły się rozmnażać po całej ziemi. 4Pozostaje bowiem jeszcze siedem dni, a potem spuszczę deszcz na ziemię. Będzie on padał czterdzieści dni i czterdzieści nocy. I zgładzę z powierzchni ziemi wszystkie żywe istoty, które stworzyłem”. 5Noe uczynił więc wszystko, co mu polecił PAN. 6 Miał on sześćset lat, gdy przyszedł potop na ziemię. 7Wszedł więc Noe z synami, żoną i synowymi do arki, zanim przyszedł potop. 8Spośród zwierząt czystych i nieczystych, spośród ptaków i płazów naziemnych 9weszły z Noem do arki, po parze, samce i samice, tak jak Bóg polecił Noemu. 10 Po upływie siedmiu dni wody potopu zalały ziemię. 11Gdy Noe miał sześćset lat, drugiego miesiąca, dnia siedemnastego otwarły się wszystkie źródła wielkiej otchłani i otworzyły się zawory nieba. 12Deszcz lał na ziemi przez czterdzieści dni i czterdzieści nocy. 13W tym właśnie dniu weszli do arki: Noe ze swoimi synami – Semem, Chamem i Jafetem, z żoną i z trzema synowymi, 14a wraz z nimi wszelkie gatunki zwierząt, bydła i istot pełzających po ziemi oraz ptaków. 15Weszły wraz z Noem do arki po parze wszelkie istoty cielesne mające w sobie życie. 16Z wszystkich istot żywych weszły samiec i samica, jak Bóg polecił. Wtedy PAN zamknął za nim drzwi. 17 Potop na ziemi trwał czterdzieści dni. Woda wzbierała i unosiła arkę nad ziemią. 18Woda wzbierała coraz wyżej nad ziemią, ale arka pływała na wodzie. 19Woda podniosła się tak wysoko nad ziemią, że zakryła wszystkie wysokie góry istniejące pod niebem. 20Była ona piętnaście łokci nad górami i przykrywała je. 21Zginęły wszelkie istoty żywe, poruszające się na ziemi, ptactwo, bydło i inne zwierzęta, których było pełno na ziemi. Zginęli też wszyscy ludzie. 22Wszystko, co miało tchnienie życia w nozdrzach, co żyło na stałym gruncie, zginęło. 23 Bóg wytracił wszystkie istoty na ziemi: ludzi, bydło, istoty pełzające, ptaki powietrzne. Wszystkie wyginęły z powierzchni ziemi. Pozostał tylko Noe i to, co było z nim w arce. 24A wody wzbierały nad ziemią przez sto pięćdziesiąt dni.
a) zwierząt czystych… zwierząt nieczystych – szerzej na ten temat w Kpł 11. Według Rdz 1,20-25 całe stworzenie jest dobre.
przez bóstwa główne. Zmusiły więc główne bóstwa do stworzenia ludzi, którzy mieli wykonywać prace służebne. Ludzie jednak tak się rozmnożyli, że bogom, zwłaszcza Enlilowi, przeszkadzał zgiełk, który powodowali. Główne bóstwa postanawiają więc zesłać na ludzi trzy plagi, mające ich wyniszczyć. Bóg Enki zdradza ten plan swojemu ulubieńcowi, Atrahasisowi. Oburzeni bogowie decydują się wówczas na zesłanie potopu, nakazując równocześnie bogu Enki milczenie w tej sprawie. Ten jednak znów powiadamia o tym swojego wybrańca. Atrahasis buduje łódź i znajduje na niej ocalenie wraz z rodziną i zwierzętami. To on stanie się początkiem odnowionej ludzkości. Bóstwa chcą jednak ograniczyć poziom hałasu tworzonego przez ludzi, dlatego postanawiają, że tylko część kobiet będzie mogła rodzić dzieci, niektóre kobiety będą bezpłodne, a niektóre będą rodzić demony. W innym opowiadaniu o potopie, zwanym Gilgamesz, dowiadujemy się np. o reakcji bóstw na widok potopu. Są one przerażone tym kataklizmem i czynią sobie wzajemnie wyrzuty. Mityczne opowieści podejmują więc m.in. próbę odpowiedzi na pytanie: Skąd biorą się ludzkie nieszczęścia? Co jest przyczyną kataklizmów? Dlaczego niektórzy ludzie są bezpłodni? Opowiadanie biblijne ma odmienne założenia i wnioski. Jego celem jest uzmysłowienie czytelnikowi prawdy o tym, że Bóg nieustannie roztacza swoją opiekę nad stworzeniami. Troska Boga wyraża się w tym, że pamięta o Noem i wszystkich stworzeniach, które są z nim w arce (Rdz 8,1). Wskazanie na pamięć Boga o stworzeniu stanowi centralny punkt całego
45
RODZAJU 7,3-24
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
8
Page 46
1
Pamiętał jednak Bóg o Noem i o wszystkich żywych istotach, o wszelkim bydle, które było z nim w arce. Posłał więc Bóg wiatr na ziemię i wody zaczęły opadać. 2Źródła otchłani i zawory nieba zamknęły się, a deszcz z nieba przestał padać. 3Woda stopniowo ustępowała z ziemi, a po stu pięćdziesięciu dniach ustąpiła zupełnie. 4W siedemnastym dniu siódmego miesiąca arka spoczęła na górze Ararat. 5Woda obniżała się coraz bardziej aż do dziesiątego miesiąca. W pierwszym dniu dziesiątego miesiąca ukazały się szczyty gór. 6Po czterdziestu dniach Noe otworzył w arce okno, które zrobił, 7i wypuścił kruka. Wylatywał on i wracał, aż wyschła woda na ziemi. 8Potem wypuścił gołębicę, aby zobaczyć, czy woda ustąpiła z powierzchni ziemi. 9Gołębica nie znalazła miejsca, gdzie mogłaby spocząć, gdyż woda była jeszcze na całej ziemi. Wyciągnął więc Noe rękę, chwycił gołębicę i wziął do siebie do arki. 10Odczekał jeszcze siedem dni i ponownie ją wypuścił. 11Gołębica powróciła do niego pod wieczór, mając w dziobie świeżą gałązkę oliwną. Poznał więc Noe, że woda odpłynęła z ziemi. 12Odczekał znów siedem dni i posłał gołębicę, ale już do niego nie powróciła. 13W sześćset pierwszym roku, w pierwszym dniu pierwszego miesiąca wyschła woda na ziemi. Wtedy podniósł Noe dach arki i zobaczył, że ziemia już obeschła. 14W siedemnastym dniu drugiego miesiąca ziemia była zupełnie sucha. 15 Przemówił wtedy Bóg do Noego: 16„Wyjdź z arki wraz z żoną, z twoimi synami i synowymi. 17Wyprowadź z sobą wszelkie zwierzęta, wszystkie istoty żyjące: ptaki, bydło i wszystko, co pełza po ziemi. Niech się zaroją na ziemi, niech będą płodne i niech się rozmnażają”. 18Wyszedł więc Noe z synami, z żoną i swoimi synowymi. 19Wyszły także z arki wszystkie zwierzęta – według gatunków – bydło, ptaki i to, co pełza po ziemi. opowiadania. Tylko dlatego, że Bóg pamięta o swoim stworzeniu, może ono istnieć. Owocem pamięci Boga jest zbawienie wszystkiego, co istnieje. Zbawienie jest nieodzowne, ponieważ ludzie skazili siebie i całe stworzenie swoją niegodziwością. Zbawienie Boże stopniowo będzie się realizować w czasie, aż do objawienia się Syna Bożego Jezusa, który dokona całkowitego odkupienia ludzkości. W obrazie wód potopu, które pochłaniają ludzką niegodziwość, zapowiedziany jest chrzest w imię Jezusa (1P 3,20n+), który gładzi grzech świata (J 1,29). Obraz zagłady należy odczytywać przede wszystkim jako nieuniknioną konsekwencję ludzkiej nieprawości. Jednak mimo zła popełnionego przez ludzi Bóg nie przestaje kochać swoich stworzeń i dąży do ofiarowania im zbawienia (Rz 8,19-23). Noe, który wraz z najbliższymi ocalał z potopu, symbolizuje wszystkich, którzy w ciągu wieków pozostali wierni Bogu. Ludzie ci mają udział w zbawieniu wiecznym, wysłużonym przez Chrystusa Jezusa na krzyżu. Wieczne życie sprawiedliwych potwierdza prawdę, że Bóg zawsze cieszy się z życia, które stworzył (Rdz 1,31). Opowiadanie o potopie skierowane było pier wotnie do Izraelitów przebywających na wygnaniu w Babilonii. Redaktorzy wywodzący się ze środowiska kapłańskiego nawiązują w nim do opowiadania o stworzeniu (por. Rdz 6,9-22 i Rdz 1,1 – 2,4). Obraz arki odpowiada więc obrazowi stworzenia. W obu przypadkach powstają przestrzenie chroniące od wód, które m.in. są symbolem chaosu. Inne podobieństwa występują między Rdz 1,2 i 6,11-13 oraz między Rdz 1,29n i 6,21. Kolejnym ważnym celem opowiadania było umocnienie nadziei wygnanych. Jej podstawą jest bezgraniczne zaufanie Bogu i wypełnienie Jego wskazań, tak jak uczynił to Noe. Jeśli wygnańcy na wzór Noego okażą się posłuszni Bogu, to odzyskają utraconą ziemię i świątynię, a także ocalą swoją narodową i religijną tożsamość. Pozbawienie Izraelitów na pewien czas świątyni nie upoważnia ich do szukania ratunku poza jedynym Bogiem. On bowiem pamięta o nich i podobnie jak w opowiadaniu o potopie wydał decyzję o jego końcu, tak samo zakończy czas wygnania.
RODZAJU 8,1-19
46
Rdz 1,22
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 1,28
Rdz 1,29; Pwt 12,15-16 Kpł 17,11-14
Wj 21,23-25
Rdz 1,26
Rdz 6,18
Syr 44,18; Iz 54,9-10
Ez 1,28; Ap 4,3
9/3/08
2:07 PM
Page 47
Przymierze Boga z ludźmi 20 Potem Noe zbudował ołtarza dla PANAs i złożył na nim całopalnąs ofiarę z czystych zwierzątb i z istot latających. 21Gdy PAN poczuł miłą wońc, postanowił: „Nie będę już więcej złorzeczył ziemi z powodu człowieka, gdyż skłonności człowieka są złe od młodości. Dlatego nie zniszczę więcej wszystkich żywych istot, jak to uczyniłem. 22 Jak długo istnieje ziemia, nie ustanie siew i żniwo, zimno i upał, lato i zima, dzień i noc”. 1 Bóg pobłogosławił s więc Noego i jego synów, mówiąc im: „Bądźcie płodni, mnóżcie się i napełniajcie ziemię. 2 Niech się was boją i lękają wszelkie zwierzęta na ziemi: ptaki powietrzne, wszystko, co pełza na ziemi, oraz wszystkie ryby w morzu. Daję wam władzę nad nimi. 3Wszystko, co się porusza i żyje, będzie dla was pokarmem, podobnie jak rośliny zielone. Wszystko to wam daję. 4Nie będziecie jedynie jeść mięsa, w którym jest krew d. 5Zażądam krwi za wasze życie. Zażądam jej zarówno od każdego zwierzęcia, jak i od człowieka. Za życie bratas zażądam krwi od człowieka. 6 Kto przeleje krew ludzką, przez ludzi ma być przelana jego krew, bo na swój obraz Bóg stworzył człowieka. 7 Wy zaś bądźcie płodni i mnóżcie się, zaludniajcie ziemię i czyńcie ją sobie poddaną”. 8Potem Bóg rzekł do Noego i jego synów: 9„Oto Ja zawieram moje przymierzes z wami, a po was z waszym potomstwem 10i z wszelką żywą istotą, która jest z wami, z ptactwem i bydłem oraz z wszelkim zwierzęciem spośród tych, które wyszły z arki. 11Ustanawiam więc moje przymierze z wami. Żadna istota cielesna nie będzie już wyniszczona wodami potopu. Nie będzie już więcej potopu, który miałby spustoszyć ziemię”. 12I Bóg rzekł: „Oto znak przymierza, który kładę między Mną i wami i między wszelką istotą żywą, która jest z wami, dla wszystkich przyszłych pokoleń. 13Łuk mój kładę na obłoku, aby był znakiem między Mną a ziemią. 14Gdy więc ujrzę obłok nad ziemią i ukaże się
9
a) zbudował ołtarz – wskazanie na ołtarz i składane na nim ofiary, przez które ludzie nawiązywali łączność z Bogiem, miało szczególne znaczenie dla wygnańców w Babilonie, którzy na długie lata stracili świątynię i nie mogli sprawować kultu (zob. Wprowadzenie). b) czystych zwierząt – zob. Rdz 7,2+. c) PAN poczuł miłą woń – sformułowanie to oznacza, że Bóg przyjął ofiarę ludzi i jest wobec nich łaskawy. Według mitycznych opowieści (Atrahasis, Gilgamesz) po potopie bóstwa zgromadziły się nad ocalałymi ludźmi, gdyż brakowało im pokarmu, który ludzie mieli dostarczać. d) krew – uważano ją za siedlisko życia (zob. Słownik).
Przymierze Boga z ludźmi. Według mitycznych opowieści ludzie byli dla bogów problemem i nigdy nie mogli być pewni, czy jakimś swoim czynem nie rozgniewają bóstw, które w odwecie mogą zesłać na ziemię katastrofę. Oznacza to, że los ludzi naznaczony był lękiem. Na tle takiej koncepcji świata Biblia przekazuje zupełnie odmienne orędzie. Błogosławieństwo (Rdz 9,1.7), którego Bóg udziela ludziom, potwierdza, że Jego decyzja o stworzeniu świata nie była pomyłką. Wyraża ono niezmienną miłość Boga do całego stworzenia. Czytelnym znakiem tej miłości jest zawarcie przymierza, które dotyczy nie tylko Noego (Rdz 6,18), ale obejmuje całe stworzenie (Rdz 9,9n). Istotą tego przymierza jest obietnica, że Bóg nie zniszczy stworzenia, a szczególnie ludzi, nawet gdyby sprzeciwiali się Bogu i postępowali niegodziwie (Rdz 8,21). Ludzka rzeczywistość została więc przeniknięta głęboką nadzieją, mimo że zawiera w sobie wiele sprzeczności. Łuk na chmurach, który prawdopodobnie odnosi się do zjawiska tęczy, jest zewnętrznym znakiem przymierza i ma przypominać ludziom o dobroci i łagodności Boga. Bóg, który sam strzeże życia, zobowiązuje również ludzi do okazywania szacunku wobec wszystkiego, co żyje (Rdz 9,5n). Wzmianki o możliwości spożywania mięsa (Rdz 9,3) nie należy traktować w sposób dosłowny, ponieważ autor biblijny nie zajmuje się ustalaniem tego, kiedy i gdzie ludzie zaczęli żywić się także mięsem zwierząt. W kontekście Rdz 1,29 fakt zabijania jednych stworzeń przez drugie potwierdza, że ziemska rzeczywistość pozbawiona jest harmonii, którą
47
RODZAJU 8,20 — 9,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) winną latorośl – roślina z rodziny winoroślowatych, obejmująca ok. 60 gatunków. Wykorzystywana jest głównie do wyrobu wina. W stanie dzikim rośnie w rejonie Kaukazu. Od IV w. przed Chr. znana jest uprawa winnej latorośli w Azji Mniejszej. Obecnie hoduje się ją wszędzie, gdzie pozwalają na to warunki klimatyczne. b) Wina Chama polega na tym, że okazał pogardę swojemu ojcu i nie zatroszczył się o jego cześć. c) Niech będzie przeklęty Kanaan – przeniesienie na syna odpowiedzialności za winę ojca wynika z koncepcji opowiadania, w którym autor koncentruje się na ukazaniu w negatywnym świetle Kananejczyków. Na temat indywidualnej odpowiedzialności zob. np. Ez 18,1nn. d) dziewięćset pięćdziesiąt lat – zob. Rdz 5,5+.
Page 48
łuk na chmurach, 15przypomnę sobie moje przymierze między Mną a wami oraz wszelką żywą istotą cielesną. Nie będzie już więcej wód potopu, niszczących wszelką istotę cielesną. 16 Gdy więc pojawi się łuk na obłoku i zobaczę go, przypomnę sobie wieczne przymierze między Bogiem i wszelką żywą istotą cielesną, która jest na ziemi”. 17I Bóg powiedział do Noego: „To jest znak przymierza, które zawarłem między Mną a wszelką istotą cielesną, jaka jest na ziemi”. Noe i synowie 18 Z Noem wyszli z arki jego synowie: Sem, Cham i Jafet. Cham był ojcem Kanaana. 19To są trzej synowie Noego, od których pochodzi ludność całej ziemi. 20 Noe był pierwszym rolnikiem i uprawiał winną latorośla. 21 Pewnego razu napił się wina, upił się i położył nagi w swoim namiocie. 22Cham, ojciec Kanaana, zobaczył nagiego ojca i powiedział o tym dwóm swoim braciomb, którzy byli na zewnątrz. 23 Wtedy Sem i Jafet wzięli płaszcz, położyli go sobie na ramionach, weszli tyłem i przykryli nagiego ojca. Twarze mieli odwrócone, tak że nie widzieli nagiego ojca. 24Gdy Noe wytrzeźwiał i dowiedział się, co mu zrobił jego młodszy syn, 25rzekł: „Niech będzie przeklęty Kanaanc i niech będzie sługą swoich bracis”. 26 Potem powiedział: „Błogosławionys PANs, Bóg Sema, niech Kanaan będzie jego sługą. 27 Niech Bóg da Jafetowi duży obszar i niech zamieszka w namiotach Sema, a Kanaan niech będzie jego sługą”. 28 Noe żył jeszcze po potopie trzysta pięćdziesiąt lat. 29W sumie Noe przeżył dziewięćset pięćdziesiąt latd i umarł. Dzieje potomków Noego 1 Oto dzieje synów Noego: Sema, Chama i Jafeta. Po potopie urodzili się im synowie. 2 Synowie Jafeta: Gomer, Magog, Madaj, Jawan, Tubal, Meszek i Tiras. 3Synowie Gomera: Aszkenaz, Rifat i Togarma. 4Synowie Jawana: Elisza, Tarszisz, Kittim i Dodanim. 5Od nich wywodzą się ludy wyspiarskie. Są to synowie Jafeta, będący
10
Bóg zamierzył w akcie stwórczym. Powodem dysharmonii jest grzech. Możliwość spożywania mięsa można także odczytywać w kontekście kultu ofiarniczego sprawowanego w Izraelu. Wówczas mielibyśmy tu uzasadnienie prawa do zabijania zwierząt, które następnie były składane Bogu w ofierze. Noe i synowie. Fragment ten należy do opowiadań, których celem było wyjaśnienie nazw, zwyczajów lub uzasadnienie jakichś roszczeń. Ukazanie występku Chama, który spowodował, że został on odrzucony, ma uzasadniać prawo Izraelitów do ziemi Kanaan, a także podporządkowanie Kananejczyków Izraelitom. Potępienie czynu Chama i rozciągnięcie przekleństwa na jego potomków może być echem ostrej krytyki skierowanej przeciwko rozwiązłości seksualnej Kananejczyków, a także łączeniu przez nich kultu z praktykami seksualnymi. Dzieje potomków Noego. Tekst ten bardziej odzwierciedla polityczny podział znany autorowi biblijnemu, niż jest opisem pochodzenia różnych ludów. Tak rozległa znajomość różnych ludów wynikała prawdopodobnie z kontaktów handlowych. Zasiedlenie ziemi przez ludzi stanowi wypełnienie nakazu Boga (Rdz 1,28; 9,1.7). Rozmieszczenie poszczegól-
RODZAJU 9,15 — 10,5
48
Iz 54,9
Rdz 10,1-6
Prz 23,29-35; Syr 31,25-27
01_Rdz:01_Rdz
Mi 5,5
Rdz 9,1
Mdr 10,5; Dz 2,5-12
9/3/08
2:07 PM
Page 49
w różnych krajach, odpowiednio do ich języków i rodów, pośród swoich ludów. 6 Synowie Chama: Kusz, Misraim, Put i Kanaan. 7Synowie Kusza: Seba, Chawila, Sabta, Rama i Sabteka. Synowie Ramy: Saba i Dedan. 8 Kusz spłodził także Nimroda. Był on pierwszym mocarzem na ziemi 9i zdolnym myśliwym. Dlatego mówi się: „Myśliwy, uzdolniony przez PANAs jak Nimrod”. 10Jego władza rozciągała się początkowo na Babel, Erek, Akkad i Kalne, w kraju Szineara. 11Z tego kraju poszedł on do Assurub. Zbudował tam Niniwę, Rechobot-Ir, Kalach i 12Resan, które jest wielkim miastem między Niniwą i Kalach. 13 Misraim był przodkiem Ludytów, Anamitów, Lehabitów, Naftuchitów, 14Patrusytów, Kasluchitów, od których pochodzą filistynis i Kaftoryci. 15 Kanaan natomiast był ojcem pierworodnegos Sydona, Cheta, 16 Jebusytóws, Amorytóws, Girgaszytów, 17Chiwwitóws, Arkitów, Sinitów, 18Arwadytów, Semarytów, Chamatytów. Potem rozproszyły się rody Kananejczyków. 19Granica Kananejczyków biegła od Sydonus w kierunku Geraru, do Gazy. W kierunku Sodomy, Gomory, Admy i Seboim aż do Leszy. 20 To są potomkowie Chama: według ich rodów i języków, w ich ziemiach i ludach. 21 Również Semowi, praojcu wszystkich synów Hebera, starszemu bratu Jafeta, urodzili się synowie. 22Synowie Sema: Elam, Assur, Arpachszad, Lud i Aram. 23 Synowie Arama: Us, Chul, Geter i Masz. 24Arpachszad był ojcem Szelacha, a Szelach spłodził Ebera. 25Eberowi urodzili się dwaj synowie: pierwszy miał na imię Peleg, ponieważ za jego dni kraj był podzielony. Jego bratem był Joktan. 26Joktan zaś był ojcem Almodada, Szelefa, Chasarmaweta i Jeracha, 27 Hadorama, Uzala i Dikli, 28Obala, Abimaela, Saby, 29Ofira, Chawili i Jobaba. Wszyscy oni byli synami Joktana. 30Ich siedziby rozciągały się od Meszy aż do Sefar ku górom wschodnim. 31To są synowie Sema: według ich rodów i języków, w swoich ziemiach i ludach. 32 Takie są rody synów Noego: według ich rodowodóws, według ich ludów. Od nich wywodzą się ludy na ziemi po potopie.
a) Szinear – inna nazwa Babilonii; kraina w dolnej części dorzecza Tygrysu i Eufratu; region, gdzie rozwinęła się najstarsza znana ludzka cywilizacja. Na tym terenie istniały m.in. miasta Ur i Nippur. b) Assur – starożytna nazwa Asyrii. c) jednym językiem – może to być aluzja do polityki któregoś z ówczesnych imperiów, które w celu konsolidacji państwa próbowało narzucić podległym sobie ludom własny język.
Miasto i wieża Babel 1 Na całej ziemi mówiono jednym językiemc i posługiwano się jednakowymi wyrazami. 2Gdy jej mieszkańcy przywędrowali ze Wschodu, znaleźli równinę w kraju Szineara i tam się osiedlili.
11
nych ludów jest dla autora biblijnego wyrazem porządku, który ustalił sam Bóg. On bowiem przydziela ziemię, a ludy mają wziąć w posiadanie swoje dziedzictwo (Pwt 32,8). Rozrastanie się ludzkości świadczy o Bożym błogosławieństwie (Rdz 1,28). Miasto i wieża Babel. Autor biblijny w celu przekazania orędzia Boga konstruuje swoją opowieść prawdopodobnie na podstawie pewnych wydarzeń historycznych. Możliwe jest, że nawiązuje do budowy miasta, której podjął się król Asyrii, Sargon II,
49
RODZAJU 10,6 — 11,2
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) wypalajmy – technologia wypalania cegieł pojawiała się pod koniec IV w. przed Chr. Budulcem tym zastępowano kamień. Ponieważ proces wypalania cegły był kosztowny, nadal wykorzystywano cegły suszone na słońcu. b) wieżę – być może jest to aluzja do babilońskich zigguratów, czyli monumentalnych sakralnych budowli, na których szczycie były małe świątynie, poświęcone jakiemuś bóstwu. Zigguraty budowano także na terenie starożytnego Elamu, Asyrii i Sumeru. Budowle te miały nie tylko przeznaczenie sakralne, wykorzystywano je również jako biblioteki, szkoły, skarbce, składy żywności. c) nie rozproszyli się – tendencje do gromadzenia się w jednym miejscu i tworzenia potęgi opartej na ludzkich siłach są wyrazem sprzeciwu wobec woli Boga, który nakazuje zaludniać całą ziemię (Rdz 1,28; 9,1.7). d) zobaczyć – w sposób obrazowy, lecz niepozbawiony ironii, pokazano niepowodzenie ludzkich zamiarów. Mimo ambicji budujących, wieża jest niewielka. Bóg, aby ją zobaczyć, musi zstąpić aż na ziemię. e) Kolejne ironiczne stwierdzenie, zob. Rdz 11,5+; por. Rdz 3,22. f) Babel – nazwa ta Izraelitom kojarzyła się z pomieszaniem, od hebr. balal – ‘pomieszać’. W jęz. asyryjskim Babel znaczy ‘Brama do nieba’. g) pięćset lat – zob. Rdz 5,5+. h) Eber – praojciec Hebrajczyków (Rdz 10,24), choć wprost w taki sposób zostaje nazwany Sem (Rdz 10,21).
Page 50
3
Mówili więc jeden do drugiego: „Do dzieła! Wyrabiajmy cegły i wypalajmy a je”. Używali więc cegieł jako budulca, a smoły jako zaprawy. 4Potem rzekli: „Do dzieła! Zbudujmy sobie miasto i wieżęb, której szczyt sięgałby nieba, abyśmy zapewnili sobie imię i nie rozproszyli sięc po całym kraju”. 5 PANs zstąpił, aby zobaczyćd miasto i wieżę, które ludzie budowali. 6Wtedy PAN rzekł: „Są oni jednym ludem i wszyscy mówią tym samym językiem. A jest to dopiero początek ich działania. Odtąd będą mogli wykonać wszystko, cokolwiek zamierząe. 7Zejdźmy tam i pomieszajmy ich język, aby jeden nie rozumiał drugiego”. 8 W taki sposób PAN rozproszył ich stamtąd po całej ziemi i zaprzestali budować miasto. 9Dlatego dano mu nazwę Babelf, ponieważ tam PAN pomieszał język mieszkańców ziemi i stamtąd PAN rozproszył ich po całej ziemi. Potomkowie Sema Oto potomkowie Sema. Gdy Sem miał sto lat, spłodził Arpachszada, dwa lata po potopie. 11Po urodzeniu się Arpachszada Sem żył jeszcze pięćset latg i miał synów i córki. 12 Gdy Arpachszad miał trzydzieści pięć lat, spłodził Szelacha. 13 Po urodzeniu się Szelacha Arpachszad żył jeszcze czterysta trzy lata i miał synów i córki. 14 Szelach miał trzydzieści lat, gdy spłodził Eberah. 15Po urodzeniu się Ebera Szelach żył jeszcze czterysta trzydzieści lat i miał synów i córki. 16 Gdy Eber miał trzydzieści cztery lata, spłodził Pelega. 17Po urodzeniu się Pelega Eber żył jeszcze czterysta trzydzieści lat i miał synów i córki. 10
a także do wznoszenia w Babilonie wielkiego zigguratu (sakralnej budowli w formie schodkowej piramidy) za panowania króla Nabuchodonozora. Te dwa wielkie projekty architektoniczne, realizowane w różnym czasie i na różnych terenach, zostały przez autora biblijnego połączone. Prace nad budową miasta rozpoczęto w 715 r. przed Chr. Przy budowie pracowało wielu jeńców, wśród nich ludność uprowadzona z Izraela w 722 r. przed Chr. Uroczysta inauguracja miasta, które nie było jeszcze ukończone, nastąpiła w 706 r. przed Chr. Być może zaproszono na nią także przedstawicieli z Judy. Kilka miesięcy później Sargon II poległ podczas wyprawy wojennej przeciwko Kimmerom. Dla mieszkańców Asyrii był to wielki cios. Śmierć króla uznali za znak, którym bogowie sprzeciwili się zamiarom władcy. Następca Sargona II, Sennacheryb, powrócił więc do Niniwy jako do stolicy, a plan stworzenia wielkiego imperium z jednym językiem i jedną władzą nie został zrealizowany. W biblijnym opowiadaniu budowanie miasta i wieży (ww. 3-4) jest symbolem zamykania się przez ludzi w obrębie własnych wytworów cywilizacyjnych. Skutkiem tego zamknięcia jest popadanie w zbiorową pychę i nieprawość. Grzech, o którym tu mowa, nie dotyczy więc tylko jednostek, ale ma zasięg społeczny. Tworzenie przez ludzi cywilizacji jest czymś dobrym i słusznym. Zło polega na tym, że ludzie swoimi osiągnięciami chcą sobie zapewnić imię (w. 4), czyli przede wszystkim uniezależnić się od Boga. Chodzi także o uniezależnienie się od tradycji i kultury oraz bycie dla samych siebie absolutnym punktem odniesienia. Ukazana w opowiadaniu interwencja Boga, polegająca na pomieszaniu ludziom języków i ich rozproszeniu (w. 9), nie oznacza, że Bóg czuje zagrożenie ze strony ludzi (ww. 6-7). Obraz ten pokazuje przede wszystkim skutki błędnych działań ludzi, którzy nie mogą się ze sobą porozumieć, ponieważ cele, do których dążą, są fałszywe. W konsekwencji zamiast rzeczywistego rozwoju i jedności doświadczają coraz większego rozdarcia i chaosu. Przykładem prawdziwej jedności będzie wydarzenie w dniu Pięćdziesiątnicy, gdy sam Bóg mocą Ducha Świętego zjednoczy ludzi z różnych narodów i kultur, aby żyli według prawdy Ewangelii i opierając się o nią, już na ziemi budowali królestwo pokoju i miłości (Dz 2). Potomkowie Sema. Przy pomocy tego rodowodu zostają powiązane dzieje narodów (Rdz 5,1-32+; zob. Rdz 10,1-32+) z początkami Izraela. Innym celem rodowodu jest ukazanie powiązań Abrama z Semem, ojcem Semitów, a także z ojcem Sema – Noem (Rdz 5,32), którego Bóg wybrał, pobłogosławił i nad którym roztoczył szczególną opiekę
RODZAJU 11,3-17
50
Syr 40,19;
Iz 14,12-14; Jr 51,53; J 10,16; 11,52
1Krn 1,17-27
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 51
18
Gdy Peleg miał trzydzieści lat, spłodził Reu. 19Po urodzeniu się Reu Peleg żył jeszcze dwieście dziewięć lat i miał synów i córki. 20 Gdy Reu miał trzydzieści dwa lata, spłodził Seruga. 21Po urodzeniu się Seruga Reu żył jeszcze dwieście siedem lat i miał synów i córki. 22 Gdy Serug miał trzydzieści lat, spłodził Nachora. 23Po urodzeniu się Nachora Serug żył jeszcze dwieście lat i miał synów i córki. 24 Gdy Nachor miał dwadzieścia dziewięć lat, spłodził Teracha. 25 Po urodzeniu się Teracha Nachor żył jeszcze sto dziewiętnaście lat i miał synów i córki. 26 Gdy Terach miał siedemdziesiąt lat, urodzili mu się Abram, Nachor i Haran.
Dzieje patriarchów
Rdz 22,20-23
Rdz 16,1; 17,17-21; 18,11n
Rdz 15,7
Potomkowie Teracha 27 Oto potomkowie Teracha. Terach był ojcem Abrama, Nachora i Harana. Haran natomiast był ojcem Lota. 28Haran zmarł jeszcze za życia swego ojca Teracha w swojej ojczystej ziemi, w Ur chaldejskima. 29Zarówno Abram, jak i Nachor ożenili się. Żoną Abrama była Saraj, a żoną Nachora – Milka. Była ona córką Harana, ojca Milki i Jeski. 30Saraj jednak była niepłodnas i nie miała dziecib. 31 Pewnego razu Terach wziął swojego syna Abrama, wnuka Lota, synową Saraj, żonę swego syna Abrama, i wyruszyłc z nimi z Ur chaldejskiego, aby udać się do kraju Kanaand. Gdy doszli do Charanue, tam zamieszkali. 32A Terach zmarł w Charanie, mając dwieście pięć latf.
a) Ur chaldejskie – miasto na południu Mezopotamii, położone nad brzegiem Eufratu, niedaleko od zejścia się Eufratu z Tygrysem (dzisiejsze Tell el-Muqayyar). Przymiotnik chaldejskie pochodzi raczej z czasów redakcji Księgi Rodzaju (potwierdzony jest w źródłach asyryjskich w VII w. przed Chr.), gdyż za życia Abrama nie było tam jeszcze Chaldejczyków. b) Wzmianka o tym, że Sara i Abram są bezdzietni stanowi przygotowanie do Bożej obietnicy potomstwa (Rdz 15,2-6; 18,9n; 21,1n). c) Wędrówka Teracha z rodziną mogła się odbywać w ramach szerszej migracji ludności, prawdopodobnie Amorytów, którzy zmierzali w kierunku Kanaanu. Ojciec Abrama zatrzymał się jednak wcześniej i osiedlił się w Charanie. d) Kanaan – etymologia tej nazwy nie jest pewna. Możliwe, że pochodzi od rdzenia kn – ‘poniżyć’, ‘upokorzyć’. Przypuszcza się, że nazwa ta powstała poza Palestyną, jako określenie „kraju poniżonego” lub „leżącego nisko”. Zob. Słownik. e) Charan – miasto w północno-zachodniej Mezopotamii (dzisiejsza południowo-wschodnia Turcja); ośrodek portowy położony nad dopływem Eufratu – Balikhem. Przez krótki czas Charan był stolicą Asyrii. W 609 r. przed Chr. został zdobyty przez Babilończyków. W Charanie rozchodziły się drogi karawan, udających się do Azji Mniejszej i Egiptu. f) dwieście pięć lat – zob. Rdz 5,5+.
(Rdz 6,8; 9,1.8n). Pokrewieństwo Abrama z tymi postaciami jest zapowiedzią tego, czego doświadczy on sam. Podobnie bowiem jak Noe, Abram zostanie wybrany do szczególnej misji i otrzyma od Boga błogosławieństwo. Podczas jego życia Bóg rozpocznie nowy okres w historii zbawienia. Potomkowie Teracha. W tym miejscu rozpoczyna się druga część Księgi Rodzaju (Rdz 11,27 – 50,26), która koncentruje się na życiu patriarchów. Stanowi ją zbiór zróżnicowanych opowiadań, w których opisany jest wybór poszczególnych patriarchów i spełnianie się w ich życiu obietnic Boga. Głównymi bohaterami opowiadań są: Abraham, Jakub-Izrael, Józef. Mniej uwagi poświęcono Izaakowi, a o wybraniu Judy, syna Jakuba, jest jedynie krótka wzmianka (Rdz 49,8-12). Z bohaterami tych opowiadań utożsamiają się późniejsze społeczności historyczne. Abraham jest uważany za przodka Żydów i Arabów, Jakub i jego dwunastu synów – za twórców Izraela, Józef – za protoplastę diaspory egipskiej. Od dawna trwa dyskusja co do historyczności patriarchów. Ogólnie jednak tło opowiadań o patriarchach zgadza się z danymi, jakie mamy na temat życia w Kanaanie i otaczających go krajach w drugim tysiącleciu przed Chr. Imiona patriarchów są podobne do tych, które wówczas nadawano. Zwyczaje, które odnoszą się do Abrahama (Rdz 12,11-13; 16,1-4), znajdują potwierdzenie w tekstach z Nuzi (starożytnego miasta, którego ruiny znajdują się na terenie dzisiejszego Iraku), pochodzących z XV/XIV w. przed Chr. Uderzające są zbieżności między imionami przodków Abrahama (Rdz 11,20-26) a miejscowościami w pobliżu Charanu. Postać Abrahama jest mocno związana z Hebronem, a Izaaka z Beer-Szebą. Miasta te miały wielkie znaczenie za czasów panowania Dawida (1004-965 przed Chr.) i Salomona (965-926 przed Chr.). Opowiadania o Abrahamie i Izaaku mogły więc pierwotnie stanowić uzasadnienie sytuacji politycznej w okresie panowania króla Dawida i Salomona, kiedy to plemię Judy umocniło swoją zwierzchność nad środkową Palestyną. Z czasem odwoływanie się do Abrahama w tekstach biblijnych miało m.in. na celu umacnianie nadziei w narodzie, a także służyło integrowaniu różnych grup w odbudowie społeczności po powrocie z wygnania babilońskiego (np. Iz 41,8nn; 51,1nn; Jr 33,26; Ez 33,24; Mi 7,20).
51
RODZAJU 11,18-32
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Abram – określa się go mianem patriarchy, czyli praojca, głowy rodu, przywódcy plemiennego lub rodowego (Hbr 7,4). W Biblii w taki sposób nazwani są m.in. Jakub i jego dwunastu synów (Dz 7,8n). Współcześnie określenie to odnosi się do niektórych zwierzchników kościelnych. b) Lot – syn Harana, bratanek Abrama (Rdz 11,27). c) siedemdziesiąt pięć lat – podany wiek Abrama prawdopodobnie odpowiada rzeczywistości i zgodny jest ze stosowaną wówczas miarą czasu (Rdz 25,7+). Sędziwy wiek Abrama podkreśla jego autorytet, ale także ukazuje jego odwagę, gdy podejmuje trudną wędrówkę. Abram, nie zważając na swój wiek, ufa, że Bóg spełni dane obietnice. Chodzi szczególnie o obietnicę potomstwa (Rdz 15,2-6; 18,910; 21,1-2.5). d) Charan – zob. Rdz 11,31+. e) Mamre – dębowy zagajnik w pobliżu Hebronu (Rdz 13,18+). Obecnie Ramet el-Chalil, 3 km na północ od Hebronu (Rdz 18,1; 23,17; 35,27). Imię Mamre nosił także Amoryta (zob. Słownik) mieszkający w tym miejscu (Rdz 14,13). f) Aj – duże starożytne miasto leżące niedaleko na wschód od Betel. Obecnie identyfikowane z Et-Tell. Około 2400 r. przed Chr. zostało zniszczone. Po odbudowie w ok. 1200 r. przed Chr. powstała tam wioska, opuszczona ostatecznie w ok. 1050 r. przed Chr. Za czasów Jozuego (ok. 1250 r. przed Chr.), gdy dokonywano podboju Kanaanu (Joz 8), Aj prawdopodobnie leżało w gruzach. g) Negeb – stepowy i pustynny obszar położony na południe od Gazy i Debiru. Głównym ośrodkiem gospodarczym Negebu było i jest miasto Beer-Szeba.
Page 52
Powołanie Abrama 1 PANs powiedział do Abramaa: „Zostaw twoją ziemię, twój róds i dom twojego ojca, i idź do kraju, który ci wskażę. 2Uczynię cię bowiem wielkim narodem. Będę ci błogosławiłs i uczynię cię sławnym. Będziesz błogosławieństwem. 3Będę błogosławił tym, którzy ciebie będą błogosławić, a tym, którzy tobie źle życzą, będę złorzeczył. Przez ciebie otrzymają błogosławieństwo wszystkie ludy ziemi”. 4 Abram poszedł zgodnie z poleceniem PANA, a z nim poszedł też Lotb. Abram miał siedemdziesiąt pięć latc, gdy opuścił Charand. 5Wziął on swoją żonę Saraj, swego bratanka Lota i cały dobytek, którego się dorobili, oraz służbę, którą nabyli w Charanie, i wszyscy udali się w drogę do Kanaanus.
12
Abram w Kanaanie i Egipcie Abram wędrował przez kraj Kanaans do miejsca koło Sychems, aż do dębu Mamree. Mieszkali tam wtedy Kananejczycy. 7 Pewnego dnia PANs ukazał się Abramowi i powiedział: „Twojemu potomstwu daję ten kraj”. Abram zbudował w tym miejscu ołtarzs dla PANA, który mu się ukazał. 8Stamtąd udał się ku górom, na wschód od Betels i rozbił namiot między Betel na zachodzie i Ajf na wschodzie. W tym miejscu również zbudował ołtarz dla PANA i odtąd wzywał Jego imienias. 9Abram zmierzał coraz bardziej w stronę Negebug. 10 Po pewnym czasie nastał głód w tym kraju. Wtedy Abram udał się do Egiptu i tam się osiedlił jako cudzoziemiec. W kraju Kanaan panował bowiem dotkliwy głód. 11Gdy zbliżał się do Egiptu, rzekł do swojej żony Saraj: „Słuchaj, wiem dobrze, że jesteś piękną kobietą. 12Gdy ujrzą cię Egipcjanie, pomyślą: «To jego żona». Wtedy zabiją mnie, a ciebie zostawią przy życiu.
Rdz 13,16; 15,5; 17,4; 22,17; 26,4; 35,11; Iz 51,2; Ga 3,16 Rdz 18,18; 27,29; 28,14; Lb 24,9; Dz 3,25; Ga 3,8
Rdz 11,31
6
Powołanie Abrama. Źródła pozabiblijne nie podają wyraźnych wzmianek o Abramie. Istnieje jednak zapis na steli faraona Szeszonka w Megiddo, upamiętniającej jego zwycięską kampanię w Syrii – Palestynie (ok. 926 r. przed Chr.), z której dowiadujemy się o istnieniu w pobliżu Hebronu „pola Abrama”. Wzmianka ta byłaby zgodna z biblijną tradycją, według której Abram i Sara ostatecznie osiedlili się w Hebronie i tam zostali pochowani (Rdz 23,2.19; 25,9). Powołanie Abrama i danie mu obietnic oznacza, że Bóg podejmuje kolejny plan duchowego uzdrowienia ludzkości. Działanie Boga jest zawężone do jednego człowieka i rodu, który będzie się z niego wywodził. Poprzez tego człowieka i jego ród wszyscy ludzie mają otrzymać Boże błogosławieństwo (Rdz 12,3). W wybraniu Abrama można dostrzec zapowiedź misji Syna Bożego Jezusa Chrystusa i Kościoła. Jezus jest bowiem jedynym Pośrednikiem między Bogiem a ludźmi (np. 1Tm 2,5; Hbr 9,15; 12,24) i tylko przez Niego Bóg zbawia (np. Dz 4,12; 1J 4,14). Kościół natomiast, jako wspólnota wiary wywodząca się od Chrystusa, stwarza warunki do przyjęcia Jezusa jako jedynego Pana i Zbawiciela (np. Łk 2,11; J 13,13; Dz 13,23; Ga 3,7.14.29; Flp 3,20; 2P 3,18). Bóg obiecuje Abramowi ziemię, potomstwo i błogosławieństwo. Można jeszcze wyodrębnić czwartą obietnicę – sławy. Wszystkie obietnice wzajemnie się dopełniają. Bezdzietne małżeństwo najbardziej mogło być zainteresowane potomstwem, ale w obietnicach największy nacisk położony jest na błogosławieństwo Boga. Abram ma się stać błogosławieństwem dla innych. Chodzi tu jednak nie tyle o jego pośrednictwo, ile o to, że jest on wzorem postawy człowieka wobec Boga. Abram nie kwestionuje słów Boga i nie stawia Mu pytań, które byłyby oznaką niedowierzania. Posłusznie, ale przede wszystkim z ufnością udaje się do miejsca wskazanego przez Boga i traktuje Boga jako Przewodnika i Opiekuna. Postawa Abrama zostanie nazwana wiarą (Rdz 15,6). W NT znajdujemy liczne odniesienia do Abrama, który jest chwalony za swoje bezgraniczne powierzenie się Bogu (np. Rz 4, Ga 3,6-9, Hbr 11,8-10.12.17-19). Abram w Kanaanie i Egipcie. Abram, przedstawiony wcześniej jako wzór wiary i człowiek polegający na Bogu, pod wpływem grożących mu niebezpieczeństw zaczyna szukać własnych sposobów ocalenia siebie. Chodzi tu przede
RODZAJU 12,1-12
Syr 44,19-21; Dz 7,2n; Hbr 11,8-10
52
Rdz 13,15; 15,18; 17,8; 26,3n; Pwt 1,7n; Dz 7,5
Rdz 28,19
Rdz 20; 26,1-11
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 53
13
Mów więc, proszę, że jesteś moją siostrą, aby mi się dobrze wiodło dzięki tobie i bym pozostał przy życiu”. 14 Gdy Abram przyszedł do Egiptu, Egipcjanie zobaczyli, że jego żona jest bardzo piękna. 15Ujrzeli ją też urzędnicy faraona i chwalili ją przed nim. Zabrano ją więc do pałacu faraona. 16 Abramowi zaś hojnie za nią wynagrodzono. Dostał bowiem owce i kozy, woły i osły, sługi i służące, oślice i wielbłądy. 17 PAN jednak zesłał na faraona i jego dom ciężkie plagia z powodu Sary, żony Abrama. 18Faraon wezwał więc Abrama i rzekł: „Dlaczego tak ze mną postąpiłeś? Czemu mi nie powiedziałeś, że ona jest twoją żoną, 19lecz mówiłeś, że jest twoją siostrą? Wziąłem więc ją sobie za żonę. Teraz jednak oddaję ci twoją żonę. Weź ją i odejdź”. 20Faraon rozkazał swoim ludziom, aby odprawili Abrama wraz z żoną i wszystkim, co posiadał. Rozstanie Abrama z Lotem 1 Abram opuścił Egipt i razem ze swoją żoną i z całym dobytkiem udał się w stronę Negebub. Szedł z nim również Lotc. 2Abram był bardzo bogaty: miał wiele bydła, srebra i złota. 3Zatrzymując się na postojach, wędrował z Negebu w stronę Betels, aż do miejsca, gdzie przedtem stał jego namiot: między Betel i Ajd, 4do miejsca, gdzie poprzednio postawił ołtarzs. Abram wezwał tam imienia PANAs. 5Lot, który szedł z Abramem również miał wiele owiec, wołów i namiotów. 6Kraj ten nie mógł ich wszystkich utrzymać. Ich stada były zbyt liczne, by mogli pozostać razem. 7Wybuchnął też spór między pasterzami Abrama i Lota. W kraju tym mieszkali wówczas Kananejczycy i Peryzzycie. 8Abram powiedział do Lota: „Nie spierajmy się między sobą i nasi pasterze niech się nie spierają. Przecież jesteśmy braćmis. 9Czy cały ten kraj nie stoi przed tobą otworem? Odłącz się ode mnie. Jeśli pójdziesz na lewo, ja pójdę na prawo, jeśli ty pójdziesz na prawo, ja pójdę na lewo”. 10Lot podniósł wzrok i ujrzał, że cała okolica Jordanus była dobrze nawodniona. Zanim PAN zniszczył Sodomę i Gomoręf, była ona jak ogród PANA, jak ziemia Egiptu – aż do Soarug. 11Lot wybrał więc dla siebie okolicę Jordanu i udał się na Wschód. W ten sposób się rozdzielili. 12Abram osiadł w kraju Kanaans, Lot natomiast w okolicznych miastach i rozbił swoje namioty aż
13
Rdz 24,35; Ps 112,1-3; Prz 3,9n
Rdz 12,8
Rdz 36,7
Rdz 19,24n
a) ciężkie plagi – kary zesłane na faraona za wzięcie Sary kojarzą się z plagami, które Bóg zesłał za ciemiężenie Izraelitów (Wj 7,14nn). Wydarzenie z Sarą może w zamyśle redaktora stanowić zapowiedź utrapień Izraelitów w Egipcie, z których Bóg wyzwoli ich za pośrednictwem Mojżesza. b) Negeb – zob. Rdz 12,9+. c) Lot – zob. Rdz 12,4+. d) Aj – zob. Rdz 12,8+. e) Na temat ludów zamieszkujących Kanaan zob. Rdz 10,15-18; 15,19-21; 23,3+; Wj 3,8.17; 13,5; Pwt 7,1; 20,17; Joz 3,10. f) Sodoma i Gomora – dwa z pięciu starożytnych miast leżących w dolinie Siddim, na południe od Morza Martwego (Rdz 14,8). Trudno określić ich dokładną lokalizację. Przypuszcza się, że ruiny Sodomy i Gomory są zalane przez Morze Martwe (Rdz 14,3). Miasta te ze względu na czyny mieszkańców stały się symbolem niegodziwości, a ich los ostrzeżeniem przed sądem Bożym (Rdz 19,1-11; Pwt 29,22-24; Lm 4,6+; 2P 2,6; Jud 7; zob. np. Mt 10,15). g) Soar – starożytne miasto leżące prawdopodobnie ok. 3 km na południe od Morza Martwego (Rdz 14,8), identyfikowane z dzisiejszym Es-Safi. W Soarze schronił się Lot podczas zniszczenia Sodomy i Gomory (Rdz 19,20-25).
wszystkim o nieprawdziwe przedstawienie swojej żony Egipcjanom. W ten sposób nie tylko naraża ją na znieważenie, ale wystawia na niebezpieczeństwo Bożą obietnicę, według której Sara ma mu urodzić upragnionego syna. Opowiadanie, którego motywy pojawiają się też w Rdz 20; 26,6-11, zawiera pouczenie, że Bóg w swej wierności czuwa nad Abramem i jego żoną i skutecznie inter weniuje, nawet jeśli patriarcha postępuje nierozważnie, kłamie i ucieka się do podstępów. Wierność Boga na tle braku ufności ze strony Abrama tym bardziej podkreśla, jak bardzo Bóg jest cierpliwy i miłosierny wobec człowieka. Rozstanie Abrama z Lotem. Powrót Abrama na teren Kanaanu oznacza stopniowe realizowanie się obietnic Boga. Poprzez osiedlenie się w Kanaanie Abram potwierdza swoje prawo do tej ziemi. W momencie sporu pasterzy o pastwiska Abram i Lot znajdują się w okolicach Betel (Rdz 12,8+), czyli na terenie centralnego pasma górskiego w Pale-
53
RODZAJU 12,13 — 13,12
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Hebron – jedno z najstarszych i stale zamieszkałych miast (obecne Al-Chalil). Znajduje się na terenie Palestyny, w górzystej części Judei (927 m n.p.m.), ok. 40 km na południowy zachód od Jerozolimy. W Hebronie Dawid został namaszczony na króla Judy (2Sm 2,4.11). b) Mamre – zob. Rdz 12,6+. c) Szinear – zob. Rdz 10,10+. d) Sodoma i… Gomora – zob. Rdz 13,10+. e) Soar – zob. Rdz 13,10+. f) Morze Słone – chodzi o Morze Martwe (in. Morze Araba, np. Pwt 3,17, lub Morze Wschodnie, np. Ez 47,18; Jl 2,20). W rzeczywistości jest to wielkie jezioro (pow. ok. 1020 km2) leżące na terytorium Izraela i Jordanii; nie ma odpływu, a główną rzeką, która je zasila, jest Jordan. Lustro wody Morza Martwego znajduje się w najniższym punkcie na ziemi – 408 m p.p.m. Maksymalna głębokość – ok. 400 m. Zasolenie Morza Martwego jest ok. 40 razy większe niż np. Morza Bałtyckiego. W Morzu Martwym, poza bakteriami, nie ma organizmów żywych. g) Kadesz – Kadesz-Barnea. Osada na południe od Beer-Szeby. W pobliżu Kadesz Izraelici przebywali w drodze z Egiptu do Kanaanu. Z tego miejsca wysłano zwiadowców, żeby zbadali Kanaan (Lb 13,26).
Page 54
do Sodomy. 13Mieszkańcy Sodomy byli źli i bardzo grzeszyli przeciwko PANU. 14Po oddzieleniu się Lota PAN powiedział do Abrama: „Podnieś oczy i popatrz z miejsca, na którym stoisz: na północ i południe, na wschód i na zachód. 15 Cały ten kraj, który widzisz, daję tobie i twemu potomstwu na wieki. 16Uczynię twoje potomstwo jak proch ziemi. Gdyby ktoś mógł zliczyć proch ziemi, będzie mógł zliczyć twoje potomstwo. 17Wstań i przejdź ten kraj wzdłuż i wszerz, gdyż daję go tobie”. 18Abram zwinął namioty, przyszedł pod Hebrona i zamieszkał pod dębem Mamreb. W tym miejscu zbudował ołtarz dla PANA. Abram ratuje Lota z niewoli 1 Za czasów Amrafela, króla Szinearuc, Arioka, króla Ellasaru, Kedorlaomera, króla Elamu, i Tidala, króla Goim, 2wybuchła wojna z Berą, królem Sodomy, i z Birszą, królem Gomoryd, z Szinabem, królem Admy, z Szemeeberem, królem Seboim, i z królem miasta Beli, czyli Soarue. 3 Wszyscy oni zgromadzili się w dolinie Siddim, gdzie dziś jest Morze Słonef. 4 Dwanaście lat byli oni poddanymi Kedorlaomera, w trzynastym roku jednak się zbuntowali. 5W czternastym roku przyszedł Kedorlaomer ze sprzymierzonymi z nim królami. Pobili Refaitów w Aszterot-Karnaim, Zuzytów pod Ham, Emitów na równinie Kiriataim, 6Chorytów pod górami Seiru, aż do El-Paran, które leży na skraju pustyni. 7Potem zawrócili i przyszli do En-Miszpat, co dziś nazywa się Kadeszg. Spustoszyli cały obszar Amalekitów, a także Amorytóws mieszkających w Chasason-Tamar. 8 Wtedy wyszli królowie Sodomy, Gomory, Admy, Seboim i Beli, czyli Soaru, i stanęli w dolinie Siddim do walki 9z Kedorlaomerem, królem Elamu, Tidalem, królem Goim, z Amrafelem, królem Szinearu, Ariokiem, królem Ellasaru: czterech królów przeciwko pięciu. 10A Dolina Siddim była pełna dołów ze smołą. Gdy królowie Sodomy i Gomory musieli uciekać, wpadli do nich, a pozostali uciekli w góry.
14
stynie. Gdy Lot wybiera dla siebie ziemię na wschód od Betel, Abram wędruje w kierunku zachodnim, a następnie udaje się na południe w kierunku Hebronu (Rdz 13,18+). Chociaż Abram jest starszy, pozwala, aby Lot pierwszy wybrał dla siebie ziemię. Jest to kolejny wyraz zaufania Abrama wobec Boga. Nie wątpi, że przypadnie mu ziemia, którą Bóg dla niego przeznaczył. Bratanek Abrama wybiera teren, który według niego jest bardziej urodzajny. Patrzy przede wszystkim na przyszłe korzyści. Z czasem przekona się, jak bardzo się pomylił (Rdz 19). Polecenie Boga, aby Abram przeszedł przez ziemię, która została mu przeznaczona, stanowi zapowiedź przejęcia jej na własność przez jego potomków (w. 17). Abram ratuje Lota z niewoli. Abram został tu ukazany jako wojownik, a nawet jako uczestnik poważnego konfliktu zbrojnego. Co do historyczności tych wydarzeń i rzeczywistego udziału Abrama w tak szeroko zakrojonym konflikcie zbrojnym są pewne wątpliwości. Możliwe, że autor biblijny wykorzystał jakąś wcześniejszą relację o walkach królów i wplótł w nią opowieść o Abramie, aby po raz kolejny ukazać jego szlachetność. Nie zostawia on bowiem swojego bratanka w nieszczęściu, ale wyrusza mu na pomoc. Zaangażowanie się w walkę mogło skończyć się dla Abrama śmiercią i zaprzepaszczeniem obietnicy potomstwa. Mimo niebezpieczeństwa wyrusza on jednak do walki, wierząc, że Bóg uzna szlachetne motywy jego wyboru i ocali go od nieszczęścia.
RODZAJU 13,13 — 14,10
Rdz 12,7
54
Wj 17,8-13; Pwt 7,1
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 55
11
Rdz 13,18
Wtedy tamci zabrali cały majątek Sodomy i Gomory oraz wszelką żywność i odeszli. 12Uprowadzili też Lota wraz z jego majątkiem i odeszli. Mieszkał on bowiem w Sodomie. 13 Jeden ze zbiegów przyszedł i oznajmił o tym Abramowi Hebrajczykowis, który mieszkał wtedy pod dębem Amoryty Mamregoa, brata Eszkola i Anera. Byli oni sprzymierzeni z Abramem. 14Gdy Abram dowiedział się, że uprowadzono jego bratanka, wziął wyszkolony oddział liczący trzystu osiemnastu ludzi i ścigał ich aż do Dans. 15W nocy napadł na nich wraz ze swoimi sługami i pobił ich. Potem ścigał ich aż do Choby, na północ od Damaszkub. 16Odzyskał cały majątek, który zagrabili i odbił swojego bratanka Lota wraz z jego majątkiem, a także jego żony i krewnych.
a) dębem... Mamrego – zob. Rdz 12,6+. b) Damaszek – największe miasto w Syrii, położone ok. 100 km na wschód od Morza Śródziemnego. Według badań archeologów jedno z najstarszych miast zamieszkałych przez ludzi. c) Sodoma – zob. Rdz 13,10+. d) dolina Szawe – miejsce na południe od Jerozolimy, gdzie łączą się potoki Cedron i Hinnom. e) Szalem – chodzi o Jerozolimę. f) Bóg Najwyższy – hebr. El-Eljon. Prawdopodobnie określenie naczelnego bóstwa w Jerozolimie, gdy miasto nie należało jeszcze do Izraelitów.
Spotkanie Abrama z Melchizedekiem Gdy Abram wracał po pobiciu Kedorlaomera i sprzymierzonych z nim królów, wyszedł mu na spotkanie król Sodomy c. Było to w dolinie Szawed, czyli w dolinie Królewskiej. 18Melchizedek natomiast, król Szalemue, przyniósł chleb i wino. Był on kapłanem Boga Najwyższegof. 19Pobłogosławiłs on Abrama i powiedział: „Błogosławiony niech będzie Abram przez Boga Najwyższego, który stworzył niebo i ziemię. 20 Błogosławiony niech będzie Bóg Najwyższy, który wydał twoich wrogów w twoje ręce”. Abram dał mu dziesięcinęs ze wszystkiego. 21 A król Sodomy powiedział do Abrama: „Oddaj mi ludzi, a łup weź dla siebie”. 22Lecz Abram odparł: „Przysięgam na PANAs, Boga Najwyższego, który stworzył niebo i ziemię. 23 Nie wezmę ani nitki, ani rzemyka od sandała, ani czegokolwiek, co należy do ciebie, byś nie powiedział: «To ja wzbogaciłem Abrama». 24Tylko to, co moi słudzy zjedli, i co Aner, Eszkol i Mamre, którzy poszli ze mną, wzięli jako łup, to mogą zatrzymać jako część im należną”. 17
Ps 78,35; 110,4; Hbr 7,1
Rdz 28,22
Rdz 12,2.7; 13,14-17; 17 Ps 28,7 Dz 7,5
Zapowiedź potomstwa i przymierze 1 Po tych wydarzeniach PANs przemówił do Abrama w widzeniu: „Nie bój się, Abramie. Ja jestem twoim obrońcą. Twoja nagroda bardzo się pomnoży”. 2Abram odrzekł: „Panie BOŻE, co mi dasz? Przecież ja jestem bezdzietny, a cały mój majątek weźmie w spadku po mnie Damasceńczyk
15
Spotkanie Abrama z Melchizedekiem. Melchizedek był kananejskim królem i panował w Jerozolimie. Jego gest (w. 18) może oznaczać chęć zdobycia przychylności Abrama, ale również może wyrażać szacunek wobec jego dokonań. Szczególnie ważne jest błogosławieństwo, które Melchizedek wypowiada do Abrama. Można je odczytać jako potwierdzenie obietnic Boga dotyczących wzięcia w posiadanie ziemi Kanaan przez Abrama i jego potomków. W odpowiedzi na błogosławieństwo Melchizedeka Abram daje mu dziesiątą część łupów. W ten sposób uznaje pozycję Melchizedeka, który w tradycji stanie się symbolem doskonałego króla i kapłana. Do jego osoby będą nawiązywać autorzy biblijni, aby ukazać pozycję i znaczenie króla Dawida (Ps 110). Również autor Listu do Hebrajczyków mówiąc o Jezusie Chrystusie – doskonałym królu i kapłanie, nawiąże do Melchizedeka (Hbr 5,6-10; 7,1-28). Chleb i wino, którymi Melchizedek ugościł Abrama, Chrystus użyje do ustanowienia Eucharystii (np. Mt 26,26-28; 1Kor 11,23-26).
55
RODZAJU 14,11 — 15,2
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Zwyczaj ten był praktykowany na starożytnym Bliskim Wschodzie. Przejęcie dziedzictwa poprzedzała adopcja. b) Ur chaldejskie – zob. Rdz 11,28+. c) synogarlica – ptak z rodziny gołębiowatych. Na świecie występuje kilkanaście rodzajów synogarlic. d) głęboko zasnął – sen Abrama oznacza, że przymierze polega na jednostronnym darze Boga i jest uroczystym potwierdzeniem obietnic potomstwa i ziemi. Zadaniem Abrama jest wierzyć Bogu i ufnie czekać. e) ziemia – chodzi o Egipt. f) Amoryci – jeden z ludów zamieszkujących Kanaan przed przybyciem tam Izraelitów. Kojarzy się ich z Zajordaniem i królestwami Sichona, z ośrodkiem w Cheszbonie, i Oga z ośrodkami w Asztarot i Edrei. Dla Izraelitów Amoryci byli bałwochwalcami (Joz 24,15; Sdz 6,10), których Bóg usunął z Kanaanu za popełniane niegodziwości. W tekstach klinowych i egipskich są świadectwa o Amorytach, posługujących się językiem semickim. Przedstawieni są w nich jako lud politycznie dominujący nad Mezopotamią w początkach II tysiąclecia przed Chr. Zob. Słownik. g) Przejście dymu i ognia między połowami zwierząt oznacza, że tego, kto złamie przymierze, spotka to samo, co te zwierzęta (Jr 34,18). h) Rzeka Egipska – prawdopodobnie chodzi o okresową rzekę Wadi el-Arish, znajdującą się w północno-wschodniej części Półwyspu Synaj (Lb 34,5). Tradycyjnie rzeka ta wyznaczała południową granicę Kanaanu. i) Eufrat – największa rzeka w zachodniej Azji. Według tradycji biblijnej jedna z rzek płynących z Edenu (Rdz 2,14+). Eufrat przepływa przez Turcję, Syrię i Irak, w dolnym biegu w okolicach Al Qurnah łączy się z Tygrysem i formuje rzekę Shatt al-Arab, która wpada do Zatoki Perskiej. Długość Eufratu liczona wzdłuż dłuższej z odnóg (Eufrat Wschodni) wynosi 2700 km, a powierzchnia dorzecza 673 tys. km2. W dorzeczu Eufratu powstały jedne z najstarszych cywilizacji na ziemi. j) Kenici… Jebusyci – ludy zamieszkujące Kanaan. Zob. Rdz 10,15-18; Wj 3,8.17; 13,5; Pwt 7,1; 20,17; Joz 3,10.
Page 56
Eliezer”. 3I dodał: „Ponieważ nie dałeś mi potomka, mój sługa będzie dziedziczył po mnie”a. 4Wtedy PAN powiedział do niego: „On nie będzie twoim spadkobiercą, lecz będzie nim ten, który od ciebie będzie pochodził”. 5Potem Bóg wyprowadził Abrama na zewnątrz i powiedział: „Spójrz na niebo i policz gwiazdy, jeśli będziesz mógł je policzyć”. I rzekł mu: „Tak liczne będzie twoje potomstwo”. 6Abram uwierzył PANU, który za to uznał go za sprawiedliwego. 7Bóg powiedział: „Ja jestem PANEM, który cię wyprowadził z Ur chaldejskiegob, aby ci dać ten oto kraj w posiadanie”. 8Abram zapytał: „Panie BOŻE, po czym poznam, że go otrzymam?”. 9 Odpowiedział mu: „Postaraj się dla Mnie o trzyletnią krowę, trzyletnią kozę i trzyletniego baranas, a także synogarlicęc i gołębicę”. 10Abram wziął zwierzęta, przerąbał na pół i położył jedną część naprzeciwko drugiej. Ptaków nie rozcinał. 11Do mięsa przyleciały drapieżne ptaki, lecz Abram je odpędzał. 12 Gdy słońce zaszło, Abram głęboko zasnąłd. A oto opanował go lęk i wielka ciemność. 13Wtedy Bóg rzekł do Abrama: „Zapamiętaj, że twoi potomkowie będą przybyszami w ziemie, która nie będzie do nich należała. Będą tam służyć jako niewolnicy i będą uciskani przez czterysta lat. 14Lecz ja osądzę naród, któremu będą służyć, i wyjdą stamtąd z wielkim dobytkiem. 15Ty natomiast odejdziesz w pokoju do swych przodków i będziesz pochowany w późnej starości. 16Twoi potomkowie wrócą tutaj w czwartym pokoleniu, gdy niegodziwość Amorytówf dojdzie do szczytu”. 17 Gdy słońce zaszło i zaległy ciemności, ukazał się dym jakby z pieca i ogień jakby pochodnia. Przeszły one między połowami zwierzątg. 18W tym właśnie dniu PAN zawarł przymierzes z Abramem w słowach: „Twojemu potomstwu daję ten kraj: od Rzeki Egipskiejh do wielkiej rzeki Eufrati, 19ziemię Kenitów, Kenizytów, Kadmonitów, 20Chetytóws, Peryzzytóws, Refaitów, 21 Amorytów, Kananejczykóws, Girgaszytów i Jebusytów j”. Niecierpliwość Saraj 1 Saraj, żona Abrama, nie urodziła mu dzieci. Miała ona służącą, Egipcjankę o imieniu Hagar. 2Saraj powiedziała więc Abramowi: „Oto PANs nie pozwolił mi urodzić. Idź więc do mojej służącej – może z niej będę miała dzieci?”. Abram posłuchał rady Saraj. 3W dziesięć lat po osiedleniu się Abrama w kraju Kanaans, Saraj, żona Abrama, wzięła Egipcjankę Hagar, swoją służącą, i dała ją za żonę swemu mężowi Abramowi. 4Poszedł więc on do Hagar, a ona poczęła. A gdy przekonała się, że jest w ciąży, lekceważyła swo-
16
Niecierpliwość Saraj. Na starożytnym Wschodzie bezpłodna kobieta narażona była na brak szacunku. Saraj podejmuje więc próbę rozwiązania swojego problemu w zgodzie z panującymi wówczas zwyczajami. Nie przewiduje jednak trudności, jakie z tego wynikną. Błąd Saraj polega na tym, że próbuje niejako przyspieszyć spełnienie się Bożych obietnic. Zamiast cierpliwie czekać, wynajduje sposób, który w sensie prawnym zapewnia dziedzica, ale nie stanowi
RODZAJU 15,3 — 16,4
56
Pwt 1,10; Rz 4; Ga 3,6n; Hbr 11,12; Jk 3,23
Rdz 11,31
Jr 34,18n
Rdz 2,21
Jdt 5,6-10; Dz 7,6n
Wj 12,40 Jdt 5,9; Ga 3,17
Rdz 12,7; Joz 1,4
Wj 3,8.17; 34,11; Pwt 7,1
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 21,10-19
Wj 15,22
Rdz 17,20
Rdz 25,12-18
Ga 4,22
Rdz 15 Rdz 28,3; 35,11
Rdz 9,9
Ne 9,7; Rz 4,17
Iz 24,5; Łk 1,72-73; Ga 3,16
9/3/08
2:07 PM
Page 57
ją panią. 5Saraj rzekła więc do Abrama: „Z twojego powodu doznaję zniewagi. To ja dałam ci moją służącą za żonę. Ona jednak, widząc, że jest w ciąży, lekceważy mnie. Niech PAN rozsądzi między mną a tobą”. 6Abram jej odpowiedział: „Przecież twoja służąca jest w twoim ręku. Uczyń więc z nią to, co uważasz za słuszne”. Saraj upokorzyła więc Hagar, tak że ona uciekła od niej. 7 Aniołs PANA znalazł ją w pobliżu źródła na pustyni, przy drodze wiodącej do Szur. 8Zapytał ją: „Hagar, służebnico Saraj, skąd przyszłaś i dokąd idziesz?”. Ona odpowiedziała: „Uciekłam od mojej pani, Saraj”. 9Anioł PANA rzekł jej: „Wróć do swojej pani i poddaj się pod jej władzę”. 10Następnie anioł PANA oznajmił jej: „Rozmnożę twoje potomstwo tak bardzo, że nie będzie go można policzyć”. 11 I mówił dalej: „Oto jesteś w ciąży i urodzisz syna i nadasz mu imię Izmaela, gdyż PAN dostrzegł twoje upokorzenie. 12 Będzie on jak dziki osioł. Będzie walczył ze wszystkimi, a wszyscy z nim. Będzie utrapieniem wszystkich swoich bracis”. 13 Hagar nazwała PANA mówiącego do niej: „Ty jesteś Bogiem, który mnie widzi”. Mówiła bowiem: „Mimo że ujrzałam Widzącego mnie, to jednak żyję”. 14Dlatego nazwano tę studnię studnią Lachaj-Roj. Znajduje się ona między Kadeszb i Bered. 15 Potem Hagar urodziła Abramowi syna. Abram dał synowi, którego mu urodziła Hagar, imię Izmael. 16Abram miał osiemdziesiąt sześć lat, gdy Hagar urodziła mu Izmaela.
a) Izmael – imię znaczy ‘Bóg słyszy’. b) Kadesz – zob. Rdz 14,7+.
Przymierze – obrzezanie 1 Gdy Abram miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, ukazał mu się PANs i powiedział: „Ja jestem Bogiem Wszechmocnym. Żyj ze Mną w zażyłości i bądź bez skazy. 2Chcę bowiem zawrzeć z tobą przymierzes oraz dać ci niezmiernie liczne potomstwo”. 3Wtedy Abram upadł na twarz, a Bóg mówił do niego: 4„Oto moje przymierze z tobą: będziesz ojcem wielu narodów. 5Odtąd nie będziesz się już nazywał Abram, lecz będziesz nosił imię Abraham, ponieważ ustanowię cię ojcem wielu narodów. 6Uczynię cię niezwykle płodnym, tak że dasz początek narodom i od ciebie będą pochodzić królowie. 7Zawrę też z tobą moje przymierze, a po tobie z twoim potomstwem. Będzie ono trwało z pokolenia na pokolenie, abym był twoim Bogiem, a po tobie – twojego potomstwa. 8Tobie i twojemu
17
wypełnienia obietnicy. Mimo że działanie Saraj rozminęło się z wolą Boga, to jednak nie odrzuca On dziecka Hagar. Posłanie anioła do Hagar jest wyrazem tego, że Bóg troszczy się o pokrzywdzonych. Przymierze – obrzezanie. Przymierze Boga z Abramem było tak ważne, że zachowano o nim różne przekazy. Tradycja zawarta w tym rozdziale różni się od zanotowanej w Rdz 15. Miała ona za zadanie wyjaśnić sens obrzezania, które jako znak dość powszechnie stosowany w kontekście przymierza otrzymało szczególne znaczenie religijne. W opisie
57
RODZAJU 16,5 — 17,8
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) obrzezanie – było praktykowane przez liczne ludy Wschodu z wyjątkiem Babilończyków, Asyryjczyków i Filistynów. W Izraelu nabrało znaczenia religijnego – jako znak przymierza z Bogiem (np. Wj 12,44-49; zob. Rz 2,25+). Zob. Słownik. b) Sara – imię znaczy ‘księżniczka’. c) roześmiał się – śmiech Abrahama, jako wyraz powątpiewania, jest pierwszym śmiechem, o którym wspomina Biblia; podobnie uczyni Sara, słysząc obietnicę narodzin potomka (Rdz 18,12). Być może ma to związek z prawdopodobnym znaczeniem imienia Izaak – ‘Niech Bóg wejrzy z uśmiechem’.
Page 58
potomstwu dam kraj, w którym przebywasz – cały kraj Kanaans jako własność na wieki – i będę ich Bogiem”. 9 Potem Bóg rzekł do Abrahama: „Ty natomiast i wszystkie pokolenia po tobie zachowujcie moje przymierze. 10Takie będzie moje przymierze, którego ty i twoje potomstwo będziecie przestrzegać między Mną a wami: wszyscy wasi mężczyźni mają być obrzezania. 11Będziecie obcinać napletek na znak przymierza między Mną a wami. 12Po wszystkie pokolenia każdy chłopiec w ósmym dniu życia będzie obrzezany. Dotyczy to urodzonego w twoim domu, nabytego za pieniądze, jak również każdego obcego, który nie jest twoim potomkiem. 13 Sługa urodzony w twoim domu lub nabyty za pieniądze ma być obrzezany. Przymierze na waszym ciele ma być wiecznym przymierzem. 14Nieobrzezanego, czyli mężczyznę, któremu nie obcięto napletka, usuniecie spośród mojego ludu. Złamał on bowiem przymierze ze Mną”. 15 Następnie Bóg rzekł do Abrahama: „Twoja żona Saraj nie będzie się już nazywała Saraj, lecz będzie miała na imię Sarab. 16 Pobłogosławięs jej i sprawię, że urodzi ci syna. Będę jej błogosławił, tak że będzie matką narodów i od niej będą pochodzić królowie”. 17 Abraham upadł na twarz i roześmiał sięc. Pomyślał bowiem: „Czy stuletniemu człowiekowi może urodzić się syn? I czy dziewięćdziesięcioletnia Sara może urodzić?”. 18Abraham rzekł więc do Boga: „Oby tylko Izmael cieszył się Twoją obecnością!”. 19Lecz Bóg mu odpowiedział: „Ależ nie! Twoja żona Sara urodzi ci syna i dasz mu imię Izaak. Także z nim zawrę przymierze, które będzie wiecznym przymierzem obejmującym jego potomstwo. 20A co do Izmaela – wysłucham cię. Pobłogosławię go i uczynię płodnym oraz dam mu bardzo liczne potomstwo. Będzie on ojcem dwunastu książąt i wyprowadzę z niego wielki naród. 21Moje przymierze zawrę jednak z Izaakiem, którego za rok o tej porze urodzi ci Sara”. 22 Gdy Bóg skończył rozmowę z Abrahamem, wzniósł się ponad niego. 23A Abraham tego samego dnia, gdy Bóg z nim rozmawiał, wziął swojego syna Izmaela, wszystkich zrodzonych w swoim domu oraz nabytych za pieniądze, czyli wszystkich mężczyzn ze swojego domu, i obrzezał ich napletki. 24 Abraham miał dziewięćdziesiąt dziewięć lat, gdy obrzezano mu napletek. 25Izmael, jego syn, miał trzynaście lat, gdy
przymierza między Bogiem a Abramem widać liczne podobieństwa z opisem przymierza Boga z Noem. Abram podobnie jak Noe otrzymuje określone wymagania moralne; przymierze zawarte z Abramem będzie się rozciągać na jego potomków; do przymierza jest dodany znak w postaci obrzezania, które zapewnia też przynależność do ludu (w. 14). Obrzezanie ma swoją głęboką wymowę. Skoro dokonywano go na organie rodnym, wiązano jego sens z płodnością, którą uważano za jeden z największych darów Bożych. Wylewana przy tym krew kojarzyła się z ofiarą, którą człowiek składa Bogu za Jego błogosławieństwo. Inicjatywa przymierza wychodzi od Boga, ale oczekuje On właściwej postawy od człowieka. Abraham, słysząc o konkretnym czasie narodzin syna Izaaka, niezwłocznie dokonuje obrzezania (ww. 24-27), które wyraża jego posłuszeństwo Bogu. Przymierzu towarzyszy również zmiana imion, co wskazuje na nowe zadania wyznaczone przez Boga swoim wybranym.
RODZAJU 17,9-25
58
Rdz 12,7; 48,4
Wj 12,48; Dz 7,8; Rz 4,11n; Kol 2,11n Wj 12,44; Kpł 12,3; Łk 2,21
Rdz 18,9-15
Rdz 18,12; 21,6n; J 8,56
Rdz 25,12-16
Rdz 18,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 59
obrzezano mu napletek. 26W tym samym dniu obrzezano Abrahama i jego syna Izmaela. 27Razem z Abrahamem obrzezano także wszystkich mężczyzn w domu: niewolników, którzy się u niego urodzili i których kupiono za pieniądze od innych narodów. Trzej goście u Abrahama – zapowiedź narodzin syna 1 PANs ukazał się Abrahamowi pod dębami Mamrea, gdy siedział on u wejścia do namiotu, w najcieplejszej porze dnia. 2Abraham podniósł oczy i zobaczył naprzeciwko siebie trzech mężczyzn. Gdy ich ujrzał, pobiegł od wejścia do namiotu na ich spotkanie i skłonił się do ziemi. 3Po czym rzekł: „Panie, jeśli znalazłem u ciebie łaskę, nie omijaj, proszę, twojego sługi. 4Pozwól, by przyniesiono trochę wody, abyście mogli obmyć sobie nogib, a potem odpoczęli pod drzewami. 5Skoro przechodzicie obok waszego sługi, przyniosę też trochę chleba, abyście się posilili, nim wyruszycie dalej”. Odrzekli mu: „Uczyń, jak powiedziałeś”. 6 Abraham pobiegł więc prędko do namiotu i powiedział Sarze: „Przygotuj szybko ciasto z trzech miar najlepszej mąki i upiecz podpłomyki”. 7Następnie sam pobiegł do bydła, wybrał tłuste i piękne cielę i kazał słudze, aby je szybko przyrządził. 8Potem wziął twaróg, mleko i przyrządzone cielę i położył je przed nimi. A gdy oni jedli, on stał pod drzewem. 9 Wtedy zapytali go: „Gdzie jest twoja żona Sara?”. Odpowiedział: „Jest w namiocie”. 10Rzekł mu jeden z nich: „O tej porze za rok znowu przyjdę do ciebie, a wówczas twoja żona Sara będzie miała syna”. Sara zaś stała przy wejściu do namiotu, tuż za Abrahamem, i przysłuchiwała się rozmowie. 11 Abraham i Sara byli bardzo starzy. Sara nie miewała już miesiączki. 12Dlatego zaśmiała sięc do siebie i rzekła: „Teraz, gdy przekwitłam i mój pan jest starcem, miałabym doznawać rozkoszy?”. 13PAN rzekł więc do Abrahama: „Dlaczego Sara śmieje się, mówiąc: «Czy rzeczywiście będę mogła urodzić, gdy się zestarzałam?». 14Czy dla PANA jest coś niemożliwego? Za rok o tej porze powrócę do ciebie, a Sara będzie miała syna”. 15Sara przestraszyła się i wyparła się: „Nie śmiałam się”. On jednak powiedział: „Przeciwnie, śmiałaś się”.
18
J 14,23; Hbr 13,2
Rdz 15,2-4, 17,15-21; Rz 9,9
1P 3,6
Jr 32,17; Mt 19,26; Łk 1,36-37; Hbr 11,11-12
a) dębami Mamre – zob. Rdz 12,6+. b) obmyć… nogi – powszechny zwyczaj stosowany względem przybyszów, wynikający z warunków klimatycznych Bliskiego Wschodu. Był także wyrazem gościnności (np. Rdz 19,2; 43,24). Gest ten uczynił również Jezus wobec swoich uczniów, nadając mu głębsze znaczenie (J 13,1-11+; 13,12-20+; zob. Łk 7,38.44). c) zaśmiała się – zob. Rdz 17,17+.
Trzej goście u Abrahama – zapowiedź narodzin syna. Rozdz. 18 i 19 zawierają dalszy ciąg opowiadania o Abrahamie i Locie, rozpoczętego w rozdz. 11 – 13. W rozdz. 19 następuje też zakończenie historii Lota, który pod wieloma względami okazuje się człowiekiem o zupełnie innych poglądach niż Abraham (Rdz 11,27). Dlatego Bóg wybiera pokornego i pełnego ufności Abrahama, nie bierze natomiast pod uwagę chciwego Lota, który okazuje się niedowiarkiem. W celu przekazania Abrahamowi radosnej wieści, że Sara urodzi syna, Bóg objawia się obojgu małżonkom. Czyni to w sposób bardzo tajemniczy. Abraham nie tylko wykazuje zwyczajową gościnność wobec trzech przybyszy, ale wyczuwa niezwykłość gości. Dzięki wierze doświadcza w nich obecności samego Boga. Sara prawdopodobnie patrzy na zapowiedź poczęcia i narodzin dziecka jedynie od strony naturalnej. Takie podejście przysłania jej konieczność zaufania Bogu, który czyni możliwym to, co dla człowieka jest niemożliwe. Być może Bóg po to tak długo czekał z wypełnieniem obietnicy potomka, aby nie było wątpliwości, że będzie on tylko i wyłącznie darem Boga. Człowiek może stracić nadzieję w wyniku długiego oczekiwania, ale Bóg nigdy nie wycofuje się z wypełnienia swoich obietnic.
59
RODZAJU 17,26 — 18,15
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Sodoma – zob. Rdz 13,10+. b) Wstawiennictwo Abrahama przypomina targowanie się, charakterystyczne dla ludzi Wschodu. Abrahamowi chodzi niejako o przekonanie się, czy Bóg działa sprawiedliwie.
Page 60
Dialog Boga z Abrahamem 16 Mężczyźni wstali i skierowali się ku Sodomiea. Abraham szedł z nimi, aby ich odprowadzić. 17Wtedy PANs rzekł: „Czy miałbym ukryć przed Abrahamem to, co zamierzam uczynić? 18 On przecież ma się stać licznym i potężnym narodem, a przez niego otrzymają błogosławieństwos wszystkie narody ziemi. 19Wybrałem go bowiem, aby nakazywał swoim potomkom i całemu swojemu domowi trzymać się drogis wytyczonej przez PANA oraz przestrzegać sprawiedliwości i prawa, tak by PAN mógł wypełnić względem Abrahama wszystko, co mu zapowiedział”. 20 Potem PAN rzekł: „Zarzut przeciw Sodomie i Gomorze jest niezwykle poważny, bo ich przestępstwa są bardzo ciężkie. 21 Zejdę więc i zobaczę, czy rzeczywiście postępują tak, jak głosi oskarżenie, które do Mnie doszło. Chcę się tego dowiedzieć”. 22 Wtedy owi ludzie odeszli stamtąd i udali się ku Sodomie, Abraham zaś stał wciąż przed PANEM. 23Następnie zbliżył się do Niego i prosił: „Czyżbyś chciał wytracić sprawiedliwych razem z przestępcami? 24Może w tym mieście jest pięćdziesięciu sprawiedliwych? Czy także je zniszczysz i nie przebaczysz mu ze względu na tych pięćdziesięciu sprawiedliwych, którzy się w nim znajdują? 25O, nie czyń tego, by zginęli sprawiedliwi razem z przestępcami! Nie czyń tego! Czy Sędzia całego świata mógłby rozsądzić niesprawiedliwie?”. 26PAN odrzekł: „Jeśli znajdę w Sodomie pięćdziesięciu sprawiedliwych, ze względu na nich przebaczę całemu miastu”. 27Abraham mówił dalej: „Odważę się jeszcze mówić do mego Pana, choć jestem prochem i pyłem. 28Gdyby wśród tych pięćdziesięciu sprawiedliwych brakło pięciu, czy z powodu braku pięciu zniszczysz całe miasto?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę, jeśli znajdę tam czterdziestu pięciu”. 29A Abraham prosił Go nadal: „A gdyby znalazło się tam czterdziestu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę przez wzgląd na tych czterdziestu”. 30Mówił znów Abraham: „Niech się nie gniewas mój Pan, że powiem: może znalazłoby się tam trzydziestu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę, jeśli znajdę tam trzydziestu”. 31A na to Abraham: „Jeszcze odważę się zapytać Pana: może znalazłoby się tam dwudziestu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę ze względu na tych dwudziestu”. 32Mówił znów Abraham: „Niech się nie gniewa mój Pan, że jeszcze tylko raz zapytam: może znalazłoby się tam dziesięciu?”. Odrzekł Bóg: „Nie zniszczę ze względu na tych dziesięciu”b. 33Gdy PAN skończył rozmawiać z Abrahamem, odszedł. Abraham zaś wrócił do siebie.
Dialog Boga z Abrahamem. Bóg zawsze jest sprawiedliwy. Dlatego jest mowa o tym, że zanim dokonała się zagłada niegodziwych ludzi, pojawili się wysłannicy Boga, aby przekonać się, czy oskarżenia wobec mieszkańców Sodomy są prawdziwe. Sposób, w jaki Abraham prowadzi dialog z Bogiem, i rezultat tej rozmowy są dodatkowym potwierdzeniem tego, że Bóg karze jedynie grzeszników, a sprawiedliwych ocala. Kara Boża nigdy nie ma w zamyśle zemsty, ale stanowi przestrogę i wezwanie, aby się opamiętać.
RODZAJU 18,16-33
60
Wj 32,11; Iz 53,12; Jk 5,16 Am 3,7; J 15,15 Rdz 12,3
Jr 22,3.15; 23,5
Rdz 4,10
Ps 106,23
Ps 144,3n
Jr 5,1; Ez 22,30
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
Kpł 20,13; Rz 1,24-27
2Krl 6,18
2P 2,6-8
Page 61
Zniszczenie Sodomy i Gomory. Ocalenie Lota 1 Pod wieczór przyszli do Sodomya dwaj aniołowies. Lot siedział wtedy w bramieb miasta. Gdy ich zobaczył, wyszedł im naprzeciw i oddał im głęboki pokłon. 2Potem rzekł: „Zechciejcie, panowie, zajść do domu waszego sługi. Przenocujcie i obmyjcie sobie nogic, rano natomiast udacie się w drogę”. Oni jednak odpowiedzieli: „Nie. Przenocujemy na zewnątrz”. 3Gdy bardzo ich nakłaniał, zgodzili się i weszli do jego domu. Wtedy przygotował im wieczerzę i polecił upiec przaśne chlebyd, którymi się posilili. 4 Zanim się położyli, mieszkańcy miasta Sodomy, młodzi i starzy, wszyscy bez wyjątku, otoczyli dom. 5Zawołali oni Lota i zapytali: „Gdzie są ci mężczyźni, którzy przyszli do ciebie w nocy? Wyprowadź ich do nas, abyśmy się nimi zabawilie”. 6Lot wyszedł do nich, stanął przed wejściem i zamknął za sobą drzwi. 7Rzekł do nich: „Bracias moi, proszę was, nie popełniajcie tego występku! 8Mam dwie córki, które jeszcze nie współżyłyf z mężczyzną. Pozwólcie, że wyprowadzę je do was. Możecie zrobić z nimi, co się wam podoba. Lecz tym mężczyznom nie czyńcie nic złego, dlatego że schronili się pod moim dachem”. 9Oni jednak odpowiedzieli: „Odsuń się!”. I mówili: „Przyszedł tu jako cudzoziemiec i chce nami rządzić. Z tobą możemy postąpić jeszcze gorzej niż z nimi”. Gwałtownie odepchnęli Lota i rzucili się do drzwi, aby je wyważyć. 10Wtedy ci dwaj mężczyźni wysunęli ręce, wciągnęli Lota do wnętrza domu i zamknęli drzwi. 11Mężczyzn zaś, którzy byli przed wejściem do domu, młodych i starych, porazili ślepotą, tak że na próżno szukali drzwi. 12 Potem ci dwaj mężczyźni rzekli do Lota: „Jeśli masz w mieście zięcia, synów i córki lub kogokolwiek innego, wyprowadź ich z tego miejsca. 13Mamy bowiem zniszczyć to miejsce, ponieważ poważne oskarżenie przeciwko niemu doszło do PANAs. I PAN wysłał nas, abyśmy je zniszczyli”. 14 Lot wyszedł więc, aby oznajmić to swoim zięciom, którzy mieli poślubić jego córki. Mówił: „Zbierzcie się i wyjdźcie z tego miejsca, gdyż PAN ma zniszczyć miasto”. Ale jego zięciowie wzięli to za żart. 15 Gdy już zaczynało świtać, aniołowie ponaglali Lota, mówiąc: „Wstań i zabierz stąd swoją żonę oraz twoje dwie córki, które
19
Sdz 19,22-24
2:07 PM
a) Sodoma – zob. Rdz 13,10+. b) siedział… w bramie – brama miejska pełniła w starożytności wiele funkcji. Pomieszczenia w bramie i pobliski plac służyły jako miejsca spotkań, narad starszyzny, zawierania umów wobec świadków, sprawowania sądów (np. Pwt 21,19; Am 5,15). c) obmyjcie… nogi – zob. Rdz 18,4+. d) przaśne chleby – był to chleb tylko z mąki i wody, bez zakwasu, czyli sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawionego z poprzedniego wypieku (np. Wj 12,15.18-20.39). Zakwas służył do spulchniania ciasta. e) zabawili – oryginał wskazuje, że chodzi im o współżycie seksualne z tymi mężczyznami. f) nie współżyły – zob. Rdz 4,1+.
Zniszczenie Sodomy i Gomory. Ocalenie Lota. Opowiadanie to zawiera jeszcze jedno uzasadnienie faktu wybrania Abrahama przez Boga. Stało się tak, dlatego że Abraham w odróżnieniu od zdeprawowanych mieszkańców Sodomy i Gomory, a także w przeciwieństwie do Lota, okazał się człowiekiem bardzo uczciwym, dobrym i posłusznym Bogu. Być może w opowiadaniu tym zawar ta jest też próba wyjaśnienia wyglądu terenów na południowym wybrzeżu Morza Martwego, które do dziś sprawiają wrażenie ziemi zniszczonej jakąś katastrofą. Wstawiennictwo Abrahama (Rdz 18,23-32) nie przyniosło skutku, dlatego że w Sodomie nie było ani jednego człowieka, który okazałby skruchę i byłby gotów wyrzec się zła (w. 4). Lot, który ocalał dzięki Abrahamowi, też ociągał się z wypełnieniem nakazów aniołów, tak jakby nie dowierzał, że dokona się zagłada miasta. Możliwe jest, że przesiąknął mentalnością mieszkańców Sodomy, którzy już od dawna byli nieposłuszni Bogu (Rdz 13,13). Także żona Lota wykazała nieposłuszeństwo (ww. 17.26). Mimo że Lot za wszelką cenę chciał obronić swoich gości, co było zgodne z ówczesnymi zwyczajami,
61
RODZAJU 19,1-15
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Soar – możliwe, że nazwa ta wywodzi się od hebr. czasownika być małym (w. 20). Zob. Rdz 13,10+. b) Lot wypełnia nakaz aniołów, których wcześniej nie chciał posłuchać (Rdz 19,17-22). Zob. Rdz 13,10+.
Page 62
tu są, abyście nie zginęli z powodu winy tego miasta”. 16A gdy on zwlekał, chwycili go za rękę, a także jego żonę i dwie córki – PAN bowiem ulitował się nad nim – zabrali go i wyprowadzili poza miasto. 17A gdy już wyprowadzili ich z miasta, rzekli: „Uciekaj, abyś ocalił swoje życie! Nie oglądaj się za siebie i nie zatrzymuj się nigdzie w tej okolicy. Uciekaj w góry, abyś nie zginął”. 18 Lot im odrzekł: „O nie, Panie! 19Okazałeś twojemu słudze łaskę i obdarzyłeś mnie wielką twą dobrocią, ratując mi życie. Ale zanim zdołam uciec w góry, dosięgnie mnie nieszczęście i zginę. 20Tu w pobliżu jest miasto, do którego dałbym radę uciec. Choć jest ono niewielkie, pozwól, że się w nim schronię. Jest ono małe – prawda? W ten sposób ocalę moje życie”. 21Odrzekł mu: „Przychylam się i do twojej prośby. Nie zniszczę więc miasta, o którym mówisz. 22Szybko się w nim schroń, gdyż nic nie mogę uczynić, zanim do niego nie wejdziesz”. Dlatego dano temu miastu nazwę Soara. 23 Gdy nad ziemią wzeszło słońce, Lot przyszedł do Soaru. 24 Wtedy PAN spuścił z nieba na Sodomę i Gomorę deszcz siarki i ognia. 25W ten sposób zniszczył te miasta i całą okolicę, jak również wszystkich mieszkańców tych miast i roślinność. 26 Żona Lota obejrzała się do tyłu i stała się słupem soli. 27 Abraham wstał rano i udał się na miejsce, gdzie przedtem stał przed PANEM. 28Gdy spojrzał na Sodomę, Gomorę i na całą okoliczną krainę, zobaczył, że nad ziemią unosi się dym jak z pieca, w którym wytapia się metal. 29Chociaż Bóg zniszczył okoliczne miasta, pamiętał jednak o Abrahamie i ocalił Lota od zagłady, jaką zesłał na miasta, w których on przedtem mieszkał. Córki Lota. Początek Moabitów i Ammonitów 30 Lot opuścił Soar i osiadł w górach ze swoimi dwiema córkami, bał się bowiem mieszkać w Soarzeb. Zamieszkał wraz z nimi w jaskini. 31Pewnego razu starsza córka powiedziała do młodszej: „Nasz ojciec jest stary, a nie ma w tym kraju mężczyzny, który mógłby przyjść do nas według ogólnego zwyczaju. 32Chodź, upoimy winem naszego ojca, a potem się z nim położymy. W ten sposób zapewnimy sobie potomstwo
to jednak rozwiązanie, które proponuje, jest nie tylko nieludzkie, ale oznacza jego głupotę i zepsucie. Nie można ratować czyjegoś życia i własnej reputacji kosztem życia i godności innych osób – w tym wypadku własnych córek. Interwencja aniołów jest wyraźnym znakiem tego, że pomysł Lota jest sprzeczny z wolą Boga (Sdz 19,22nn). Bóg sprzeciwia się wszelkim zwyczajom kulturowym, które tworzą lub podtrzymują nierówności w traktowaniu mężczyzn i kobiet. Abraham, widząc zniszczone miasta, zapewne odczuł żal, gdyż miał świadomość, że także w tym miejscu Bóg się objawiał (w. 27). Jego objawienie się nie zostało jednak przyjęte (Rdz 13,13), co doprowadziło do moralnego upadku ludzi. Zniszczenie jest więc konsekwencją wolnej decyzji ludzi i tym samym ukazuje sprawiedliwość Boga, który pozwala, aby ludzie sami ponieśli skutki własnych wyborów. Sprawiedliwość Boga polega także na tym, że nieustannie pamięta o tych, którzy są mu posłuszni (w. 29; zob. Rdz 8,1; 30,22). Córki Lota. Początek Moabitów i Ammonitów. Opowiadanie to stanowi zakończenie historii Lota i świadczy o tym, że on i jego potomstwo nie otrzymali takiego błogosławieństwa, jakiego Bóg udzielił Abrahamowi. Autor biblijny posługuje
RODZAJU 19,16-32
62
Mt 24,15-18
Łk 17,29 Mdr 10,7
Łk 17,32
Iz 34,9n; Lm 4,6; Am 4,11; Mt 10,15; 11,23; Ap 9,2; 14,10n; 20,10
Ha 2,15
01_Rdz:01_Rdz
Kpł 18,6n
Rdz 12,10-20; 26,1-11; Ps 105,13-15
Rdz 31,24; Mt 2,13
9/3/08
2:07 PM
Page 63
dzięki naszemu ojcu”. 33W nocy więc upoiły winem swojego ojca i starsza przyszła i położyła się przy swoim ojcua, a on nie wiedział, kiedy się położyła i kiedy wstała. 34 Następnego dnia starsza rzekła do młodszej: „Wczoraj ja spałam z ojcem. Upójmy go winem również tej nocy, a wtedy ty pójdziesz i będziesz z nim spała. W ten sposób zapewnimy sobie potomstwo dzięki naszemu ojcu”. 35 Także tej nocy upoiły więc swojego ojca winem. Wtedy przyszła młodsza i spała z nim, a on nie wiedział, kiedy się położyła i kiedy wstała. 36W ten sposób obie córki Lota zaszły w ciążę ze swoim ojcem. 37 Gdy starsza urodziła syna, dała mu imię Moab. Jest on praojcem dzisiejszych Moabitóws. 38Młodsza również urodziła syna i dała mu imię Ben-Ammi. Jest on praojcem dzisiejszych Ammonitóws.
a) położyła się przy swoim ojcu – czyli współżyła ze swoim ojcem. W kontekście podobnych wydarzeń ocena takiego czynu jest jednoznacznie negatywna (np. Rdz 35,22; zob. Rdz 49,4). Szczegółowe przepisy na ten temat zawiera Kpł 18. b) Negeb – zob. Rdz 12,9+. c) Kadesz – zob. Rdz 14,7+. d) Szur – pustynia na Półwyspie Synajskim, na wschód od dzisiejszego Kanału Sueskiego. e) Gerar – miejscowość na terenie północnego Negebu; lokalizacja niepewna.
Abraham i Abimelek 1 Abraham wyruszył stamtąd do Negebub i osiedlił się między Kadeszc a Szurd. Potem jako przybysz przebywał w Gerarzee. 2Pewnego razu powiedział o swojej żonie Sarze: „Ona jest moją siostrą”. Abimelek, król Geraru, wysłał więc ludzi i zabrał Sarę. 3W nocy przyszedł Bóg do Abimeleka i we śnie rzekł mu: „Umrzesz z powodu kobiety, którą wziąłeś, gdyż ona jest mężatką”. 4Abimelek jednak jej nie tknął. Rzekł więc: „Panies, czy także sprawiedliwego zabijesz? 5 Czy on mi nie mówił: «Ona jest moją siostrą» i czy ona również nie mówiła: «On jest moim bratems?». Uczyniłem to szczerym sercems i czystymis rękami”. 6 A Bóg odrzekł mu we śnie: „Ja wiem, że uczyniłeś to w szczerości serca. Dlatego sam cię powstrzymałem od występku przeciwko Mnie i nie dopuściłem, abyś ją dotknął. 7Lecz teraz zwróć żonę temu człowiekowi, ponieważ on jest prorokiems. Będzie się modlił za ciebie, abyś pozostał przy życiu. Jeśli jednak jej nie zwrócisz, wiedz, że ty i wszyscy twoi bliscy na pewno umrzecie”. 8 Abimelek wstał o świcie, zwołał wszystkie swoje sługi i opowiedział im o tym wszystkim. A oni bardzo się przestraszyli. 9Zawołał też Abrahama i rzekł mu: „Dlaczego tak z nami
20
się prawdopodobnie legendą na temat pochodzenia Moabitów i Ammonitów, w której z jednej strony ukazane jest pokrewieństwo między potomkami Abrahama i Lota, a z drugiej strony potomkowie Lota są ośmieszeni i traktowani jak ludzie gorszej kategorii. Legenda ta mogła być echem różnych napięć czy wręcz wrogości narosłych pomiędzy Izraelem a tymi ludami. Możliwe jest również to, że na Wschodzie w taki sposób uprawiano krytykę wrogich sąsiadów. Abraham i Abimelek. Opowiadanie to przypomina historię z pobytu Abrahama w Egipcie (Rdz 12,9-20; zob. Rdz 26,1-11). Ma ono jednak na celu ukazanie innych aspektów życia Abrahama i Sary. Rozwinięty jest tu motyw czuwania Boga nad Sarą, by nie spotkało jej nic, co mogłoby udaremnić Bożą obietnicę. Uwydatniona jest wstawiennicza rola Abrahama, którego modlitwa przywróciła płodność kobietom z dworu Abimeleka. Jedyny raz Abraham jest tu nazwany prorokiem. W opowiadaniu tym zasygnalizowany jest również problem braku własnej ziemi, na skutek czego Abraham tuła się wśród innych ludów i ma trudności z zapewnieniem bezpieczeństwa swojej rodzinie. Okazuje się jednak, że Abimelek i jego poddani są ludźmi uczciwymi i dobrymi. Wśród nich Abraham i Sara są bezpieczni. Postawa
63
RODZAJU 19,33 — 20,9
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) tysiąc sztuk srebra – kwota prawdopodobnie została odmierzona w syklach (tzw. lekkich, zob. Słownik), najbardziej popularnej jednostce wagowej, równej ok. 11,4 g kruszcu. Była to więc suma bardzo znaczna. b) obrzezał Izaaka – jest on pierwszym mężczyzną w rodzinie Abrahama, obrzezanym w ósmym dniu po narodzeniu (Rdz 17,10-13.24-26). Zob. Słownik. c) powód do śmiechu – śmiech Sary jest tutaj wyrazem radości, a nie braku wiary (Rdz 18,12-15; por. Rdz 17,17+). d) odstawione od piersi – zwyczajowo następowało to, gdy dziecko miało 3 lata. e) niewolnica – Hagar nie była niewolnicą, lecz wolną kobietą na służbie u Sary (Rdz 16,1). Określenie jej w ten sposób może być wyrazem coraz większej wrogości Sary wobec Hagar, wynikającej z poczucia zagrożenia, że Izmael wyeliminuje Izaaka.
Page 64
postąpiłeś? Czym wykroczyłem przeciwko tobie, że sprowadziłeś na mnie i na moje królestwo tak wielki grzechs? Postąpiłeś ze mną tak, jak nie godzi się postępować”. 10Abimelek zapytał jeszcze Abrahama: „Co chciałeś osiągnąć, postępując w ten sposób?”. 11Abraham odrzekł: „Myślałem: nie ma tu bojaźnis Bożej, dlatego zabiją mnie z powodu mojej żony. 12Zresztą ona naprawdę jest moją siostrą. Jest bowiem córką mojego ojca, lecz z innej matki. Mimo to została moją żoną. 13Gdy więc Bóg kazał mi wyruszyć w drogę z domu mojego ojca, prosiłem ją: «Wyświadcz mi tę przysługę w każdym miejscu, do którego przyjdziemy, i mów, że jestem twoim bratem»”. 14 Abimelek dał więc Abrahamowi owce i bydło oraz sługi i służące i odesłał mu jego żonę Sarę. 15I rzekł Abimelek: „Oto mój kraj stoi przed tobą. Zamieszkaj, gdzie ci się podoba”. 16 A do Sary rzekł: „Twemu bratus daję tysiąc sztuk srebraa. Ma to być dla ciebie dowód, wobec wszystkich twoich bliskich, że jesteś niewinna”. 17 Abraham modlił się do Boga i Bóg uzdrowił Abimeleka, a także jego żonę i niewolnice, aby mogły rodzić. 18PAN bowiem sprawił, że z powodu Sary, żony Abrahama, wszystkie kobiety na dworze Abimeleka stały się niepłodnes. Narodziny Izaaka. Oddalenie Izmaela 1 Zgodnie z zapowiedzią PANs zatroszczył się o Sarę i wypełnił swoją obietnicę. 2Sara więc poczęła i w tym czasie, który Bóg wyznaczył, urodziła staremu Abrahamowi syna. 3Abraham dał swojemu synowi, którego mu urodziła Sara, imię Izaak 4i gdy miał on osiem dni, obrzezał Izaakab, zgodnie z tym, jak mu polecił Bóg. 5 Abraham miał sto lat, gdy urodził mu się Izaak. 6A Sara mówiła: „Bóg dał mi powód do śmiechuc! Ktokolwiek o tym usłyszy, będzie się śmiał ze mną”. 7Mówiła jeszcze: „Kto by się ośmielił rzec Abrahamowi, że Sara będzie karmiła piersią dzieci? A jednak urodziłam syna mimo starości męża”. 8 Dziecko rosło i zostało odstawione od piersid. W dniu, w którym Izaak został odstawiony od piersi, Abraham urządził wielką ucztę. 9Sara spostrzegła kiedyś, że syn Egipcjanki Hagar, którego ta urodziła Abrahamowi, wyśmiewa się z jej syna. 10Rzekła więc do Abrahama: „Wypędź tę niewolnicęe i jej syna, bo nie będzie dziedziczyć syn tej niewolnicy
21
Abimeleka i jego poddanych różni się od stylu życia np. mieszkańców Sodomy i Gomory (Rdz 13,13). Jest więc świadectwem na to, że każdy człowiek może pozytywnie odpowiedzieć na Boże znaki (w. 3) i w ten sposób zapewnić sobie pomyślność. Narodziny Izaaka. Oddalenie Izmaela. Po wielokrotnych zapowiedziach (Rdz 12,2.7; 13,16; 15,2-6; 17,4.16.19; 18,10) Bóg spełnia swoją obietnicę: Sara wreszcie zostaje matką. W tej sytuacji zaczyna ona bardzo mocno zabiegać o prawa swojego syna do wyłącznego dziedziczenia po Abrahamie. Opis napięcia pomiędzy Sarą i Hagar może być odbiciem niezbyt przyjaznych stosunków pomiędzy Izraelitami a Izmaelitami – nomadami żyjącymi na północnych terenach półwyspu Synaj i w Negebie (Rdz 20,1+; zob. Rdz 19,30-38+). Wzmianka o wypędzeniu Hagar i Izmaela
RODZAJU 20,10 — 21,10
64
Pwt 32,39; 2Krl 20,5
Rdz 17,15-21; 18,9-15
Rdz 17,12; Dz 7,8
Ga 4,22-31
01_Rdz:01_Rdz
Rz 9,7; Hbr 11,18
Rdz 16,7-10
Rdz 17,20
Rdz 26,15-25
9/3/08
2:07 PM
Page 65
z moim synem Izaakiem”. 11Słowa te wydały się Abrahamowi bardzo złe. Odnosiły się bowiem do jego syna. 12Wtedy Bóg powiedział do Abrahama: „Nie uważaj za złe tego, co o tym chłopcu i jego matce powiedziała do ciebie Sara. Posłuchaj jej głosu, gdyż za twoje potomstwo będzie uznane potomstwo Izaaka. 13Syna tej niewolnicy również uczynię wielkim narodem, bo jest on twoim potomkiem”. 14 Abraham wstał więc wcześnie, wziął chleb i skórzany worek z wodąa i dał Hagar. Włożył jej na plecy dzieckob, a następnie ją odesłał. Ona poszła i błąkała się po pustyni Beer-Szeby. 15 Gdy skończyła się woda w skórzanym worku, położyła swoje dziecko pod jednym z krzewów. 16Potem odeszła i usiadła w pobliżu, w odległości strzału z łuku. Myślała bowiem: „Nie chcę patrzeć na śmierć mojego dziecka”. Usiadła więc niedaleko i zaczęła głośno płakać. 17 Wtedy Bóg usłyszał płacz chłopca. Aniołs Boży zawołał więc z nieba do Hagar: „Co ci jest, Hagar? Nie bój się, bo Bóg usłyszał płacz chłopca, który tam leży. 18Wstań, podnieś chłopca i weź go za rękę, bo uczynię go wielkim narodem”. 19Gdy Bóg otworzył jej oczy, ujrzała studnię. Podeszła, napełniła skórzany worek wodą i dała chłopcu pić. 20 Bóg był z tym chłopcem. Gdy dorósł, mieszkał na pustyni i stał się łucznikiem. 21Mieszkał on na pustyni Paranc. A jego matka sprowadziła mu z Egiptu żonę.
a) skórzany worek z wodą – jednym ze sposobów przechowywania płynów było trzymanie ich w workach uszytych ze zwierzęcej skóry. b) dziecko – z wcześniejszych informacji wynika, że w tym czasie Izmael miał ok. 17 lat (Rdz 16,16; zob. Rdz 21,5.8+). Możliwe, iż niezgodność ta wynika stąd, że tekst o wypędzeniu Hagar i jej syna zaczerpnięto z innego zbioru i włączono do opowiadania o Izaaku, bez dostosowywania danych chronologicznych (Rdz 16). c) pustynia Paran – obszar w środkowej części Półwyspu Synaj.
Przymierze z Abimelekiem 22 W tym czasie Abimelek wraz z dowódcą swego wojska, Pikolem, powiedział do Abrahama: „Bóg jest z tobą we wszystkim, co czynisz! 23Teraz więc przysięgnij mi tu na Boga, że ani wobec mnie, ani wobec całego mojego potomstwa nie postąpisz zdradliwie. Tak jak ja darzyłem cię życzliwością, tak i ty będziesz darzył życzliwością mnie i kraj, w którym jesteś gościem”. 24 Abraham odpowiedział: „Przysięgam!”. 25Zrobił jednak Abimelekowi wymówkę z powodu studni z wodą, którą przywłaszczyli sobie słudzy Abimeleka. 26Abimelek wyjaśnił: „Nie wiem, kto to zrobił. Nie powiadomiłeś mnie o tym, a ja do dzisiaj nic na ten temat nie słyszałem”. 27 Abraham wziął więc owce i bydło i dał je Abimelekowi. Tak obaj zawarli przymierze. 28Gdy Abraham wydzielił z trzody siedem jagniąt, 29Abimelek go zapytał: „Co znaczy te siedem jagniąt, które wydzieliłeś?”. 30Abraham tak to wyjaśnił: w kontekście narodzin Izaaka może też potwierdzać wyłączne prawo Izaaka do odziedziczenia po Abrahamie Bożego błogosławieństwa. Nigdzie nie znajdziemy jednak tekstu mówiącego o odrzuceniu Izmaela. Także jemu Bóg błogosławi, co oznacza, że troska Boga obejmuje nie tylko szczególnie wybranych, ale wszystkich. Bóg ze względu na Abrahama wywodzi od Izmaela wielki naród (Rdz 16,10; 17,20). Przymierze z Abimelekiem. W opowiadaniu tym, podobnie jak w poprzednich rozdziałach (Rdz 12,2n; 18,17; 19,29), uwypuklony został temat błogosławieństwa, którego Bóg udziela ze względu na Abrahama. Dlatego Abimelek, chcąc mieć udział w tym błogosławieństwie, proponuje Abrahamowi zawarcie przymierza. W sprawę przymierza włączony
65
RODZAJU 21,11-30
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Beer-Szeba – miasto w północnej części Negebu (Rdz 20,1+). W czasach monarchii izraelskiej było lokalnym ośrodkiem administracyjnym i religijnym. Wskazuje się je jako południowy kraniec ziem Izraela (np. Sdz 20,1). Nazwa Beer-Szeba znaczy ‘studnia przysięgi’ lub ‘studnia siedmiu’. Zob. Słownik. b) wrócił do kraju Filistynów – za czasów Abrahama (XIX/XVIII w. przed Chr.) nie było Filistynów w Kanaanie. Przybyli tu dopiero na początku XII w. przed Chr. Stwierdzenie to jest więc anachronizmem. Zob. Rdz 26,1. c) tamaryszek – krzew lub drzewko wywodzące się z rodziny tamaryszkowatych, obejmującej ok. 100 gatunków. Występuje w południowej Europie, zachodniej i środkowej Azji i północno-wschodniej Afryce. Rośnie na terenach pustynnych, osiąga wysokość 3-5 m, jest wytrzymałe na suszę, pięknie kwitnie. W kulturze Chin i Egiptu tamaryszek jest często symbolem nieśmiertelności. d) kraj Moria – lokalizacja nieznana. Wzmianka w 2Krn 3,1, według której góra Moria znajduje się w Jerozolimie, miała być może na celu powiązanie miejsca lokalizacji świątyni Salomona z ofiarą złożoną przez Abrahama. e) chłopiec – nie wiadomo, ile lat miał wówczas Izaak. Według tradycji żydowskiej był dorosłym mężczyzną. f) wrócimy do was – słowa te brzmią jak proroctwo, które ostatecznie się spełniło. g) związał… syna Izaaka – według żydowskiej tradycji Izaak zorientował się, że to on ma być złożony w ofierze i nie protestował przeciwko temu. Sam prosił ojca, żeby go związał. Obawiał się być może tego, że gdy zobaczy wymierzony w siebie nóż, uczyni coś, co sprawi, że ofiara nie będzie w pełni doskonała.
Page 66
„Te siedem jagniąt weźmiesz ode mnie, aby służyły mi jako dowód, że to ja wykopałem tę studnię”. 31Dlatego nazwano to miejsce Beer-Szebaa, bo tam obaj sobie przysięgli. 32 Po zawarciu przymierza w Beer-Szebies Abimelek wraz z dowódcą wojska Pikolem wyruszył i wrócił do kraju Filistynówb. 33Abraham zasadził w Beer-Szebie tamaryszekc. Tam też wzywał imienia PANAs, Boga Wiecznego. 34I długi czas gościł Abraham w kraju Filistynów. Abraham poddany próbie 1 Po tych wydarzeniach Bóg wystawił Abrahama na próbę. Zawołał: „Abrahamie!”. On odpowiedział: „Oto jestem”. 2Wtedy Bóg rzekł: „Idź do kraju Moriad razem z twoim jedynym synem Izaakiem. Tam złożysz go na ofiaręs na jednym z pagórków, który ci wskażę”. 3 Nazajutrz Abraham wstał wcześnie, osiodłał swojego osła, wziął ze sobą dwóch służących i swojego syna Izaaka. Narąbał drewna do spalenia ofiary, a następnie poszedł w kierunku miejsca, o którym mówił Bóg. 4W trzecim dniu Abraham podniósł oczy i z daleka dostrzegł to miejsce. 5Wtedy powiedział do swoich sług: „Zostańcie tu z osłem, a ja i chłopiece pójdziemy tam, oddamy pokłon i wrócimy do wasf”. 6Wziął więc Abraham drewno do spalenia ofiary i włożył je na swojego syna Izaaka. Wziął też do ręki ogień i nóż, po czym obaj ruszyli. 7 W pewnej chwili Izaak rzekł do swojego ojca Abrahama: „Mój Ojcze”. „Jestem, mój synu” – odpowiedział Abraham. Syn zapytał: „Oto ogień i drewno, ale gdzie jest jagnię na całopalnąs ofiarę?”. 8Abraham odrzekł: „Mój synu, Bóg znajdzie sobie jagnię na całopalną ofiarę”. I szli dalej razem. 9 Wreszcie przyszli na miejsce wskazane przez Boga. Abraham zbudował tam ołtarz s, ułożył na nim drewno, związał swojego syna Izaakag i położył go na tym drewnie na ołtarzu. 10Potem wyciągnął rękę i wziął nóż, aby zabić swojego syna. 11 Wtedy anioł s PANAs zawołał na niego z nieba: „Abrahamie, Abrahamie!”. A on na to: „Oto jestem”. 12Anioł mówił dalej:
22
jest inny problem, a mianowicie uznanie prawa Abrahama do studni w Beer-Szebie. Zgoda Abimeleka, aby Abraham stał się właścicielem studni, oznacza, że zaczyna się realizować druga istotna obietnica Boga, dotycząca własności ziemi w Kanaanie. Zasadzenie tamaryszku w Beer-Szebie jest symbolem stopniowego nabywania prawa do ziemi i zarazem spełniania się Bożej obietnicy. Abraham poddany próbie. Polecenie dane przez Boga Abrahamowi wydaje się przekreślać spełnione już obietnice. Chociaż w poleceniu Boga nie ma wprost mowy o tym, że ma zabić Izaaka (w. 2), Abraham tak właśnie je rozumie i czyni wszystko, aby do tego doprowadzić. Skutek taki byłby oczywiście sprzeczny z podstawowym prawem Boga, dotyczącym nienaruszalności życia ludzkiego, mimo to dalszy ciąg wydarzeń podporządkowany jest przeświadczeniu Abrahama, że Bóg nakazuje mu zabić Izaaka. Abraham musi być świadomy tego, że wraz ze śmiercią Izaaka przepada nadzieja potomstwa tyle razy zapowiadanego przez Boga. Mimo grozy sytuacji nie podejmuje z Bogiem żadnej dyskusji, jak miał to zwyczaj czynić. Nie oczekuje żadnych wyjaśnień i nie szuka sposobu, żeby uratować syna. Bóg, który widzi działania Abrahama, także niczego więcej nie wyjaśnia. Pozwala mu działać. Jest przecież w stanie tak pokierować losem ludzi, aby okazała się Jego wszechmoc i łaskawość. Dlatego również postawa Abrahama jest wynikiem szczególnego oddziaływania łaski Boga. Abraham przeniknięty Bożą łaską okazuje wielką dojrzałość duchową,
RODZAJU 21,31 — 22,12
66
Rdz 26,33
Rdz 12,8
1Mch 2,52; Hbr 11,17-19; Jk 2,21-23 Rdz 31,11; 46,2; Wj 3,4; 1Sm 3,4n Mt 10,37
J 19,17
Jk 2,21
01_Rdz:01_Rdz
J 3,16; Rz 8,32; 1Kor 10,13
Rdz 12,2; 15,5; 16,10; 32,13
9/3/08
2:07 PM
Page 67
„Nie podnoś ręki na tego chłopca i nie czyń mu nic złego. Teraz wiem, że boisz się Bogaa, gdyż nie odmówiłeś mi swojego jedynego syna”. 13 Potem Abraham rozejrzał się i dostrzegł baranas zaplątanego rogami w zaroślach. Poszedł więc, wziął tego barana i złożył go na całopalną ofiarę zamiast swojego syna. 14I dał temu miejscu nazwę „PAN widzi”. Dlatego do dziś się mówi: „PAN ukazuje się na wzgórzub”. 15 Potem anioł PANA ponownie zawołał z nieba do Abrahama: 16„Przysięgam na samego siebie, wyrocznias PANA. Ponieważ to uczyniłeś i nie oszczędziłeś swojego jedynego syna, 17 będę cię obficie błogosławiłs i rozmnożę niezmiernie twoje potomstwo, jak gwiazdy na niebie i jak piasek na brzegu morza. Twoje potomstwo zdobędzie twierdze swoich wrogów. 18 Dlatego że posłuchałeś mojego głosu, wszystkie narody ziemi będą życzyły sobie takiego błogosławieństwa, jakie stanie się udziałem twojego potomstwa”. 19 Potem Abraham wrócił do swoich sług i wspólnie udali się do Beer-Szebys. Tam właśnie Abraham zamieszkał.
a) boisz się Boga – bojaźń Boża to kluczowe pojęcie religijne ST, częstsze niż wiara. Zwrot ten używany jest na określenie właściwego stosunku człowieka do Boga. Zob. Słownik. b) PAN ukazuje się na wzgórzu – nawiązanie do świątyni Salomonona, która według tradycji miała zostać zbudowana na wzgórzu Moria (2Krn 3,1).
Narodziny Rebeki Po tych wydarzeniach doniesiono Abrahamowi: „Milka również urodziła dzieci twojemu bratu Nachorowi: 21pierworodnegos Usa, Buza i jego brata Kemuela, przodka Aramejczykóws, 22Keseda, Chazo, Pildasza, Jedlafa i Betuela. 23Betuelowi zaś urodziła się Rebeka”. Milka urodziła Nachorowi, bratu Abrahama, tych ośmiu synów. 24Inna żona Nachora, Reuma, urodziła Tebacha, Gachama, Tachasza i Maakę. 20
Rdz 24,15; 25,20
a przede wszystkim bezgraniczną ufność w Bożą mądrość i dobroć. Wiara Abrahama staje się wręcz heroiczna i tym samym czyni go zdolnym do oddania Bogu wszystkiego – niezależnie od skutków. Wcześniejsze doświadczenia były dla Abrahama nauką, że nie zdoła przeniknąć zamysłu Boga. Teraz więc zgadza się na spełnienie się woli Boga, choć z pewnością nie jest w stanie wyjaśnić jej swoim umysłem. W decydującym momencie Bóg inter weniuje, co oznacza, że nie oczekiwał od Abrahama krwawej ofiary z syna, ale chodziło mu o to, czy Abraham będzie w stanie ofiarować siebie. Czy złoży Bogu w ofierze swoje pragnienia, nadzieje, plany, a przede wszystkim swoje ojcostwo. Z postawy Abrahama wynika, że dorósł do wyzwania, które Bóg mu postawił. Izaak jest więc uwolniony z więzów, jednak historia zbawienia będzie szła w tym kierunku, aby krwawa ofiara została złożona. Zapowiada to tajemnicza postać Sługi Pana (Iz 52,13 – 53,12). Realizacja tej zapowiedzi dokona się w śmierci Jezusa z Nazaretu. On sam w sposób całkowicie świadomy i dobrowolny złoży z siebie ofiarę (J 10,17-18). Ofiarowanie Izaaka stanowi więc zapowiedź doskonałej ofiary Jezusa Chrystusa. Podobnie w heroicznym czynie Abrahama możemy dostrzec zapowiedź bezgranicznej miłości Boga, który nie cofnął się przed wydaniem swojego Syna Jezusa w ręce oprawców, aby został zabity na krzyżu. Czyn Abrahama w proroczy sposób zapowiada to, co stanie się na Golgocie. Spoglądając na to wydarzenie od strony historii Izraela, można zauważyć, że zawiera wyraźną aluzję do zwyczaju składania ofiar z ludzi, szczególnie z dzieci. Praktyki takie były rozpowszechnione np. na terenie Kanaanu. Stosowali je nawet niektórzy królowie izraelscy. Bóg jednak absolutnie zakazuje składać ofiary z ludzi. Dlatego w ramach ofiar składanych Bogu wykształciła się tzw. ofiara zastępcza. Jej symbolem może być baran, którego Abraham zabija zamiast Izaaka. Wydarzenie to zdaje się także uzasadniać powinność oddania Bogu pierworodnych, za których należało złożyć odpowiednią ofiarę. Ten zwyczaj utrzymał się przez całe wieki. Znany jest bowiem jeszcze za czasów Jezusa (Łk 2,22-40+). Narodziny Rebeki. Podane tu informacje potwierdzają, że Boże błogosławieństwo obejmuje wszystkich ludzi. Tutaj wyraża się ono w licznym potomstwie. Liczba dwunastu synów Nachora może mieć także znaczenie symboliczne jako pełnia błogosławieństwa. Niektóre imiona synów kojarzą się z miejscowościami, które można zlokalizować na terenie Syrii. Wzmianka o potomkach Nachora służy też wprowadzeniu na scenę wydarzeń Rebeki, córki Betuela, która będzie poślubiona przez Izaaka, następcę Abrahama (Rdz 24).
67
RODZAJU 22,13-24
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) sto dwadzieścia siedem lat – zob. Rdz 5,5+. b) Hebron – zob. Rdz 13,18+. c) Chetyci – indoeuropejski lud zamieszkujący wschodnią część środkowej Anatolii (dzisiejsze tereny Syrii, Iraku). Od XVII w. przed Chr. zaczęła się ekspansja Chetytów, którzy m.in. zdobyli Aleppo i złupili Babilon. W okresie rozkwitu w XIV w. przed Chr. podporządkowali sobie ludy zamieszkujące północną Syrię i terytoria Libanu. Kres potędze Chetytów ok. XIII w. przed Chr. położyły tzw. Ludy Morza, które przybyły z rejonów Morza Egejskiego. Nie ma dowodów na to, że Chetyci kiedykolwiek zamieszkiwali Kanaan. Wymienia się ich wśród mieszkańców Kanaanu być może dlatego, że Asyryjczycy i Babilończycy w taki sposób nazywali ludy zamieszkujące te tereny. Zob. Słownik. d) bramy miasta – zob. Rdz 19,1+. e) czterysta syklów srebra – jeden sykl (tzw. lekki, zob. Słownik) był równowarty 11,4 g kruszcu. Była to więc spora kwota. f) Mamre – zob. Rdz 12,6+.
Page 68
Śmierć Sary. Zakup ziemi i grobowca 1 Sara przeżyła sto dwadzieścia siedem lata. 2Zmarła w Kiriat-Arba, czyli w Hebronieb, w kraju Kanaans. Wtedy Abraham zaczął obchodzić żałobę po Sarze i ją opłakiwać. 3 Następnie odszedł od swojej zmarłej, aby rozmawiać z Chetytamic. Mówił do nich: 4„Jestem wśród was przybyszem i wędrowcem. Dajcie mi na własność jeden z waszych grobów, abym mógł pogrzebać moją zmarłą”. 5Chetyci odpowiedzieli Abrahamowi: 6„Posłuchaj nas, panie! Jesteś wśród nas jak książę Boga. Pochowaj swoją zmarłą w najpiękniejszym z naszych grobów. Nikt spośród nas nie odmówi ci swojego grobu do pochowania twojej zmarłej”. 7Abraham podniósł się, pokłonił się do ziemi przed ludem tego kraju, czyli Chetytami, 8 i mówił do nich: „Jeśli zgadzacie się, bym pochował wśród was moją zmarłą, to wysłuchajcie mojej prośby: Wstawcie się za mną u Efrona, syna Sochara. 9Niech odda mi grotę Makpela, która jest jego własnością i znajduje się na krańcu jego pola. Niech mi ją odda za odpowiednią sumę, abym miał wśród was grób na własność”. 10 Wśród zebranych był Efron Chetyta. Odpowiedział więc Abrahamowi w obecności swoich rodaków i tych, którzy przychodzili do bramy miastad: 11„Nie, panie mój, posłuchaj mnie. Ja daję ci to pole, a także grotę, która jest na nim. Daję ci ją w obecności mego ludu na grób dla twojej zmarłej”. 12 Abraham skłonił się do ziemi przed ludem tego kraju 13i powiedział do Efrona wobec zebranych: „Raczej ty mnie wysłuchaj! Daję pieniądze za to pole, weź je ode mnie. Wtedy będę mógł tam pochować moją zmarłą”. 14Efron odpowiedział Abrahamowi: 15„Posłuchaj, mój panie! Ta ziemia warta jest czterysta syklów srebrae – cóż to znaczy dla nas? Pochowaj swoją zmarłą”. 16Abraham wysłuchał Efrona i wypłacił mu sumę, której zażądał w obecności Chetytów: czterysta syklów srebra, według ówczesnej wartości. 17 W ten sposób pole Efrona w pobliżu Mamref, czyli pole wraz ze znajdującą się na nim grotą Makpela, a także wszystkie drzewa wokół jego granicy 18przeszły na własność Abrahama. Świadkami tego byli Chetyci i wszyscy przychodzący do bramy miasta.
23
Śmierć Sary. Zakup ziemi i grobowca. Śmierć Sary i konieczność dokonania pochówku stają się tłem do wprowadzenia tematu posiadania przez Abrahama ziemi w Kanaanie, czyli spełnienia się Bożej obietnicy. Abraham postanawia zakupić ziemię, gdyż według panującej tradycji nie powinno się grzebać zmarłych w obcej ziemi. Sposób dokonania transakcji odpowiada ówczesnym zwyczajom. Suma zapłacona przez Abrahama jest bardzo wysoka. Wynika to stąd, że wcale się nie targował. Być może chciał w ten sposób jednoznacznie przypieczętować swoje prawo do zakupionego pola. Brak wzmianek o obecności Boga w całym tym wydarzeniu pozwala wysnuć wniosek, że zakup przez Abrahama ziemi nie jest w sensie ścisłym realizacją Bożej obietnicy, według której Abraham posiądzie ziemię Kanaan. Bóg bowiem obiecał, że Abraham ją otrzyma na własność, a nie zakupi (np. Rdz 15,18-21). Dlatego wydarzenie to należy interpretować jako zapowiedź tego, co dokona się w przyszłości. Wśród plemion izraelskich, które zajęły Kanaan po opuszczeniu Egiptu zawsze będzie istniało przekonanie, że Bóg dał im ziemię Kanaan, mimo że musieli też o nią walczyć.
RODZAJU 23,1-18
68
Hbr 11,13; 1P 2,11
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 50,13
Rdz 12,2; 28,1-10
Pwt 7,3n
Rdz 12,7
Rdz 29,2-10; Wj 2,16
9/3/08
2:07 PM
Page 69
19
Potem Abraham pochował swoją żonę Sarę w grocie na polu Makpela pod Mamre, czyli Hebronem, w kraju Kanaan. 20 Pole więc i znajdująca się na nim grota, należące do Chetytów, stały się własnością Abrahama jako miejsce rodzinnego grobowca. Małżeństwo Izaaka i Rebeki 1 Abraham zestarzał się i osiągnął sędziwy wiek, a PANs błogosławiłs mu we wszystkim. 2Pewnego razu Abraham rzekł do swojego najstarszego sługi, zarządzającego całym jego majątkiem: „Włóż mi swoją rękę między nogia 3i przysięgnij mi na PANA, Boga nieba i ziemi, że nie wybierzesz mojemu synowi żony spośród kobiet Kanaanus, w którym mieszkam. 4Udasz się natomiast do mojego rodzinnego krajub i tam wybierzesz żonę dla Izaaka”. 5Sługa mu odrzekł: „A jeśli ta kobieta nie zechce pójść ze mną do tego kraju, czy wtedy mam zaprowadzić twojego syna do kraju, z którego wyszedłeś?”. 6Abraham mu odpowiedział: „Strzeż się tego, byś miał tam zaprowadzić mojego syna! 7PAN, Bóg nieba, który wyprowadził mnie z domu mego ojca i z mojej rodzinnej ziemi, który mówił do mnie i przysiągł mi: «Twojemu potomstwu oddaję ten kraj», pośle przed tobą swojego aniołas, abyś znalazł tam żonę dla mojego syna. 8A gdyby ta kobieta nie chciała z tobą pójść, będziesz zwolniony z tej przysięgi. Tylko nie prowadź tam mojego syna”. 9Sługa ów włożył więc rękę między nogi swego pana Abrahama i przysiągł mu zgodnie z jego wolą. 10 Potem wziął dziesięć wielbłądów c, a także kosztowności swojego pana i udał się w drogę do Aram Nacharaimd, czyli do miasta Nachora. 11 Tam rozsiodłał wielbłądy przy studni poza miastem. Było to wieczorem, gdy wychodzono czerpać wodę. 12I zaczął się modlić: „PANIE, Boże mojego pana Abrahama, daj mi pomyślne spotkanie i okaż łaskę mojemu panu Abrahamowi. 13 Oto stoję teraz przy źródle, a córki mieszkańców tego miasta wychodzą czerpać wodę. 14Niech dziewczyna, której powiem: Przechyl dzban, abym mógł się napić, odpowie: Napij się i napoję także twoje wielbłądy. Niech ona będzie tą,
24
a) Włóż mi swoją rękę między nogi – znaczenie gestu nie jest do końca wyjaśnione. Kładzenie ręki w okolicach narządów płciowych miało być może na celu podkreślenie, że przysięga zobowiązuje do zachowania ciągłości rodu. b) rodzinnego kraju – Abraham pochodził z Ur chaldejskiego (Rdz 11,28+). Było to miasto na południu Mezopotamii, położone nad brzegiem Eufratu, niedaleko zejścia się Eufratu z Tygrysem (dzisiejsze Tell el-Muqayyar). Potem wraz z ojcem i innymi krewnymi mieszkał w Charanie (Rdz 11,31+), leżącym nad dopływem Eufratu Balikhem w północno-zachodniej Mezopotamii (dzisiejsza południowo-wschodnia Turcja). Abraham wysyła swojego sługę w okolice Charanu (Rdz 24,10+). c) wziął dziesięć wielbłądów – wzmianka o wielbłądach może tu być anachronizmem, gdyż ślady udomowienia wielbłąda w Palestynie pochodzą dopiero z ok. XII w. przed Chr. Abraham mógł być jednak posiadaczem tych zwierząt, ponieważ zostały one udomowione w środkowej Azji już ok. 2500 r. przed Chr. d) Aram Nacharaim – miasto położone na wschód od górnego odcinka Balikhu – dopływu Eufratu, niedaleko Charanu (dzisiejsza południowo-wschodnia Turcja).
Małżeństwo Izaaka i Rebeki. W życiu Abrahama, które powoli dobiega końca, spełniły się wszystkie dane mu obietnice. Teraz jego główną troską jest to, by mogły się one zrealizować w życiu Izaaka. Sędziwy ojciec decyduje, że Izaak nie może poślubić kobiety z Kanaanu. Nie wolno mu także wrócić do Mezopotamii, z której Abraham wyszedł na polecenie Boga. Decyzje te stają się tłem do ukazania rytuału zawierania małżeństwa. Wielokrotne odwoływanie się do Boga uczy religijnego spojrzenia na małżeństwo. Spełnienie przez Izaaka woli ojca jest gwarancją tego, że również jemu Bóg będzie błogosławił. Jeśli się przyjmie, że czytelnikami tego tekstu byli Izraelici przesiedleni do Babilonu, to po raz kolejny przypomniano im, że jedynym miejscem, które mogą uznać za swoją ojczyznę, jest Ziemia Obiecana, czyli Kanaan. Nawet jeśli zadomowili się w obcej ziemi, powinni wrócić do Kanaanu, skoro Bóg daje im taką możliwość. Prorocy będą usilnie nawoływać lud do takiego powrotu, który wielu Izraelitom wyda się nierealny. Zakaz wchodzenia w związki małżeńskie z Kananejkami, skierowany do wygnańców w Babilonie, dotyczy głównie tego, by ich uchronić przed przejmowaniem pogańskiej religii. Niestety, małżeństwa mieszane często miały taki skutek.
69
RODZAJU 23,19 — 24,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
a) nie współżył – zob. Rdz 4,1+.
RODZAJU 24,15-37
2:07 PM
Page 70
którą przeznaczyłeś dla twojego sługi Izaaka. Niech po tym poznam, że okazałeś łaskę mojemu panu”. 15 Jeszcze nie skończył się modlić, gdy z dzbanem na ramieniu przyszła Rebeka, córka Betuela, który był synem Milki, ona natomiast była żoną Nachora, brata Abrahama. 16Była to bardzo piękna dziewczyna, dziewica, z którą nie współżyła jeszcze żaden mężczyzna. Zeszła do źródła, napełniła dzban wodą i zamierzała odejść. 17Wtedy ów sługa wybiegł jej na spotkanie, mówiąc: „Pozwól mi się napić trochę wody z twojego dzbana”. 18Ona odrzekła: „Pij, panie mój”. Szybko pochyliła swój dzban i dała mu pić. 19Gdy się napił, powiedziała: „Naczerpię wody także dla twoich wielbłądów, aby piły według potrzeby”. 20Wylała więc szybko wodę z dzbana do koryta, pobiegła znów do studni, aby naczerpać wody. Czerpała tak dla wszystkich jego wielbłądów. 21Mężczyzna przypatrywał się jej w milczeniu, aby się upewnić, czy PAN poszczęści jego podróży, czy nie. 22 Gdy tylko wielbłądy przestały pić, wyjął złoty kolczyk ważący pół syklas, a na jej ręce włożył dwie złote bransolety ważące dziesięć syklów. 23Następnie zapytał: „Czyją jesteś córką?”. I dodał: „Powiedz mi, czy w domu twojego ojca byłoby dla nas miejsce na nocleg?”. 24Ona mu odpowiedziała: „Jestem córką Betuela, syna Milki, którego urodziła Nachorowi. 25Jest u nas dużo słomy i paszy, jak również miejsca na nocleg”. 26 Wtedy ów człowiek uklęknął, oddał PANU głęboki pokłon 27 i mówił: „Niech będzie błogosławionys PAN, Bóg mojego pana Abrahama, bo nie odmówił mojemu panu swojej łaski i wierności. Prowadził mnie bowiem w drodze do domu krewnych mojego pana”. 28 Tymczasem dziewczyna pobiegła i w domu swojej matki opowiedziała o tym, co się stało. 29Rebeka miała brata imieniem Laban. Pobiegł on do tego człowieka za miasto, do źródła. 30 Gdy zobaczył kolczyk i bransolety na rękach swojej siostry i usłyszał słowa Rebeki: „Tak mi mówił ten człowiek”, podszedł do mężczyzny, który stał z wielbłądami u źródła, 31i rzekł: „Chodź, błogosławiony przez PANA. Dlaczego tu stoisz? Przygotowałem już dla ciebie dom i miejsce dla wielbłądów”. 32 Wszedł więc ów człowiek do domu i rozsiodłano wielbłądy. Następnie dano słomę i paszę wielbłądom, a przybyszowi i jego towarzyszom wodę do umycia nóg. 33A gdy postawiono przed nim jedzenie, rzekł: „Nie będę jadł, dopóki nie przedstawię swojej sprawy”. Odpowiedzieli: „Mów”. 34A on oświadczył: „Jestem sługą Abrahama. 35PAN stale błogosławił mojemu panu, dlatego ma wszystkiego pod dostatkiem: dał mu owce i woły, srebro i złoto, sługi i służące, wielbłądy i osły. 36Żona mojego pana, Sara, urodziła mu w starości syna. Jemu właśnie oddał on cały swój majątek. 37Pan mój kazał mi przysiąc i powiedział: «Nie wybierzesz dla mojego syna żony spośród 70
Ez 16,11-12
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 71
kobiet kananejskich, w których kraju mieszkam. 38Pójdziesz natomiast do mojego rodzinnego domu, do moich krewnych, aby tam wybrać żonę dla mojego syna». 39Odpowiedziałem mojemu panu: A jeśli ta kobieta nie zechce pójść ze mną? 40 Powiedział mi: «PAN, z którym żyję w zażyłości, wyśle z tobą swojego anioła, sprawi, że ci się poszczęści i wybierzesz mojemu synowi żonę w moim rodzinnym domu, spośród moich krewnych. 41Będziesz jednak zwolniony z przysięgi, jeśli przyjdziesz do moich krewnych, a oni ci jej nie dadzą. Wówczas będziesz wolny od przysięgi». 42Dziś właśnie przyszedłem do tego źródła. I modliłem się: PANIE, Boże mojego pana Abrahama, obyś zechciał poszczęścić podróży, którą odbywam. 43Oto stoję tu, przy źródle. Spraw, aby dziewczyna, która przyjdzie czerpać wodę i do której powiem, aby dała mi się trochę napić ze swojego dzbana, 44i która odpowie mi, że da pić zarówno mnie, jak i naczerpie dla moich wielbłądów, była tą, którą PAN wybrał dla syna mojego pana. 45Zanim skończyłem tę żarliwą modlitwę, przyszła Rebeka z dzbanem na ramieniu. Zeszła do źródła i naczerpała wody. Powiedziałem więc do niej: Proszę, daj mi się napić. 46A ona szybko nachyliła swój dzban i powiedziała: «Pij, a potem napoję twoje wielbłądy». Napiłem się więc, a potem napoiła wielbłądy. 47 Następnie zapytałem ją: Czyją jesteś córką? A ona odrzekła: «Jestem córką Betuela, syna Nachora, którego mu urodziła Milka». Wtedy włożyłem kolczyk w jej nozdrza i bransolety na jej ręce. 48Potem uklęknąłem, oddałem pokłon PANU i błogosławiłem PANA, Boga mojego pana Abrahama za to, że prowadził mnie właściwą drogąs, abym mógł dla jego syna wziąć za żonę córkę jego bratas. 49Teraz więc, jeśli zamierzacie okazać mojemu panu prawdziwą życzliwość, to mi powiedzcie. A jeśli nie, to też mi powiedzcie, a wtedy udam się gdzie indziej”. 50 Laban i Betuel odpowiedzieli: „Skoro od PANA wyszło to wszystko, to nie my mamy tu głos decydujący. 51Oto przed tobą jest Rebeka: niech idzie z tobą i będzie żoną syna twojego pana, jak to PAN zdecydował”. 52Gdy sługa Abrahama usłyszał te słowa, oddał głęboki pokłon PANU. 53Następnie wyjął srebrne i złote naczynia, a także szaty i dał je Rebece. Bratu zaś i jej matce wręczył kosztowności. 54A gdy się posili i napili wraz z towarzyszami, udali się na spoczynek. O świcie wstali, a sługa Abrahama powiedział: „Odprawcie mnie do mego pana”. 55Brat i matka Rebeki rzekli: „Niech dziewczyna zostanie z nami chociaż dziesięć dni, a potem może odjechać”. 56Na to sługa: „Nie zatrzymujcie mnie, skoro PAN poszczęścił mojej podróży. Odprawcie mnie, abym mógł udać się do mojego pana”. 57Odpowiedzieli: „Zawołajmy dziewczynę i ją spytajmy”. 58 Zawołali więc Rebekę i zapytali: „Czy chcesz iść z tym człowiekiem?”. Odpowiedziała: „Tak!”. 59Wtedy odprawili swoją 71
RODZAJU 24,38-59
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) niańka – miała na imię Debora (Rdz 35,8). b) Negeb – zob. Rdz 12,9+. c) studnia Lachaj-Roj – zob. Rdz 16,14. d) zakryła się – zwyczaj zakrywania twarzy w miejscach publicznych przez kobiety, szczególnie niezamężne, był praktykowany wśród niektórych ludów Wschodu. e) stu siedemdziesięciu pięciu lat – zob. Rdz 5,5+. f) Mamre – zob. Rdz 12,6+.
Page 72
siostrę, Rebekę, jej niańkęa, a także sługę Abrahama i jego towarzyszy. 60Błogosławili też Rebece, mówiąc: „Siostro nasza, wzrastaj w tysiące! Niech twoje potomstwo zdobędzie bramy swoich wrogów!”. 61 Potem Rebeka wsiadła razem ze swoimi służącymi na wielbłądy i wyruszyła za owym człowiekiem. Sługa ów odjechał wiec razem z Rebeką. 62 Tymczasem Izaak, który mieszkał w Negebieb, właśnie wrócił od studni Lachaj-Rojc. 63Pod wieczór wyszedł na pole, aby rozmyślać. Gdy podniósł wzrok, zobaczył zbliżające się wielbłądy. 64Również Rebeka podniosła wzrok, a gdy dostrzegła Izaaka, zsiadła z wielbłąda. 65Zapytała sługę: „Kim jest ten mężczyzna idący do nas przez pole?”. Sługa odpowiedział: „To mój pan”. Wtedy ona wzięła zasłonę i zakryła sięd. 66 Kiedy sługa opowiedział o wszystkim, co zrobił, 67Izaak wprowadził ją do namiotu swojej matki Sary. Przyjął więc Rebekę i została jego żoną. Izaak pokochał ją i doznał pociechy po śmierci matki. Dalsi potomkowie Abrahama. Jego śmierć 1 Abraham pojął jeszcze za żonę kobietę imieniem Ketura. 2Ona urodziła mu Zimrana, Jokszana, Medana, Midiana, Jeszbaka i Szuacha. 3 Jokszan był ojcem Saby i Dedana. Synami zaś Dedana byli: Assurim, Letuszim i Leummim. 4 Synami Midiana byli: Efa, Efer, Henoch, Abida i Eldaa. Wszyscy ci byli potomkami Ketury. 5 Abraham całe swoje mienie przekazał Izaakowi. 6Pozostałych synów, których urodziły mu jego inne żony, obdarował i jeszcze za swojego życia kazał im odejść od Izaaka na obszar wschodni. 7 A gdy Abraham dożył stu siedemdziesięciu pięciu late, 8zbliżył się do kresu życia i umarł, osiągnąwszy sędziwy wiek. Syty życia został przyłączony do swoich przodków. 9Jego synowie, Izaak i Izmael, pochowali go w grocie Makpela, na polu Efrona, syna Sochara Chetytys, w pobliżu Mamref. 10Abraham nabył to pole od Chetytów. Tam spoczął Abraham obok swojej żony Sary. 11Po śmierci Abrahama Bóg błogosławiłs jego synowi Izaakowi, który zamieszkał w pobliżu studni Lachaj-Rojc.
25
Dalsi potomkowie Abrahama. Jego śmierć. Opowiadanie o ostatniej żonie Abrahama i sześciu synach, których mu ona dała, jest okazją, by wspomnieć o jego rozporządzeniach przed śmiercią i o samej śmierci. Jest to też podsumowanie życia Abrahama, które można uznać za szczęśliwe i udane, na co wskazuje osiągnięcie sędziwego wieku, liczni potomkowie oraz zabezpieczenie ich przyszłości. Dziedzicem Abrahama jest tylko syn obietnicy, Izaak, dlatego synowie Ketury otrzymują nakaz odejścia od Izaaka. Imiona synów Ketury (w. 2) to nazwy plemion arabskich. Sabejczycy (w. 3) mieszkali w południowo-zachodniej Arabii, Dedan (w. 3) zaś graniczył z Edomem. Według Rdz 10,7 byli oni potomkami Chama. Imiona synów Midiana (w. 4) występują jako nazwy rodów wśród potomków Judy, Manassesa i Rubena. Mówiąc o pogrzebie Abrahama, wymienia się tylko Izaaka i Izmaela, czyli chronologicznie drugiego i pierwszego. Pochówek przy zmarłej Sarze i błogosławieństwo, którym Bóg darzy Izaaka, jest dla Abrahama ukoronowaniem jego spełnionego życia.
RODZAJU 24,60 — 25,11
72
Rdz 22,17
Rdz 16,14; 25,11
1Krn 1,32n
Rdz 24,36
Rdz 15,15
Rdz 23
01_Rdz:01_Rdz
1Krn 1,29-31
Rdz 16,12
9/3/08
2:07 PM
Page 73
Potomkowie Izmaela 12 A oto potomkowie Izmaela, syna Abrahama, którego mu zrodziła Egipcjanka Hagar, służąca Sary, żony Abrahama. 13 Synowie Izmaela i ich potomkowie nosili następujące imiona: Nebajot, pierworodnys syn Izmaela, Kedar, Adbeel, Mibsam, 14Miszma, Duma, Massa, 15Chadad, Tema, Jetur, Nafisz i Kedma. 16 To są synowie Izmaela, którzy dali początek dwunastu ludom i od nich pochodzą nazwy ich miejscowości i osiedli. 17 Gdy Izmael miał sto trzydzieści siedem lata, doszedł do kresu swojego życia, umarł i został przyłączony do swoich przodków. 18Jego potomkowie mieszkali od Chawila do Szurb, naprzeciw Egiptu, na drodze do Assuruc. Osiedlili się tam blisko siebied.
a) sto trzydzieści siedem lat – zob. Rdz 5,5+. b) Szur – zob. Rdz 20,1+. c) Assur – starożytna nazwa Asyrii. d) Osiedlili się tam blisko siebie – oryginał niejasny, różnie tłumaczony (np. Osiedlili się tam mimo sprzeciwu wszystkich swoich braci). e) Ezaw – znaczenie tego imienia jest niepewne. Wzmianka, że dziecko było czerwone i owłosione jest w oryginale aluzją do Edomu i Seiru (inna nazwa Edomu; Rdz 32,4+). Edom znaczy ‘czerwony’, ‘rdzawy’. Seir znaczy ‘owłosiony’. f) Jakub – to skrócona forma imienia znaczącego: Niech Bóg chroni. W oryginale występuje gra słów pomiędzy imieniem Jakub a piętą.
Potomkowie Izaaka: Ezaw i Jakub A oto potomkowie Izaaka, syna Abrahama. Abraham był ojcem Izaaka. 20Izaak miał czterdzieści lat, gdy poślubił Rebekę, córkę Betuela Aramejczykas z Paddan-Aram, siostrę Labana Aramejczyka. 21 Izaak modlił się do PANAs za swoją żonę, ponieważ była niepłodnas. PAN go wysłuchał i jego żona Rebeka zaszła w ciążę. 22A gdy dzieci walczyły w jej łonie, myślała: „Jeśli tak się zdarza, to dlaczego akurat mnie to spotyka?”. Poszła więc zapytać PANA. 23PAN jej odpowiedział: „W twoim łonie są dwa narody i dwa ludy wyjdą z twojego wnętrza. Jeden będzie górował nad drugim, starszy będzie służył młodszemu”. 24 Gdy nadszedł czas porodu, okazało się, że będzie miała bliźnięta. 25Pierwszy chłopiec, który się urodził, był czerwony i cały pokryty owłosieniem jak płaszczem. Dlatego dano mu imię Ezawe. 26Potem urodził się jego brat, który trzymał Ezawa za piętę, dlatego dano mu imię Jakubf. Izaak miał sześćdziesiąt lat, gdy mu się oni urodzili. 27 Gdy chłopcy urośli, Ezaw stał się zdolnym myśliwym i wędrował po polach. Jakub natomiast był człowiekiem spokojnym i mieszkał w namiocie. 28Izaak kochał Ezawa, ponieważ polował dla niego, Rebeka natomiast kochała Jakuba. 19
Rdz 38,27-30
Ml 1,2-5; Rz 9,12
Oz 12,4
Rdz 27,3-10
Potomkowie Izmaela. Choć tylko Izaak jest wybrany, syn Abrahama i Hagar został uwzględniony w podsumowaniu życia Abrahama. Fakt, że ma potomków, osiągnął sędziwy wiek i został godnie pogrzebany świadczy o tym, iż nie był pozbawiony Bożego błogosławieństwa. Potomkowie Izaaka: Ezaw i Jakub. W Rdz 25,19 rozpoczyna się opowieść o Izaaku, która kończy się wzmianką o jego śmierci w Rdz 35,29. Historia Izaaka jest jednak zdominowana opowieścią o jego synu Jakubie. Podobnie jak wcześniej Abraham i Sara, także Izaak i Rebeka długo oczekiwali na potomstwo (por. ww. 20 i 26). Wstawiennictwo Izaaka za niepłodną Rebeką okazało się równie skuteczne jak niegdyś wstawiennictwo Abrahama za kobietami na dworze Abimeleka (Rdz 20,17n). Opis narodzin bliźniaków i inne zdarzenia z ich życia podporządkowane są tematowi Bożego błogosławieństwa. Ten bowiem, kto otrzyma błogosławieństwo, będzie przewodził i panował. Możliwe, że opowieść o narodzinach Ezawa i Jakuba czerpie motywy z ludowych legend, którymi tłumaczono konflikt pomiędzy Edomitami
73
RODZAJU 25,12-28
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) nazwano go Edomem – kolejne wyraźne utożsamienie Edomitów z Ezawem, od którego, według tradycji, się wywodzą. b) soczewica – nazwa rośliny strączkowej z rodziny motylkowatych oraz jej nasion, które są okrągłe, spłaszczone, obustronnie wypukłe, o średnicy 3-9 mm. Soczewica jest jedną z najstarszych roślin uprawnych. Znano ją już cztery tysiące lat temu m.in. w Azji Mniejszej, Zakaukaziu, Grecji, Rzymie. Uchodziła za pokarm ubogich. Posiada dużą wartość odżywczą. c) Gerar – zob. Rdz 20,1+.
Page 74
29
Pewnego razu, gdy Jakub przyrządzał jakąś potrawę, Ezaw wrócił z pola zmęczony i głodny. 30Rzekł więc do Jakuba: „Daj mi tej czerwonej potrawy, bo jestem bardzo głodny”. Dlatego to nazwano go Edomema. 31Jakub mu powiedział: „Odstąp mi za to twoje pierworództwos”. 32Ezaw odparł: „Skoro jestem śmiertelnie wyczerpany, na cóż mi pierworództwo?”. 33 Wtedy Jakub rzekł: „Przysięgnij mi teraz”. Ezaw przysiągł i oddał mu swoje pierworództwo. 34Jakub dał Ezawowi chleb i potrawę z soczewicyb. Ezaw zjadł to i wypił, a potem wstał i się oddalił. W ten sposób Ezaw zlekceważył swoje pierworództwo. Izaak u Abimeleka 1 Po głodzie, który panował za czasów Abrahama, znów nastał w tym kraju głód. Izaak udał się więc do króla filistyńskiego Abimeleka, do Geraruc. 2Wtedy PANs ukazał mu się i powiedział: „Nie idź do Egiptu, lecz zamieszkaj w kraju, który ci wskażę. 3Zatrzymaj się jako przybysz w tym kraju, a Ja będę z tobą i będę ci błogosławiłs. Tobie bowiem i twojemu potomstwu oddaję wszystkie te ziemie, dotrzymując przysięgi, którą złożyłem twojemu ojcu Abrahamowi. 4Twoje potomstwo rozmnożę jak gwiazdy na niebie i dam mu wszystkie te ziemie. Wszystkie narody ziemi będą sobie życzyć błogosławieństwa, na wzór błogosławieństwa twojego potomstwa. 5Będzie tak dlatego, że Abraham słuchał mojego głosu i przestrzegał moich nakazów, praw i pouczeń”. 6 Izaak zamieszkał więc w Gerarze. 7A gdy mieszkańcy tego miasta pytali go o żonę, odpowiadał: „Ona jest moją siostrą”. Bał się bowiem przyznać: „To jest moja żona”, aby ci ludzie nie zamordowali go z powodu Rebeki, która była piękną kobietą. 8 Mieszkał tam dłuższy czas, aż pewnego razu król filistyński Abimelek patrzył przez okno i ujrzał Izaaka pieszczącego swoją żonę. 9Abimelek zawołał więc Izaaka i powiedział: „To przecież twoja żona! Dlaczego więc mówiłeś: «Jest moją siostrą»?”. Izaak mu odrzekł: „Mówiłem tak, aby nie umrzeć z jej powodu”. 10Abimelek odpowiedział: „Jak mogłeś z nami tak postąpić! Mało brakowało, a ktoś z mojego ludu spałby z twoją żoną i tak doprowadziłbyś nas do występku”. 11 Wtedy Abimelek zagroził całemu swojemu ludowi: „Kto dotknie tego człowieka lub jego żony, na pewno umrze”.
26
a Izraelitami i uzasadniano okresy podporządkowania Edomitów Izraelowi. Opis ten może też być odbiciem zatargów pomiędzy myśliwymi a pasterzami. W świetle opowiadania Jakub jawi się jako człowiek, który wie, czego chce, i który umie to osiągnąć, Ezaw natomiast okazuje się głupcem, który nie docenia tego, co ma. Cechy te przesądzają, że młodszy bierze górę nad starszym. Według prawa błogosławieństwo należy się Ezawowi, Jakub jednak czyni wszystko, aby odwrócić istniejący porządek i uzyskać Boże błogosławieństwo. Izaak u Abimeleka. Fragment ten zawiera wiele wątków, w których można dopatrzeć się podobieństw z historią Abrahama: konieczność podjęcia wędrówki z powodu głodu, choć w przeciwieństwie do Abrahama Izaak ma pozostać
RODZAJU 25,29 — 26,11
74
Pwt 21,17
Hbr 12,16
Rdz 12,10
Rdz 12,1
Pwt 2,7; Syr 44,22; Hbr 11,9
Rdz 12,3.7; 22,17n
Koh 9,9
Prz 6,29
01_Rdz:01_Rdz
12
Wj 1,9
Rdz 21,22n
9/3/08
2:07 PM
Page 75
Izaak zasiał w tym kraju ziarno i zebrał stokrotny plon, ponieważ PAN mu błogosławił. 13Jego posiadłości rozrastały się coraz bardziej, aż wreszcie stał się bardzo bogaty. 14Posiadał stada owiec i wołów oraz wiele sług, tak że Filistynis mu zazdrościli. 15Z tego powodu zasypywali ziemią wszystkie studnie, które za czasów Abrahama wykopali jego słudzy. 16Abimelek natomiast powiedział Izaakowi: „Odejdź od nas, bo jesteś od nas zamożniejszy”. 17 Wtedy Izaak odszedł, rozbił obóz nad potokiem Gerar i tam zamieszkał. 18Potem oczyścił studnie, które za czasów jego ojca Abrahama wykopali słudzy, a które po jego śmierci zasypali Filistyni. Przywrócił im nazwy, które kiedyś nadał jego ojciec. 19 Pewnego razu słudzy Izaaka kopali w dolinie Gerar i znaleźli tam tryskające źródło. 20Wtedy pasterze z Geraru kłócili się z pasterzami Izaaka, mówiąc: „To nasza woda!”. Nazwał więc tę studnię Esek, bo spierali się z nim. 21Gdy wykopali inną studnię, znów kłócili się o nią. Dlatego dał jej nazwę Sitna. 22 Izaak zmienił więc miejsce zamieszkania i wykopał kolejną studnię. O nią nie było już sporu, dlatego nazwał ją Rechobot. Mówił bowiem: „Teraz PAN dał nam dużo miejsca, byśmy się rozmnażali w tym kraju”. 23 Potem Izaak udał się stamtąd do Beer-Szebys. 24Pierwszej nocy PAN mu się ukazał i powiedział: „Ja jestem Bogiem twojego ojca Abrahama. Nie bój się, bo jestem z tobą. Będę ci błogosławił i pomnożę twoje potomstwo ze względu na mojego sługę Abrahama”. 25 Izaak zbudował tam ołtarzs i wzywał imienias PANA. Tam też rozbił swój namiot, a jego słudzy wykopali studnię. 26Wtedy przyszedł do niego z Geraru Abimelek razem ze swoim doradcą Achuzatem i dowódcą wojska – Pikolema. 27Izaak zapytał ich: „Po co przyszliście do mnie, skoro mnie nienawidzicie i wypędziliście mnie od siebie?”. 28Oni odpowiedzieli: „Zobaczyliśmy naprawdę, że PAN jest z tobą. Pomyśleliśmy więc: niech między nami a tobą będzie umowa. Chcemy zawrzeć z tobą przymierze, 29na mocy którego nie wyrządzisz nam krzywdy, tak jak my nie skrzywdziliśmy ciebie i wyświadczyliśmy ci jedynie dobro. Pozwoliliśmy ci również odejść w spokoju. Jesteś więc teraz błogosławiony przez PANA”. 30Izaak wyprawił im ucztęb. Oni zaś jedli i pili. 31Następnego dnia wstali wcześnie i złożyli sobie wzajemnie przysięgę. Potem Izaak
a) Abimelek przychodzi razem ze swoimi dostojnikami, co wskazuje, że jest to wizyta oficjalna. Być może zawarty jest tu opis wizyt państwowych, jakie składali sobie przywódcy Filistynów i Izraelitów w późniejszych czasach (w. 1). b) Integralnymi elementami zawierania przymierza były: wspólne spożycie posiłku i złożenie sobie przysięgi (w. 31).
na terenie Kanaanu (w. 1, por. Rdz 12,10), spotkanie z Abimelekiem w Gerarze i ukrywanie własnego małżeństwa (ww. 7-11, por. Rdz 12,11nn; 20,1nn), konflikt o studnie zakończony porozumieniem i przysięgą (ww. 14-31, por. Rdz 21,22-31). Opowiadanie to zawiera też liczne próby wyjaśnienia za pomocą mitów lub legend pochodzenia niektórych nazw (ww. 20-22.33). Stwierdzenie, że Abimelek był królem filistyńskim (w. 2), jest anachronizmem, ponieważ za czasów patriarchów (XIX/XVIII w. przed Chr.) nie było Filistynów w Kanaanie. Przybyli tu dopiero na początku XII w. przed Chr. Bóg ze względu na przysięgę daną Abrahamowi oraz jego wiarę i posłuszeństwo troszczy się o Izaaka i daje mu wskazania. Błogosławi mu, choć nie zawiera z nim odrębnego przymierza. Izaak dzięki swojej łagodności i bezkonfliktowości jest kontynuatorem postaw swojego ojca (np. Rdz 13,7-9). W ten sposób własne powodzenie
75
RODZAJU 26,12-31
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 76
pożegnał się z nimi, a oni spokojnie odeszli. 32Tego samego dnia przyszli słudzy Izaaka i oznajmili mu o studni, którą wykopali. Mówili: „Znaleźliśmy studnię”. 33On nazwał ją Szibea. Dlatego do dziś to miasto nazywa się Beer-Szeba. Małżeństwa Ezawa Gdy Ezaw miał czterdzieści lat, poślubił Jehudit, córkę Chetytys Beeriego, i Bosmat, córkę Chetyty Elona. 35Były one przyczyną utrapień Izaaka i Rebeki.
34
Izaak błogosławi Jakuba 1 Gdy Izaak się zestarzał, a jego oczy osłabły, tak że nie widział, wezwał swojego starszego syna Ezawa i powiedział do niego: „Mój synu”. On odrzekł: „Jestem”. 2Izaak mówił dalej: „Zestarzałem się i moja śmierć jest już blisko. 3 Teraz więc weź swoją broń, kołczan i łuk, wyjdź na pole i upoluj coś dla mnie. 4Potem przygotuj mi potrawę, którą lubię, przynieś mi ją do zjedzenia, abym ci mógł pobłogosławićs zanim umrę”. 5 Rebeka podsłuchiwała, gdy Izaak rozmawiał ze swoim synem Ezawem. Ezaw poszedł więc na pole, aby upolować coś dla swojego ojca. 6Tymczasem Rebeka powiedziała do swojego syna Jakuba: „Słyszałam, jak twój ojciec rozmawiał z twoim bratem Ezawem: 7«Przynieś mi coś z polowania i przygotuj mi ulubioną potrawę, abym ją zjadł i pobłogosławił cię wobec PANAs, zanim umrę». 8Słuchaj więc, mój synu, co teraz zrobisz. 9Idź do trzody i przynieś mi dwa dorodne koźlątka. Ja przygotuję z nich ulubioną potrawę dla twojego ojca. 10Potem zaniesiesz ją ojcu do zjedzenia, aby ci pobłogosławił, zanim umrze”. 11Jakub odrzekł swojej matce Rebece: „Przecież mój brat Ezaw jest owłosiony, a ja mam gładką skórę! 12Jeśli ojciec mnie dotknie, okażę się wobec niego kłamcą i ściągnę na siebie przekleństwos zamiast błogosławieństwa”. 13Matka mu odpowiedziała: „Mój synu, niech na mnie spadnie przekleństwo, które miałoby dosięgnąć ciebie. Posłuchaj mnie, idź i zrób to, o co cię proszę”. 14Poszedł więc, wybrał koźlęta
Rdz 24,3; 28,1; 36,1-5
27
i bezpieczeństwo opiera przede wszystkim na Bogu. Postępowanie Izaaka zauważają otaczający go ludzie, którzy szukają z nim zgody. Oznacza to, że człowiek pobłogosławiony przez Boga może w sposób bardzo pozytywny oddziaływać na innych, pobudzając ich do dobra. Małżeństwa Ezawa. Poza informacją o dwóch żonach Ezawa (Rdz 28,8n; 36,1-3) w tekście tym znajduje się lakoniczne uzasadnienie podstępnego zachowania Rebeki i Jakuba wobec Ezawa, które nastąpi w przyszłości (Rdz 27). Powód zawarty w w. 35 ma wskazywać na to, że Ezaw zasłużył na takie traktowanie. Izaak błogosławi Jakuba. Podany jest tu drugi i zasadniczy powód konfliktu między Ezawem i Jakubem (Rdz 25,19-34+) – zawłaszczenie ojcowskiego błogosławieństwa. Jeśli w sprawie utraty prawa pier worództwa można było mówić o sprytnym wykorzystaniu przez Jakuba lekkomyślności i niefrasobliwości Ezawa (Rdz 25,29-34), to w przypadku odebrania przez Jakuba błogosławieństwa należnego Ezawowi mamy do czynienia z podstępem i oszustwem. Inicjatorką wydarzeń jest Rebeka, której zachowanie potwierdza, jak wielką wagę przywiązywano do ojcowskiego błogosławieństwa. Pewnym usprawiedliwieniem podstępnego działania Rebeki może być fakt, że jeszcze przed narodzeniem dzieci wiedziała, że uprzywilejowany będzie młodszy syn, Jakub (Rdz 25,23). Błogosławieństwo, które wypo-
RODZAJU 26,32 — 27,14
76
Rdz 25,23n.28
Rdz 25,25
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 26,12
Pwt 33,13
Rdz 25,23; Syr 44,23
Rdz 12,3
9/3/08
2:07 PM
Page 77
i przyniósł je matce, a ona przygotowała z nich ulubioną potrawę dla jego ojca. 15Potem Rebeka wzięła ubrania starszego syna Ezawa, najcenniejsze, jakie miała w domu, i ubrała w nie swojego młodszego syna. 16Skórami koźląt owinęła mu ręce i nieowłosione części szyi. 17Następnie dała Jakubowi smaczną potrawę, którą przygotowała, i chleb. 18 Jakub poszedł więc do swojego ojca i powiedział: „Mój ojcze!”. Izaak odrzekł: „Jestem”. I zapytał: „Którym jesteś synem?”. 19 Jakub odpowiedział swojemu ojcu: „To ja, Ezaw, twój pierworodnys. Zrobiłem, jak mi kazałeś. Podnieś się więc, usiądź i jedz przygotowaną potrawę, abyś mi z sercas pobłogosławił”. 20 Wtedy Izaak zapytał swojego syna: „Mój synu, jak to możliwe, że tak szybko coś upolowałeś?”. Jakub odrzekł: „To PAN, twój Bóg mi poszczęścił”. 21Izaak powiedział do Jakuba: „Zbliż się, mój synu, abym cię dotknął i sprawdził, czy ty jesteś moim synem Ezawem, czy nie”. 22 Jakub podszedł do swojego ojca Izaaka. On dotknął go i rzekł: „Masz głos Jakuba, ale ręce Ezawa”. 23Nie rozpoznał go jednak, gdyż jego ręce były owłosione jak ręce Ezawa. Chcąc go więc pobłogosławić, 24zapytał: „Czy ty jesteś moim synem Ezawem?”. Ten odpowiedział: „Tak”. 25Na to Izaak: „Mój synu, podaj mi to, co upolowałeś, abym zjadł i mógł ci z serca pobłogosławić”. Wtedy Jakub podał mu potrawę i on jadł. Przyniósł mu też wina, które wypił. 26 Potem jego ojciec Izaak rzekł do niego: „Mój synu, podejdź i pocałuj mnie”. 27Jakub podszedł i pocałował go. Gdy Izaak poczuł zapach jego ubrania, błogosławił go, mówiąc: „Zapach mojego syna, jak zapach pola, które PAN pobłogosławił. 28 Niech Bóg da ci rosę z nieba i żyzną ziemię, obfitość zboża i moszczua. 29 Niech narody ci służą i ludy nisko się kłaniają. Bądź panem swoich braci i niech synowie twojej matki oddają ci pokłon. Przeklęty, kto cię przeklina, a błogosławiony, kto cię błogosławi”.
a) moszcz – być może chodzi tu o sok wyciśnięty z winogron, z którego wytwarzano wino.
wiada Izaak, jest w pełni skuteczne, chociaż został oszukany i pobłogosławił wbrew swojej intencji. Pierwsze słowa błogosławieństwa zapewniają Jakubowi urodzaj ziemi i dobrobyt. W dalszej części błogosławieństwo zapewnia mu pozycję społeczną, pierwszeństwo, władzę nad innymi, a także nietykalność, gdyż każdy, kto by mu szkodził, ściągnie na siebie nieszczęście. Utrata błogosławieństwa przez Ezawa ujawnia jego wielki dramat i wrażliwość (ww. 34.38). Jedyną pociechą dla niego jest zapowiedź, że przyjdzie czas, kiedy wyzwoli się spod panowania Jakuba. Zrealizowała się ona m.in. za czasów króla Jorama, gdy Edomici – potomkowie Ezawa – uzyskali polityczną niezależność od Izraela (2Krl 8,20.22). Ezaw nie godzi się z sytuacją, która zaistniała, dlatego Jakub musi uciekać. Rebeka ma nadzieję, że gniew Ezawa szybko minie. Niestety, pobyt Jakuba w Mezopotamii potrwa dwadzieścia lat (Rdz 31,38) i matka nigdy już nie zobaczy swojego ukochanego syna. Autor biblijny w tekście nie ocenia czynu Rebeki i Jakuba. Umieszcza jedynie wzmiankę, że Izaak był przerażony, gdy zorientował się, co się stało (w. 33). Informacja ta sygnalizuje, że dla autora biblijnego nie jest obojętna moralna wartość poszczególnych czynów. Jakub ewidentnie jest kłamcą i oszustem. Skoro jednak mu się wiedzie, czy należy w tym widzieć przyzwolenie Boga na podstępy i kłamstwa? Nie ma wątpliwości co do tego, że Bóg brzydzi się kłamstwem i kłamców odrzuca (np. Wj 20,16; Ps 5,7; 101,7; Prz 12,22). Dlatego niewykluczone, że opowieść o Jakubie należy traktować jako pewien obraz, który ma na celu nie
77
RODZAJU 27,15-29
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) jarzmo – uprząż zakładana bydłu pociągowemu. Drewniane jarzma nakładano na szyję lub mocowano na głowie i rogach zwierzęcia. Obraz ten w odniesieniu do Ezawa wskazuje na jego poddaństwo. b) Charan – zob. Rdz 11,31+.
Page 78
30
Zaledwie Izaak skończył błogosławić Jakuba i gdy tylko Jakub wyszedł od niego, zaraz wszedł Ezaw, który wrócił z łowów. 31On także przygotował ulubioną potrawę, przyniósł ją ojcu i powiedział: „Wstań, mój ojcze, i jedz to, co upolowałem, abyś mógł mi pobłogosławić”. 32 Izaak, jego ojciec, zapytał go: „Kim jesteś?”. A on odrzekł: „To ja, twój starszy syn Ezaw”. 33Wtedy Izaak bardzo się przeraził i zapytał: „Któż zatem upolował zwierzę i przyniósł mi, abym jadł, zanim ty przyszedłeś, a ja mu pobłogosławiłem? To on otrzymał błogosławieństwo”. 34Gdy Ezaw usłyszał te słowa, wybuchnął płaczem pełnym goryczy i błagał swojego ojca: „Pobłogosław i mnie, mój ojcze!”. 35Izaak powiedział: „Twój brat podstępnie przyszedł i zabrał twoje błogosławieństwo”. 36Ezaw mówił: „Czy nie dlatego dano mu na imię Jakub? Przecież już dwa razy użył względem mnie podstępu: odebrał mi pierworództwo, a teraz przechwycił należne mi błogosławieństwo”. I pytał ojca: „Nie zachowałeś dla mnie błogosławieństwa?”. 37 Izaak odpowiedział Ezawowi: „Właśnie ustanowiłem go panem nad tobą i wszyscy jego krewni będą mu poddani. Zapewniłem mu obfitość pszenicy i moszczu. Cóż więc mogę dla ciebie zrobić, mój synu?”. 38 Ezaw zapytał swojego ojca: „Mój ojcze, czy masz tylko jedno błogosławieństwo?”. I prosił: „Mój ojcze, pobłogosław i mnie”. Gdy to powiedział, głośno się rozpłakał. 39A Izaak tak mu odpowiedział: „Twój kraj będzie z dala od żyznej ziemi i nie będziesz miał rosy z góry. 40 Będziesz żył z miecza i będziesz służył swojemu bratu. Ale gdy zapragniesz wolności, to zrzucisz jarzmoa ze swojej szyi”. 41 Odtąd Ezaw traktował Jakuba jak wroga z powodu błogosławieństwa, którego udzielił mu ojciec. Pomyślał więc: „Zbliżają się dni żałoby po moim ojcu – wtedy zabiję mojego brata Jakuba”. 42 Rebece doniesiono o zamiarach jej starszego syna. Kazała więc przywołać młodszego syna i rzekła mu: „Uważaj, bo twój brat Ezaw chce się zemścić i zabić cię. 43Posłuchaj więc synu mojej rady. Zbierz się i uciekaj do mojego brata Labana, do Charanub. 44Pozostań u niego przez pewien czas, aż minie gniew twojego brata. 45A gdy ustąpi jego gniew na ciebie i gdy zapomni, co mu uczyniłeś, każę cię stamtąd sprowadzić. Dlaczego jednego dnia miałabym stracić was obu?”.
tyle pokazanie ludzkich działań, ile przede wszystkim ukazanie suwerenności Boga w Jego decyzjach i wyborach. Przypadek Jakuba wyrażałby więc w obrazowy sposób prawdę, że Bóg może wybrać kogo chce, niezależnie od istniejących praw czy zwyczajów. W realizowaniu swoich planów Bóg przed nikim nie musi się tłumaczyć z własnych decyzji. Opowieść ta może też być odbiciem rzeczywistego stanu, bowiem potomkom Jakuba, Izraelitom, powodziło się lepiej niż Edomitom – potomkom Ezawa. Oznaczałoby to, że rzeczywiście Bóg pobłogosławił Jakubowi i wybrał go niezależnie od tego, czy on uczynił coś w tym kierunku, czy nie. Błogosławieństwo byłoby więc całkowicie darem Boga (do tego tematu nawiąże Paweł Apostoł w Liście do Rzymian; Rz 9,10nn).
RODZAJU 27,30-45
78
Rdz 25,26.29-34; Jr 9,3-4; Oz 12,4
Joz 24,4
Rdz 24,29; Mdr 10,10
01_Rdz:01_Rdz
Wj 34,16; Pwt 7,3n; Ne 13,23-30
9/3/08
2:07 PM
Page 79
Wysłanie Jakuba do Paddan-Aram 46 Potem Rebeka powiedziała do Izaaka: „Sprzykrzyło mi się życie z Chetytamis. Gdyby jeszcze Jakub wziął żonę z tego kraju, nie miałabym po co żyć”. 1 Izaak przywołał więc Jakuba i pobłogosławiłs mu. Dał mu też nakaz: „Nie wybierzesz sobie żony spośród kobiet Kanaanus. 2Wyrusz do Paddan-Aram, do domu Betuela, ojca twojej matki. Tam wybierz sobie żonę spośród córek Labana, brata twojej matki. 3A Bóg Wszechmocny niech ci błogosławi. Niech cię uczyni płodnym i niech cię rozmnoży, abyś się stał ojcem wielu ludów. 4I niech ci udzieli błogosławieństwa Abrahama, a potem twojemu potomstwu, abyś posiadł ziemię, w której żyjesz jako obcy, a którą niegdyś Bóg dał Abrahamowi”. 5 Izaak odprawił więc Jakuba, a ten udał się do Paddan-Aram, do Labana, syna Betuela Aramejczykas, brata Rebeki, matki Jakuba i Ezawa. 6Ezaw zauważył, że Izaak udzielił błogosławieństwa Jakubowi i wysłał go do Paddan-Aram, aby tam się ożenił, a błogosławiąc go, nakazał mu: „Nie ożenisz się z kobietą z Kanaanu”. 7Ezaw widział, że Jakub posłuchał rodziców i udał się do Paddan-Aram. 8Zorientował się, że kobiety kananejskie nie podobały się jego ojcu Izaakowi. 9Dlatego poszedł do Izmaela i oprócz żon, które już miał, wziął za żonę Machalat, córkę Izmaela, syna Abrahama, siostrę Nebajota.
a) Charan – zob. Rdz 11,31+.
28
Rdz 17,4n
Rdz 25,12n
J 1,51
Rdz 12,2; 13,14n; 15,5n; 18,18; 22,17n; 26,3n
Objawienie się Boga Jakubowi 10 Jakub opuścił Beer-Szebęs i udał się do Charanua. 11Gdy zaszło słońce, zatrzymał się w jakimś miejscu, aby przenocować. Wziął kamień, który tam znalazł, wsunął go sobie pod głowę i się położył. 12W czasie snu zobaczył schody, które opierały się o ziemię, a wierzchołkiem sięgały nieba. Ujrzał też aniołóws Bożych, którzy po nich wchodzili i schodzili. 13 PANs natomiast stał obok niego i mówił: „Ja jestem PAN, Bóg twojego ojca Abrahama i Bóg Izaaka. Ziemię, na której leżysz, dam tobie i twojemu potomstwu. 14Potomstwo twoje będzie liczne jak proch ziemi. Rozprzestrzenisz się na zachód Wysłanie Jakuba do Paddan-Aram. W tym fragmencie przedstawiona jest inna wersja wydarzeń dotyczących potomków Izaaka niż w Rdz 27. Nie ma tu wzmianki o konflikcie między Ezawem i Jakubem. Jakub nie ucieka przed bratem, ale spokojnie opuszcza dom, aby wśród krewnych znaleźć dla siebie żonę. Zostaje tam wysłany nie przez matkę, ale przez ojca, który oficjalnie mu błogosławi. Jakub zdobywa przewagę nad swoim bratem nie dzięki podstępom, ale dlatego, że nie związał się z pogankami. Takie ujęcie wyraźnie sugeruje, że potomkowie Abrahama powinni unikać małżeństw mieszanych, gdyż rodzą one zamęt. Problem ten stanie się szczególnie dotkliwy w przyszłości. Uważano bowiem, że jednym z powodów wygnania babilońskiego było bałwochwalstwo Izraelitów, do którego przyczyniły się m.in. małżeństwa z pogankami (Ezd 10; Ne 13,23nn; por. 1Krl 11). W takim wypadku warunkiem odnowy Izraela miało być oddalenie żon pochodzenia pogańskiego. Objawienie się Boga Jakubowi. W drodze do Charanu Jakub zatrzymuje się w okolicy Luz, gdzie doświadcza objawienia się Boga i otrzymuje potwierdzenie obietnic danych jego przodkom. Błogosławieństwo dane Jakubowi rozciągnie się na inne ludy. Stanie się to za pośrednictwem potomków Jakuba. Ponieważ sytuacja Jakuba jest bardzo niepewna, próbuje się zabezpieczyć, stawiając niejako warunki Bogu (ww. 20-22). Bóg nie odpowiada wprost. Z czasem jednak Jakub się przekona, że Bóg go wysłuchał, ponieważ stanie się ojcem licznej rodziny i właścicielem wielkiego
79
RODZAJU 27,46 — 28,14
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) wziął kamień… ustawił go jako stelę – zwyczaj stawiania stel (kamiennych bloków, najczęściej opatrzonych inskrypcją) był rozpowszechniony na Bliskim Wschodzie. W ten sposób upamiętniano np. ważne wydarzenia lub zaznaczano miejsce pochówku (np. Rdz 35,20). Stele pełniły też funkcję kultyczną i były poświęcane różnym bóstwom. W takim znaczeniu często stosowano je w Kanaanie. Prorocy izraelscy stanowczo sprzeciwiali się stawianiu stel i oddawaniu im czci, widząc w tym zagrożenie dla kultu Boga Jahwe (np. Oz 10,1-2; Mi 5,12; por. Pwt 7,5). b) studnia – motyw studni stanowi często w Księdze Rodzaju moment przełomowy w jakiejś sytuacji lub życiu jakiegoś człowieka; jest też symbolem duchowego umocnienia oraz oczyszczenia (np. Rdz 21,19; 24,11nn; 26,22; 37,24). c) Charan – zob. Rdz 11,31+. d) Labana, syna Nachora – Laban był synem Betuela i wnukiem Nachora (Rdz 22,20-24; 24,29).
Page 80
i na wschód, na północ i południe. Przez ciebie i twoje potomstwo wszystkie ludy ziemi otrzymają błogosławieństwos. 15Ja będę z tobą i będę cię chronił wszędzie, dokąd pójdziesz, a potem przyprowadzę cię do tego kraju. Bo nie opuszczę cię, aż spełnię to, co ci obiecałem”. 16 Gdy Jakub zbudził się ze snu, powiedział: „Naprawdę PAN jest w tym miejscu, a ja o tym nie wiedziałem”. 17Ogarnęła go bojaźńs i rzekł: „Ależ to miejsce napawa lękiem! Nie może to być nic innego, jak dom Boga i brama nieba”. 18 Gdy Jakub wstał rano, wziął kamień, który miał pod głową, ustawił go jako stelęa i wylał na niego oliwę. 19Dał temu miejscu nazwę Betels. Dotąd bowiem nazywało się ono Luz. 20Potem Jakub złożył następujący ślub: „Jeśli Bóg będzie ze mną i będzie mnie strzegł na drodze, którą idę, jeśli będzie mnie karmił i ubierał, 21i jeśli szczęśliwie wrócę do domu mojego ojca, to PAN będzie moim Bogiem. 22Kamień, który ustawiłem jako stelę, będzie domem Boga. Ze wszystkiego, co mi dasz, złożę Ci dziesięcinęs”. Spotkanie Jakuba z Rachelą 1 Potem Jakub wyruszył w drogę i udał się do ziemi, w której mieszkały ludy Wschodu. 2W pewnej chwili dostrzegł w polu studnięb i trzy stada owiec, które wylegiwały się wokół niej. Studnia, w której pojono stada, była zakryta wielkim kamieniem. 3Pasterze dopiero wtedy odsuwali kamień przykrywający otwór studni i poili owce, gdy zebrały się wszystkie stada. Potem znów zasuwali kamień na to samo miejsce. 4Jakub zapytał pasterzy: „Bracias, skąd jesteście?”. Oni odpowiedzieli: „Z Charanuc”. 5Zapytał ich: „Znacie Labana, syna Nachorad?”. Odpowiedzieli: „Znamy”. 6Zapytał znowu: „Dobrze mu się powodzi?”. Odrzekli: „Dobrze”. I dodali: „Właśnie nadchodzi jego córka Rachela ze swoim stadem”. 7Wtedy Jakub powiedział: „Skoro jest jeszcze jasno i za wcześnie, żeby zapędzać stada, napójcie owce i idźcie je paść”. 8Odrzekli: „Nie możemy poić, dopóki nie zbiorą się wszystkie stada. Wtedy dopiero odsuwamy kamień znad otworu studni i poimy owce”. 9Gdy on jeszcze z nimi rozmawiał, przyszła Rachela z owcami swojego ojca. Była bowiem pasterką. 10Gdy Jakub zobaczył Rachelę, córkę Labana, brata jego matki, i jego stado, podszedł, odsunął kamień znad
Wj 3,5; 19,12 Rdz 35,14
Rdz 35,6; Sdz 1,23
Am 4,4
29
majątku. Objawienie się Boga Jakubowi ma rozpocząć w jego życiu głęboką duchową przemianę. Będzie ona polegać m.in. na tym, że pozwoli się prowadzić Bogu i zaufa Jego opatrzności. Bóg będzie konsekwentnie kształtował Jakuba, aby podstawą jego myślenia i działania były: wiara, uczciwość, łagodność, prostota, miłość. Spotkanie Jakuba z Rachelą. W tym miejscu rozpoczyna się cykl opowiadań o Jakubie i Labanie. Na scenie wydarzeń pojawia się także Rachela, przyszła żona Jakuba. Spotkanie Racheli z Jakubem nie jest przypadkiem, lecz stanowi zapowiedź spełnienia się Bożych obietnic. Jakub nie czeka z założonymi rękami, ale sam podejmuje inicjatywę. Okazuje się człowiekiem zdecydowanym i konkretnym. Spotkanie z Labanem jest bardzo serdeczne i nie zapowiada przyszłych kłopotów Jakuba. Zostaje on przyjęty przez Labana jako domownik.
RODZAJU 28,15 — 29,10
80
Rdz 24,11 Wj 2,16
Rdz 11,31; 27,43
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 81
otworu studni i napoił owce Labana. 11Potem ucałował Rachelę i głośno zapłakał. 12Powiedział też Racheli, że jest jej siostrzeńcem i synem Rebeki. Ona pobiegła więc oznajmić to swojemu ojcu. 13Gdy Laban usłyszał o Jakubie, synu swojej siostry, wybiegł mu naprzeciw, objął go i ucałował, a następnie wprowadził do domu. Jakub opowiedział Labanowi o tym, co się wydarzyło. 14Wtedy Laban mu odrzekł: „Naprawdę jesteś krwiąs z mojej krwi i kością z mojej kości!”. Jakub przebywał u niego przez miesiąc.
Oz 12,13
Pnp 8,6n
Pwt 21,15n
Małżeństwo Jakuba 15 Laban rzekł do Jakuba: „To, że jesteś moim siostrzeńcem nie oznacza, że masz mi służyć bez żadnej zapłaty. Powiedz mi, co chcesz otrzymać jako zapłatę?”. 16Laban miał dwie córki: starszą, która nazywała się Lea i młodszą o imieniu Rachela. 17Lea miała smutnea oczy, Rachela natomiast była zgrabna i piękna. 18Jakub pokochał Rachelę i powiedział do Labana: „Będę ci służył przez siedem lat za twoją młodszą córkę Rachelę”. 19Laban odrzekł: „Wolę dać ją tobie niż komuś innemu. Pozostań u mnie”. 20 Jakub służył więc za Rachelę siedem lat, które były dla niego jak kilka dni, bo kochał Rachelę. 21Rzekł więc do Labana: „Skoro minął już czas, daj mi ją za żonę, bym się z nią związał”. 22Laban zaprosił wszystkich mężczyzn z okolicy i wyprawił ucztę. 23Gdy nadszedł wieczór, wziął swoją córkę Leę i wprowadził ją do Jakuba, a on z nią współżył. 24Laban dał też swojej córce Lei służącą Zilpę. 25Rano Jakub spostrzegł, że jest z nim Lea, rzekł więc do Labana: „Coś ty mi zrobił? Czy nie służyłem ci za Rachelę? Dlaczego mnie oszukałeś?”. 26Laban odparł Jakubowi: „W naszej miejscowości nie wydaje się za mąż młodszej córki przed starszą. 27Dopełnij weselnego tygodnia z tą, a potem dam ci także drugą, za którą będziesz mi jednak służył następne siedem lat”. 28Jakub zgodził się na to i był przez tydzień z Leą. Potem Laban dał mu za żonę swoją córkę Rachelęb. 29Dał też swojej córce Racheli swoją służącą Bilhę, aby jej usługiwała. 30Jakub współżył z Rachelą, którą kochał bardziej niż Leę. Służył za nią Labanowi przez następne siedem lat.
a) smutne – słowo użyte w oryginale może również oznaczać ‘mdłe’, ‘matowe’, ‘czułe’. W tradycji żydowskiej określenie to tłumaczy się zazwyczaj w dwojaki sposób: albo jako ‘mdłe’, ‘bez żywego blasku’(błyszczące czarne oczy poczytywano na Wschodzie za przymiot piękności), albo jako ‘łzawiące’ (Lea płakała, ponieważ nie chciała poślubić Jakuba). Dzisiaj zwrot „oczy Lei” nabrał charakteru przysłowiowego, jest wyrazem tajemniczego, bliżej nieokreślonego smutku, troski i zamyślenia. b) W Kpł 18,18 jest wyraźny zakaz poślubienia przez mężczyznę sióstr. Wprowadzenie takiej normy może być wyrazem kształtowania się świadomości moralnej w sprawach związanych z obyczajowością. Starożytne przepisy zakazywały także kazirodztwa i stosunków seksualnych z najbliższymi krewnymi. Wyjątkiem było tzw. prawo lewiratu, które nakazywało szwagrowi poślubić żonę zmarłego brata, gdy nie zostawił on potomka (Pwt 25,5-10).
Małżeństwo Jakuba. Jeśli mężczyzna chciał poślubić kobietę, musiał ofiarować jej rodzinie wyznaczoną zapłatę. Służyła ona np. zabezpieczeniu jej bytu, w razie gdyby mąż umarł lub ją porzucił. Jakub być może nie dysponuje odpowiednią kwotą, dlatego w zamian za żonę proponuje Labanowi swoją pracę. Trwający siedem lat kontrakt wydaje się zapłatą dość wysoką. W dniu ślubu Jakub doznał jednak wielkiej przykrości, gdyż Laban podmienił córki. Mogło do tego dojść w trakcie ceremonii ślubnej, ponieważ twarz panny młodej była zakryta zasłoną. Oszukany Jakub być może przypomniał sobie wtedy zdarzenie z przeszłości, gdy podał się za starszego syna i w ten sposób uzyskał od ojca błogosławieństwo (Rdz 27). Mimo że podstęp wobec Jakuba jest oczywisty, wytłumaczenie podane przez Labana odpowiada ówczesnym zwyczajom. W ten sposób nie dopuszczano np. do tego, żeby w domu pozostawały córki, które ojciec musiałby utrzymywać. Po tygodniu, w czasie którego młoda para miała prawo nie pracować i przebywać jedynie ze sobą, Laban oddał Jakubowi młodszą córkę. Dwie żony i ich niewolnice są dla Jakuba znakiem spełniania się Bożej obietnicy potomstwa.
81
RODZAJU 29,11-30
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) PAN… otworzył jej łono – jest to wyraźne wskazanie, że dawcą życia i potomstwa jest Bóg (Rdz 30,22). b) mandragora – bylina z rodziny psiankowatych. Występuje na obszarze śródziemnomorskim i w Himalajach. Hodowana dla owoców i korzenia, który w większych dawkach jest trujący. Już starożytni zauważyli, że mandragora działa znieczulająco, oszałamiająco i można ją używać jako afrodyzjaku. Owoce mandragory nazywano jabłkami miłości i stosowano jako środek na bezpłodność. Z powodu skutków (niekiedy śmiertelnych), które mandragora wywołuje, narosły wokół niej różne magiczne wyobrażenia. Przypisywano jej związek ze światem podziemnym i z boginią Hekate, zsyłającą śmierć. c) Jedynie Bóg decyduje o tym, czy ma się potomstwo, czy nie, dlatego mandragora nie zmieni sytuacji Racheli, która nadal będzie bezpłodna.
Page 82
Dzieci Jakuba 31 PANs, widząc, że Lea jest pogardzana, otworzył jej łonoa. Rachela natomiast była niepłodnas. 32Lea poczęła i urodziła syna i dała mu imię Ruben. Mówiła bowiem: „PAN widział moje upokorzenie. Teraz jednak mój mąż będzie mnie kochał”. 33 Gdy znów poczęła i urodziła syna, mówiła: „PAN dał mi także tego syna, bo usłyszał, jak byłam pogardzana”. Dała mu więc imię Symeon. 34Gdy znów poczęła i urodziła syna, mówiła: „Tym razem mój mąż przylgnie do mnie, bo urodziłam mu trzech synów”. Dlatego dała synowi imię Lewi. 35Gdy jeszcze raz poczęła i urodziła syna, mówiła: „Tym razem będę uwielbiać PANA”. Dlatego dała synowi imię Juda. Potem przestała rodzić. 1 Rachela widziała, że nie może dać dzieci Jakubowi, dlatego zazdrościła swojej siostrze. Mówiła do Jakuba: „Daj mi dzieci, bo inaczej umrę”. 2Jakub rozgniewał się na Rachelę i powiedział: „Czy to ja odmawiam ci potomstwa, czy raczej Bóg?”. 3A ona odpowiedziała: „Oto moja służąca, Bilha. Współżyj z nią, aby urodziła na moich kolanach. Przynajmniej z niej ja także będę miała dzieci”. 4 Dała mu więc swoją służącą Bilhę za żonę, a wtedy Jakub współżył z nią. 5Bilha poczęła i urodziła Jakubowi syna. 6Wtedy Rachela mówiła: „Bóg sprawiedliwie mnie osądził! Wysłuchał także mojego głosu i dał mi syna”. Dlatego dała synowi imię Dan. 7Potem służąca Racheli Bilha znów poczęła i urodziła Jakubowi drugiego syna. 8Wtedy Rachela mówiła: „Niezwykłą walkę prowadziłam z moją siostrą i zwyciężyłam”. Dała mu więc imię Neftali. 9 Lea widząc, że przestała rodzić, wzięła swoją służącą Zilpę i dała ją Jakubowi za żonę. 10Tak to służąca Lei Zilpa urodziła Jakubowi syna. 11Wtedy Lea mówiła: „Co za szczęście!”. Dała mu więc imię Gad. 12A potem służąca Lei Zilpa urodziła Jakubowi drugiego syna. 13Wtedy Lea rzekła: „Co za szczęście! Kobiety nazwą mnie szczęśliwą”. Dlatego dała mu imię Aser. 14 Pewnego razu Ruben poszedł na pole podczas żniwa pszenicy i znalazł mandragoryb. Przyniósł je więc swojej matce Lei. Wtedy Rachela rzekła do Lei: „Daj mi, proszę, mandragory swojego syna”c. 15Lea odpowiedziała: „Nie dość, że mi zabrałaś męża, to teraz jeszcze chciałabyś wziąć mandragory mojego syna?”. Na to Rachela: „W takim razie niech śpi
30
Dzieci Jakuba. Jakub w dość krótkim czasie staje się ojcem jedenastu synów i córki. Chociaż nie kochał on Lei tak jak Racheli i mógł mieć do niej pretensje o to, że przystała na podstęp ojca, to jednak ona rodzi mu najwięcej dzieci – wśród nich Judę, który w szczególny sposób będzie obdarzony błogosławieństwem (Rdz 49,8-12). Rachela nie mogąc zajść w ciążę, ucieka się do sposobu zastosowanego wcześniej przez Sarę (Rdz 16). Po urodzeniu dziecka przez swoją niewolnicę, bierze je na kolana, tym sposobem uznając dziecko za swoje (Rdz 30,3). Zwyczaj ten miał charakter prawnej adopcji. Imiona poszczególnych dzieci nawiązują do okoliczności ich urodzin i są wynikiem pewnej gry słownej występującej w języku hebrajskim. Wszyscy synowie Jakuba, łącznie z Beniaminem, który urodzi mu się do-
RODZAJU 29,31 — 30,15
82
1Sm 1,6; Łk 1,7 Rdz 16,2
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 35,17
Rdz 29,20.30
Rdz 12,2n
9/3/08
2:07 PM
Page 83
z tobą tej nocy w zamian za mandragory twojego syna”. 16 Gdy Jakub wracał z pola, Lea wyszła mu naprzeciw i powiedziała: „Przyjdź do mnie, bo zapłaciłam za ciebie mandragorami mego syna”a. Jakub więc spał z nią tej nocy. 17A Bóg wysłuchał Leę. Poczęła i urodziła Jakubowi piątego syna. 18 Wtedy Lea mówiła: „Bóg odpłacił mi za to, że dałam moją służącą mężowi”. Dlatego dała mu imię Issachar. 19 Potem Lea znów poczęła i urodziła Jakubowi szóstego syna. 20 Wtedy Lea mówiła: „Obdarzył mnie Bóg wspaniałym darem. Tym razem mój mąż doceni moją wartość, bo urodziłam mu sześciu synów”. Dlatego dała mu imię Zabulon. 21 Urodziła także córkę i dała jej imię Dina. 22Bóg pamiętałb jednak o Racheli, wysłuchał ją i otworzył jej łono. 23Poczęła więc i urodziła syna. I mówiła: „Bóg zdjął ze mnie hańbę”. 24 Dlatego dała mu imię Józef i powiedziała: „Oby PAN dał mi jeszcze jednego syna!”.
a) Stwierdzenie to sugeruje, że Jakub unikał Lei i wolał przebywać z Rachelą. Lea będzie musiała wręcz „kupić” od Racheli przyzwolenie, aby mogła spędzić noc ze swoim mężem. Bóg wynagradza Lei to poniżenie kolejnym potomkiem. b) Bóg pamiętał – zwrot ten oznacza, że Bóg okazuje człowiekowi szczególną łaskę, która zapewnia mu życie i szczęście (Rdz 8,1; 19,29).
Zapłata dla Jakuba za służbę u Labana 25 Gdy Rachela urodziła Józefa, Jakub rzekł do Labana: „Pozwól mi odejść, bo chcę udać się w rodzinne strony, do mojego kraju. 26Daj mi moje żony i moje dzieci, za które ci służyłem, abym mógł iść. Wiesz przecież, jak uczciwie ci służyłem”. 27 Laban mu powiedział: „Bądź dla mnie życzliwy. Odgadłem bowiem, że PANs błogosławis mi z twojego powodu”. 28I mówił dalej: „Sam ustal zapłatę, a ja ci ją dam”. 29Jakub odrzekł: „Wiesz dobrze, jak ci służyłem i ile zyskałeś dzięki mnie. 30 Niewiele miałeś, zanim przyszedłem. Lecz twój majątek bardzo się pomnożył, bo po moim przyjściu PAN ci błogosławił. Teraz jednak muszę zadbać o moją rodzinę”. 31Laban więc zapytał: „Co mam ci dać?”. Jakub mu odrzekł: „Nie musisz mi nic dawać. Pozwól jedynie, abym nadal pasł twoje owce i zajmował się nimi. 32Przejrzę dziś wszystkie twoje stada i odłączę spośród owiec sztuki nakrapiane i pstre oraz wszystkie sztuki czarne, a spośród kóz pstre i nakrapiane. To będzie moja zapłata. 33Gdy więc potem przyjdziesz, aby mi zapłacić, przekonasz się o mojej uczciwości wobec ciebie. Wszystko, co nie będzie nakrapiane i pstre wśród kóz i czarne wśród owiec, będziesz mógł uważać za kradzione”. 34Laban odparł: „Zgoda! Niech będzie, jak powiedziałeś”. piero w starości (Rdz 35,18), dadzą początek plemionom, które następnie utworzą naród izraelski. Proces formowania się plemion będzie miał w historii przebieg o wiele bardziej skomplikowany, niż wskazywałyby na to genealogie przedstawione w Piśmie Świętym. Celem biblijnych genealogii nie jest jednak szczegółowe odtwarzanie procesów społeczno-historycznych, lecz ukazanie np. jedności pomiędzy poszczególnymi plemionami, której podstawą jest wspólny przodek – w tym wypadku Jakub. Zapłata dla Jakuba za służbę u Labana. Długi pobyt Jakuba w Mezopotamii kończy się decyzją powrotu do Kanaanu. Jakub chce uregulować sprawy majątkowe ze swoim teściem, który jednak próbuje go przechytrzyć i doprowadzić do tego, aby niewiele ze sobą zabrał. Jakub pracował dla Labana czternaście lat, aby wynagrodzić mu za jego córki, które poślubił. Potem służył mu jeszcze sześć lat, pomnażając jego dobytek. Zapłata ma dotyczyć tego ostatniego okresu. Propozycja Jakuba wydaje się dla niego mało korzystna, ponieważ zwierzęta, które wybrał dla siebie jako zapłatę,
83
RODZAJU 30,16-34
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) platan – drzewo z rodziny platanowatych, obejmującej kilka gatunków. Występuje m.in. w Azji Mniejszej, Europie, Ameryce Północnej. Osiąga wysokość ok. 35 m. Charakteryzuje się długowiecznością. Obecnie platany często sadzi się jako drzewa ozdobne. Wykorzystuje się je m.in. w przemyśle meblarskim i papierniczym.
Page 84
35
W tym dniu Laban wydzielił więc prążkowane i pstre kozły oraz nakrapiane i pstre kozy, czyli wszystkie, które miały białe plamki, a także czarne owce. Następnie dał je swoim synom. 36Pomiędzy tymi stadami a Jakubem, który pasł pozostałe jego trzody, wyznaczył odległość, którą można było przejść w ciągu trzech dni. 37 Jakub wziął świeże gałązki topoli, drzewa migdałowego i platanua i zdarł z nich korę, tak że widać było na nich białe prążki. 38Gałązki, które ponacinał, umieścił przy rynnach i przy korytach z wodą, do których stada przychodziły pić. Chodziło o to, by stada parzyły się, przychodząc pić. 39Parzyły się więc stada przy owych gałązkach i rodziły się sztuki prążkowane, nakrapiane i pstre. 40W stadzie Labana Jakub oddzielił białe owce i skierował ich wzrok ku sztukom prążkowanym i czarnym. Swoje stada trzymał osobno i nie łączył ich ze zwierzętami Labana. 41Działo się więc tak, że gdy parzyły się zwierzęta silne, wtedy Jakub stawiał przed nimi gałązki w korytach, by parzyły się właśnie przy owych gałązkach. 42 Przed słabszymi ich nie kładł. Słabsze sztuki przypadały więc Labanowi, a mocne Jakubowi. 43W ten sposób Jakub stał się bardzo zamożny. Miał wiele stad, służące i sługi, wielbłądy i osły. Ucieczka Jakuba do Kanaanu 1 Pewnego razu Jakub usłyszał, jak synowie Labana mówili: „Jakub zabrał wszystko, co należało do naszego ojca, i dzięki temu zdobył całe swoje bogactwo”. 2Jakub zauważył więc, że nastawienie Labana do niego nie jest takie jak wcześniej. 3Wtedy PANs rzekł do Jakuba: „Wracaj do kraju twojego ojca i do twojego rodu, a Ja będę z tobą”. 4 Jakub kazał przywołać Rachelę i Leę na pastwisko 5i rzekł im: „Widzę, że nastawienie waszego ojca do mnie nie jest takie jak dawniej. Bóg mojego ojca był jednak ze mną. 6Wy przecież wiecie, że z całych sił służyłem waszemu ojcu. 7Ale wasz ojciec oszukiwał mnie i dziesięć razy zmieniał mi zapłatę. Bóg jednak nie pozwolił mnie skrzywdzić. 8Gdy bowiem Laban mówił: «Nakrapiane będą twoją zapłatą», rodziły się nakrapiane, a gdy mówił: «Twoją zapłatą będą prążkowane»,
31
stanowiły niewielką część stad. Za żądaniem tak niskiej zapłaty musi się kryć jakaś wiedza na temat hodowli, której Laban nie jest świadomy, dlatego chętnie się zgadza. Sposób rozwiązania problemu przez Jakuba nie jest jednak jasny i trudno wykazać, jaki wpływ mogły mieć czynniki zewnętrzne (nacinanie gałązek) na cechy genetyczne rodzących się owiec i kóz. Być może mamy tu przykład zastosowania tzw. magii sympatycznej. Miałaby ona polegać na tym, że rodzące się owce i kozy nabywały cech przedmiotów, na które samiec i samica patrzyły w trakcie zapłodnienia. Mimo uzyskania sowitej zapłaty za służbę Jakub posiadał także stada, których dorobił się dzięki Bożemu błogosławieństwu i własnej zaradności. W ten sposób spełniła się kolejna Boża obietnica. Ucieczka Jakuba do Kanaanu. Opisana tu sytuacja przypomina konflikt pomiędzy Izaakiem a Abimelekiem (Rdz 26). Rosnąca zamożność Jakuba stała się powodem coraz większej zawiści ze strony Labana i jego synów. Jakub jest świadomy, że w takich warunkach jego jawne odejście może mieć dramatyczny przebieg, dlatego myśli o ucieczce. W podjęciu takiej decyzji pomaga mu szczególna inter wencja Boga (w. 3.11.13). Dodatkowym wsparciem jest dla niego to,
RODZAJU 30,35 — 31,8
84
Koh 4,4
Rdz 26,3; 28,15
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 28,18-22
Sdz 17,5; 1Sm 19,13; 2Krl 23,24; Oz 3,4
9/3/08
2:07 PM
Page 85
wówczas rodziły się prążkowane. 9W ten sposób Bóg odebrał dobytek waszemu ojcu i dał go mnie. 10Gdy bowiem był czas parzenia się stad, podnosiłem oczy i widziałem we śnie, że samce zapładniające owce były prążkowane, nakrapiane i łaciate. 11Wtedy, we śnie, mówił do mnie aniołs Boży: «Jakubie!». Odpowiadałem: «Jestem». 12A on dalej: «Podnieś wzrok i zobacz: wszystkie samce zapładniające owce są nakrapiane, prążkowane i łaciate. Widziałem bowiem wszystko, co uczynił ci Laban. 13Ja jestem Bogiem, któremu w Betels namaściłeśs stelęs i któremu tam złożyłeś ślub. Teraz więc wstań, wyjdź z tego kraju i wracaj do rodzinnej ziemi»”. 14 Rachela i Lea odpowiedziały Jakubowi: „Czy mamy jeszcze udział w majątku i dziedzictwie naszego ojca? 15Czyż nie traktował nas jak obce? Nie tylko wziął za nas zapłatę, lecz także przejadł należny nam posaga. 16Całe mienie, które Bóg odjął naszemu ojcu, należy się nam i naszym dzieciom. Czyń więc wszystko, co ci Bóg polecił”. 17 Jakub zebrał się i posadził na wielbłądy swoje dzieci i żony. 18Zabrał wszystkie swoje stada i cały majątek, który zdobył w Paddan-Aram i udał się do swojego ojca Izaaka, do kraju Kanaans. 19Gdy Laban poszedł strzyc swoje stada, Rachela ukradła posążkib należące do niego. 20Jakub oszukał Aramejczykas Labana, nie oznajmiając mu, że chce uciec. 21Uciekł więc wraz z całym swoim dobytkiem. Przeprawił się najpierw przez Eufrat, a następnie skierował się ku wyżynie Gileadc. 22 W trzecim dniu doniesiono Labanowi, że Jakub uciekł. 23 Wziął więc ze sobą krewnych i ścigał go przez siedem dni, aż dogonił go na wyżynie Gilead.
a) Mężczyzna, chcąc poślubić kobietę, dawał jej rodzicom określone mienie, które stanowiło dla niej zabezpieczenie na wypadek, gdyby umarł lub ją porzucił. Laban nie otrzymał dla córek konkretnego mienia od Jakuba, który jednak w zamian za swoje żony przez czternaście lat pomnażał majątek teścia. Laban powinien więc wydzielić ze swojego majątku część należną jego córkom, czego jednak nie uczynił. Oznaczało to, że nie miały one żadnego zabezpieczenia. b) posążki – prawdopodobnie chodzi o figurki, które wyobrażały domowe bóstwa opiekuńcze (Rdz 31,30). Oddawanie im czci stanowiło element pogańskiej religijności ludowej. W domach trzymano również figurki przedstawiające przodków lub bliskich zmarłych, których wspominano i proszono o pomoc w różnych sprawach. Zabranie przez Rachelę posążków może oznaczać, że wierzyła w moc bóstw opiekuńczych, czyli wyznawała politeizm. Istnieją też opinie, że kradnąc figurki, chciała pomóc ojcu porzucić kult bożków. c) Gilead – górzysta kraina rozciągająca się od rzeki Jarmuk na północy po rzekę Arnon na południu (obecnie teren Jordanii).
Ugoda między Labanem i Jakubem W nocy Bóg przyszedł we śnie do Labana i powiedział mu: „Strzeż się, abyś nic przykrego nie powiedział Jakubowi”. 25 Laban dogonił Jakuba, gdy on rozbił namiot na wyżynie. Laban i jego krewni również rozbili namioty na wyżynie Gileadc. 26Laban powiedział do Jakuba: „Jak mogłeś mnie oszukać i uprowadzić moje córki jak branki wojenne! 27Dlaczego potajemnie uciekłeś i okradłeś mnie? Nic mi nie powiedziałeś, abym cię mógł pożegnać w radości, przy pieśniach, 24
Pwt 21,10-14
że obie żony, będące raczej rywalkami, teraz zgodnie stają po jego stronie. Jakub po raz kolejny doświadcza więc Bożego błogosławieństwa, które obejmuje całą jego rodzinę, a także jego mienie. Różne bolesne i trudne przeżycia zostają zrekompensowane pomyślnym ich zakończeniem. Prowadzi to Jakuba do coraz większej zażyłości z jedynym Bogiem. Ugoda między Labanem i Jakubem. Po raz kolejny Bóg inter weniuje w obronie Jakuba. Mimo że Laban wobec zięcia manifestuje swoją siłę, podporządkowuje się Bogu i zostawia Jakuba w spokoju. Jakub jest świadomy tego, że teść ma nad nim przewagę, nie korzy się jednak przed nim, ale z odwagą broni swoich racji. Obaj mężczyźni poprzez zdecydowaną wymianę zdań próbują zdobyć przewagę. Chociaż Laban do końca stara się stwarzać wrażenie, że to on dyktuje warunki (w. 43), to w rzeczywistości zwycięża Jakub. Dalsze prowadzenie sporu nie ma sensu, dlatego obaj zawierają przymierze, odwołując się do Boga, którego każdy z nich czci. Przymierze jest też paktem o nieagresji. Może to być echo późniejszych umów pomiędzy Izraelitami a Aramejczykami.
85
RODZAJU 31,9-27
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) posążki – zob. Rdz 31,19+. b) nie przeżyje – jest to przekleństwo. Jakub wypowiada je nieświadomy tego, co zrobiła Rachela. Wydaje się, że przekleństwo dosięgło Rachelę podczas porodu syna (Rdz 35,16-19). c) kobiecą słabość – czyli menstruację. W starożytności z różnych powodów unikano kontaktu z kobietą w trakcie tzw. miesiączki (np. Kpł 15,20nn). Zachowanie Racheli może też być odczytane w taki sposób, że celowo usiadła na figurkach, aby uczynić je nieczystymi. Jej zachowanie zawierałoby wówczas symboliczny sprzeciw wobec kultu bożków (Rdz 31,19+). d) moimi… braćmi – Jakub miał tylko jednego brata, którego przy nim nie było. Określenie to użyte jest więc w znaczeniu powszechnie stosowanym na Wschodzie i może się odnosić do dalszego krewnego, przyjaciela czy nawet rodaka (zob. Słownik). e) jedli na nim – zob. Rdz 26,30+. f) Jegar Sahaduta… Galed – nazwa Jegar Sahaduta jest aramejskim odpowiednikiem nazwy Galed. Galed znaczy ‘stos świadka’ i tworzy w oryginale grę słowną z nazwą Gilead (Rdz 31,21+), ponieważ oba wyrazy mają te same spółgłoski.
RODZAJU 31,28-48
Page 86
bębnach i cytrach. 28Nie pozwoliłeś mi też pocałować moich wnuków i córek. Postąpiłeś głupio. 29Mógłbym uczynić wam coś złego! Ale Bóg twojego ojca rzekł mi poprzedniej nocy: «Strzeż się, abyś nie mówił Jakubowi nic przykrego». 30 Skoro już zdecydowałeś się iść, bo bardzo tęskniłeś za domem twojego ojca, to dlaczego ukradłeś mi posążkia moich bogów?”. 31Jakub mu odpowiedział: „Bałem się, bo myślałem, że siłą odbierzesz mi swoje córki. 32U kogo natomiast znajdziesz swoje bóstwa, ten nie przeżyjeb. Sprawdź w obecności naszych krewnych, czy coś twojego jest u mnie i zabierz sobie”. Jakub nie wiedział jednak, że to Rachela skradła figurki. 33 Laban wszedł do namiotu Jakuba i do namiotu Lei, a także do namiotu dwóch niewolnic, lecz niczego nie znalazł. Gdy wyszedł z namiotu Lei, wszedł do namiotu Racheli. 34 Rachela natomiast wzięła posążki, schowała je pod siodło wielbłąda i na nich usiadła. Laban dokładnie przeszukał cały namiot, lecz niczego nie znalazł. 35Rachela mówiła do swojego ojca: „Niech się mój pan nie gniewa, że nie mogę wstać, gdyż mam kobiecą słabośćc”. On nadal szukał, lecz nie znalazł posążków. 36 Wtedy Jakub rozgniewał się i zganił Labana w słowach: „Jaki popełniłem występek i co ci zawiniłem, że mnie ścigasz? 37 Przecież przeszukałeś wszystkie moje rzeczy – czy znalazłeś coś z twojego domu? Połóż to przed moimi i twoimi braćmid, niech rozsądzą między nami dwoma. 38Oto dwadzieścia lat byłem u ciebie. Twoje owce i kozy nie były bezpłodne, a baranów z twoich stad nie jadłem. 39Rozszarpanej sztuki nie przynosiłem do ciebie, lecz dawałem z mojego stada; a gdy ci coś ukradziono w dzień lub w nocy, szukałeś u mnie. 40 Za dnia męczył mnie upał, a nocą chłód i nie mogłem zasnąć. 41Takie było te dwadzieścia lat w twoim domu. Służyłem ci czternaście lat za dwie twoje córki, a sześć lat za twoje stada, ty natomiast dziesięć razy zmieniałeś moją zapłatę. 42 Gdyby Bóg mojego ojca, Bóg Abrahama, Ten, którego z bojaźniąs czci Izaak, nie był ze mną, to teraz odesłałbyś mnie z niczym. Ale Bóg wejrzał na mój ucisk i trud, o czym zaświadczył poprzedniej nocy”. 43Laban odpowiedział na to Jakubowi: „To są moje córki, a ich dzieci są moimi, stada stanowią moją własność i wszystko, co widzisz, należy do mnie. Cóż jednak mógłbym dziś uczynić dla moich córek i ich dzieci, które one urodziły? 44Zawrzyjmy teraz przymierze, ja i ty. Niech Pans będzie świadkiem zgody między mną i tobą”. 45 Jakub wziął kamień i ustawił go jako stelęs. 46Potem rzekł do swoich bracis: „Nazbierajcie kamieni”. Oni wzięli kamienie i usypali stos, a następnie jedli na nime. 47Laban nazwał go Jegar Sahaduta, a Jakub dał mu nazwę Galedf. 48Laban mówił też: „Ten stos niech będzie dziś świadkiem zgody między 86
Rdz 31,19
Kpł 15,19n
Wj 22,12
Rdz 31,24.29
01_Rdz:01_Rdz
Sdz 11,11
Sdz 11,10; 1Sm 12,5
9/3/08
2:07 PM
Page 87
mną i tobą”. Dlatego nazwał go Galed 49i Mispaa, bo mówił: „Niech PAN czuwa nade mną i nad tobą, gdy się oddalimy od siebie. 50Gdybyś traktował źle moje córki i gdybyś wziął sobie żony oprócz moich córek, to patrz – nie ma między nami nikogo. Bóg niech będzie świadkiem między mną i tobą”. 51Laban mówił dalej do Jakuba: „Ten stos i stela, którą postawiłem między mną i tobą, 52będą świadectwem, że ani ja nie przejdę obok tego stosu do ciebie, ani ty nie przejdziesz obok tego stosu i tej steli do mnie w złym zamiarze. 53Niech Bóg Abrahama, Bóg Nachora i Bóg ich ojców będzie naszym sędzią”. Jakub przysiągł na Tego, którego z bojaźnią czcił jego ojciec Izaak. 54Złożył też na wzgórzu ofiaręs i zaprosił swoich bracib na posiłek. Ucztowali i przenocowali na tej górze. 1 Nazajutrz rano Laban ucałował swoich wnuków i swoje córki, pobłogosławiłs ich, a potem udał się w drogę powrotną do siebie.
32
Sdz 5,4
Rdz 33,1
Rdz 31,3
Przygotowanie do spotkania z Ezawem 2 Jakub udał się w dalszą drogę. Gdy spotkali go aniołowies Bogac, 3powiedział: „To tak, jakbym widział obóz Boga”. Dlatego nazwał to miejsce Machanaimd. 4 Potem wysłał przed sobą poselstwo do swojego brata Ezawa, do kraju Seir, czyli do Edomue. 5Dał im następujące polecenie: „Tak powiecie mojemu panu Ezawowi: To mówi twój sługa Jakub. Przebywałem u Labana i aż dotąd byłem nieobecny. 6Dorobiłem się wołów, osłów i owiec, mam sługi i służące. Mój panie, posyłam tę wiadomość, aby zyskać twoją życzliwość”. 7 Gdy posłańcy wrócili do Jakuba, mówili: „Przyszliśmy do twojego brata Ezawa, ale on też wyszedł naprzeciwko ciebie razem z czterystoma ludźmi”. 8Wtedy Jakub bardzo się przestraszył i poczuł się osaczony. Podzielił więc swoich ludzi, stada, bydło i wielbłądy na dwa obozyf. 9Potem rzekł: „Jeśli Ezaw skieruje się w stronę jednego obozu i uderzy na niego, to drugi obóz będzie mógł ocaleć”. 10Jakub modlił się: „Boże mojego ojca Abrahama i Boże mojego ojca Izaaka! PANIEs, który mi powiedziałeś: «Wracaj do swojego kraju i do swojego rodu, a Ja będę ci wyświadczał dobro». 11Nie zasługuję
a) Mispa – nazwa Mispa tworzy w oryginale grę słowną ze zwrotem Niech… czuwa. b) bracia – zob. Rdz 31,37+. c) aniołowie Boga – w Rdz 28,12 była mowa o tym, że Jakub, opuszczając ziemię Kanaan, miał wizję aniołów. Teraz, gdy wraca, ma miejsce podobne zdarzenie. Można ten fakt zinterpretować jako klamrę, która spina czas pobytu Jakuba poza ziemią Kanaan. d) Machanaim – nazwa ta znaczy ‘dwa obozy’. e) Edom – górzysta kraina rozciągająca się od Morza Martwego po zatokę Akaba, zamieszkana przez Edomitów, czyli potomków Edoma-Ezawa, brata Jakuba. Edomici przybyli z syro-arabskiej pustyni na przełomie XIV i XIII w. przed Chr. i zamieszkali po obu stronach doliny Araba. Utworzyli kilka „królestw” z niezależnymi władcami. Dawid podporządkował sobie Edomitów (2Sm 8,13-15), ale w połowie IX w przed Chr. odzyskali oni niezależność. Mimo krótkich okresów ponownego podporządkowania Edomu Izraelowi, zachował on niezależność. W 552 r. przed Chr. ostatni król babiloński Nabonid najechał i podporządkował sobie Edom, który już nigdy się nie odrodził. Zob. Słownik. f) dwa obozy – zob. Rdz 32,3+.
Przygotowanie do spotkania z Ezawem. Po rozstaniu z Labanem Jakub ma trzy ważne spotkania: w Machanaim ma widzenie aniołów (Rdz 32,2), nad potokiem Jabbok walczy z nieznajomym, który okazuje się posłańcem Boga (Rdz 32,25-30), i w końcu spotyka się z Ezawem (Rdz 33,1-17). Objawienie się Boga za pośrednictwem aniołów ma prawdopodobnie umocnić Jakuba przed dalszymi wydarzeniami. Jego słuszne obawy przed spotkaniem z bratem łagodzi wyraźny znak Bożej opieki nad nim. Pełna napięcia ucieczka z rodzinnego domu i wiele lat rozłąki sprawiły, że Jakub nie ma pewności, jak zachowa się Ezaw, gdy dowie się o jego powrocie. Chociaż Jakub wraca jako człowiek zamożny, co świadczy o tym, że Bóg mu pobłogosławił, to jednak jest pełen pokory, gdyż pamięta, że wcześniej kierował się podstępem i oszustwem. Powrót i spotkanie z bratem oznacza chęć zmierzenia się z przeszłością i próbę udowodnienia, że lata doświadczeń go zmieniły. Lakoniczna wiadomość przyniesiona przez posłańców, że Ezaw nadciąga z licznym oddziałem, utwierdza Jakuba w przekonaniu, że może go spotkać nawet śmierć. W tej dramatycznej sytuacji podejmuje
87
RODZAJU 31,49 — 32,11
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Jabbok – jeden z głównych wschodnich dopływów Jordanu. Obecna nazwa: Nahr es-Zerka.
Page 88
na wierność i wszystkie łaski, które wyświadczyłeś swojemu słudze. Przecież tylko z laską przekroczyłem Jordans, a teraz mam dwa obozy. 12Ocal mnie, proszę, z ręki mojego brata Ezawa, gdyż obawiam się, że przybędzie i zabije mnie i matki z dziećmi. 13Ty przecież powiedziałeś: «Będę cię obdarzał dobrem i uczynię twoje potomstwo jak piasek morski, którego nie można zliczyć z powodu jego mnóstwa»”. 14 W tym miejscu Jakub spędził noc, a potem z tego co posiadał, wydzielił jako dar dla swojego brata 15dwieście kóz i dwadzieścia kozłów, dwieście owiec i dwadzieścia baranów, 16trzydzieści karmiących wielbłądzic z ich małymi, czterdzieści krów i dziesięć wołów, dwadzieścia oślic i dziesięć ośląt. 17Następnie każde stado przekazał pod opiekę swoich sług i rozkazał im: „Idźcie przede mną i zachowajcie odstęp między stadami”. 18Pierwszemu słudze powiedział: „Jeśli cię spotka mój brat Ezaw i zapyta: «Czyim jesteś sługą i dokąd idziesz oraz do kogo należą te stada przed tobą?», 19odpowiesz: «Do twojego sługi Jakuba, który idzie za nami. A jest to dar posłany dla Ezawa, jego pana»”. 20Tak samo rozkazał drugiemu, trzeciemu i wszystkim sługom prowadzącym stada: „Gdy spotkacie Ezawa, będziecie mówić to, co wam powiedziałem 21i dodacie: «Twój sługa Jakub idzie za nami»”. Myślał bowiem: „Przebłagam go darem, który mnie poprzedza, a dopiero potem sam się z nim spotkam. Może będzie dla mnie życzliwy?”. 22 Wysłał więc dary przed sobą, a sam spędził noc w obozie. 23 W nocy wstał jednak, wziął dwie swoje żony i dwie swoje służące oraz jedenaścioro dzieci i przeprawił się przez bród na Jabbokua. 24Gdy ich przeprawił przez ten potok, przeniósł także cały dobytek. Wydarzenie nad potokiem Jabbok Gdy Jakub pozostał sam, ktoś walczył z nim aż do wschodu jutrzenki. 26Widząc, że nie może pokonać Jakuba, uderzył go w czasie walki w staw biodrowy i zwichnął mu go. 27 Potem rzekł: „Puść mnie, bo już wzeszła jutrzenka”. Jakub odparł: „Nie puszczę cię, aż mi pobłogosławiszs”. 28Wtedy go zapytał: „Jak się nazywasz?”. On odrzekł: „Jakub”. 29Wtedy 25
dwa istotne kroki. Zabezpiecza możliwie najlepiej swoją rodzinę i dobytek, następnie żarliwie modli się do Boga. Modlitwa Jakuba ma charakterystyczny przebieg. Odwołuje się w niej do miłości Boga względem swoich przodków, przypomina, że Bóg złożył mu obietnicę i on starał się pełnić nakazy Boga, uznaje swoją bezsilność i niegodność, wyraża wdzięczność za wszystko, co otrzymał od Boga, błaga o wybawienie w tej konkretnej sytuacji, co będzie potwierdzeniem, że Bóg jest wierny swoim obietnicom. Jakub dodatkowo zabezpiecza się, wysyłając przed główną karawaną hojny dar ze zwierząt, przeznaczony dla Ezawa. Bliskość spotkania z bratem powoduje prawdopodobnie, że Jakub nie jest w stanie zasnąć, dlatego jeszcze nocą przeprawia się wraz z rodziną i dobytkiem przez potok Jabbok. Wydarzenie nad potokiem Jabbok. W tym opowiadaniu główny akcent położony jest na fakt błogosławieństwa udzielonego Jakubowi przez Boga. Opowieść zawiera również wyjaśnienie pochodzenia imienia Izrael, nazwy Penuel i zwyczaju niejedzenia przez Izraelitów ścięgna ze stawu biodrowego. Po przeprawieniu się z rodziną przez Jabbok Jakub szukał wytchnienia w samotności, ale nieoczekiwanie doświadczył tajemniczej walki. Nie jest powiedziane wprost, z kim walczył, ale fakt, że ów tajemniczy przeciwnik zmienił Jakubowi imię i udzielił mu błogosławieństwa świadczy
RODZAJU 32,12-29
88
Ps 31,2n; 59,2.10
Rdz 22,16n; 28,14
Rdz 21,29n
Oz 12,4-6
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 35,10
Wj 3,13n; Sdz 13,17n
Wj 33,20
Rdz 32,7n
Rdz 45,14n; Prz 16,7
Rdz 32,6
9/3/08
2:07 PM
Page 89
powiedział: „Nie będziesz się już nazywał Jakub, lecz Izraels, bo walczyłeś zwycięsko z Bogiem i z ludźmi”. 30Jakub prosił: „Podaj mi, proszę, swoje imięs”. On odparł: „Czemu mnie pytasz o imię?”. I pobłogosławił go w tym miejscu. 31 Jakub dał temu miejscu nazwę Penuel, mówiąc: „Choć widziałem Boga twarzą w twarz, to jednak ocaliłem moje życie”. 32 Wschodziło właśnie słońce, gdy Jakub mijał Penuel, utykając na nogę. 33Dlatego do dziś Izraelici nie jadają ścięgna, które jest w stawie biodrowym, gdyż Jakub został ugodzony w ścięgno biodrowe.
a) skłonił się siedem razy – gest stosowany na Bliskim Wschodzie. Wyrażał cześć i poddanie, a także uznanie wyższości tego, wobec którego był wykonywany.
Spotkanie Jakuba z Ezawem 1 Jakub podniósł oczy i zobaczył Ezawa nadchodzącego z czterystoma ludźmi. Podzielił więc dzieci między Leę, Rachelę i dwie służące. 2Następnie ustawił na przodzie służące z ich dziećmi, za nimi Leę z jej dziećmi, a na końcu Rachelę z Józefem. 3Sam wyszedł przed nich i zbliżając się do swojego brata, skłonił się siedem razya aż do ziemi. 4 Ezaw wybiegł mu naprzeciw, wziął go w objęcia, rzucił mu się na szyję i ucałował go. Obaj się rozpłakali. 5Gdy Ezaw zobaczył kobiety i dzieci, zapytał: „Kim one są dla ciebie?”. Jakub odrzekł: „To są moje dzieci, które w swojej łaskawości Bóg dał twojemu słudze”. 6Wtedy zbliżyły się służące ze swoimi dziećmi i oddali pokłon. 7Potem podeszła Lea ze swoimi dziećmi i oddali pokłon. Na końcu zbliżyła się Rachela z Józefem i oddali pokłon. 8Ezaw zapytał: „Co znaczy cała ta twoja karawana, którą napotkałem?”. Jakub odpowiedział: „Chciałem, panie, pozyskać twoją życzliwość”. 9Ezaw odrzekł: „Mój bracie, mam wszystkiego pod dostatkiem. Zatrzymaj więc swoją własność”. 10Ale Jakub nalegał: „Jeśli jesteś dla mnie życzliwy, to przyjmij ode mnie ten dar. Bo gdy ujrzałem twoje oblicze, to tak jakbym widział oblicze Boga, a ty łaskawie się ze mną obszedłeś. 11Przyjmij więc mój dar, który ci przekazano. Bóg bowiem udzielił mi wszystkiego”. I nalegał na niego, aż w końcu dar przyjął. 12 Ezaw powiedział: „Ruszajmy w dalszą drogę i chodźmy, a ja pójdę obok ciebie”. 13Jakub mu odrzekł: „Mój pan wie, że mam dzieci wątłe, a owce i krowy karmią młode. Jeśli będę
33
o tym, że był to Bóg lub Jego wysłannik. W wydarzeniu tym uderzające jest, że Jakubowi bardzo zależy na otrzymaniu błogosławieństwa. Jest świadomy, że pierwsze błogosławieństwo zdobył podstępem (Rdz 27). Jego prośba zostaje wysłuchana i po latach doświadczeń i prób otrzymuje upragnione błogosławieństwo od samego Boga. Wraz z błogosławieństwem dostaje też nową tożsamość, której wyrazem jest zmiana imienia. W Jakubie dokonała się gruntowna przemiana, widoczna m.in. w tym, że ujawnił swoje imię przeciwnikowi w walce. W ten sposób dał mu władzę nad sobą. Jest to znak bezwarunkowej wiary Jakuba. Podczas spotkania z Bogiem w Betel Jakub nie okazał zbyt wielkiej wiary, ale stawiał różne warunki (Rdz 28,20-22). Odbyta nad Jabbokiem walka jest poniekąd symbolem zmagania, które Jakub stoczył sam ze sobą, aby stać się innym, lepszym człowiekiem. Spotkanie Jakuba z Ezawem. Opowiadanie to kończy pełną napięć historię o Jakubie i Ezawie. Ku zaskoczeniu Jakuba Ezaw okazał mu wiele serdeczności i spotkanie po latach miało charakter pojednania. Jakub jednak nie do końca ufa bratu, dlatego nie przyjmuje jego propozycji i rozchodzą się w różne strony. Kierunek wybrany przez Jakuba oznacza, że zmierza do Kanaanu, z którym wiążą się obietnice dane przodkom.
89
RODZAJU 32,30 — 33,13
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Seir – zob. Rdz 32,4+. b) Sukkot – nazwa ta znaczy ‘szałasy’, ‘namioty’ i odnosi się do doliny, a także miasta. Dolina Sukkot był to obszar na wschód od Jordanu w dolnym biegu potoku Jabbok. Lokalizacja miasta Sukkot jest niepewna. Przypuszcza się, że leżało na wschód od Jordanu, ok. 3 km na północ od potoku Jabbok (Sdz 8,4n). c) kesit – jednostka pieniężna, której wartości nie znamy. d) El – słowo to w starożytnych językach semickich znaczy ‘bóg’. Było to również imię własne naczelnego bóstwa kananejskiego. Izraelici, po przybyciu do Kanaanu, zaadaptowali w jakiejś mierze kult Ela, utożsamiając z nim Boga Izraela, Jahwe. e) Chamor Chiwwita – pochodzenie Chiwwitów nie jest pewne. Niekiedy utożsamia się ich z Chorytami lub z Hurytami. Prawdopodobnie zamieszkiwali na terenach od Gabaonu w pobliżu Jerozolimy (Joz 9,1nn) po Sychem, i dalej aż do góry Hermon na północy (Joz 11,3). Zob. Słownik.
Page 90
je pędził przez cały dzień, to wszystkie stada padną. 14Niech mój pan raczy iść przed swoim sługą, a ja będę szedł powoli, stosownie do tempa moich stad, które pędzę, i do możliwości dzieci, aż przyjdę do mojego pana do Seirua”. 15Ezaw powiedział: „To chociaż zostawię z tobą trochę ludzi, którzy są ze mną”. Lecz Jakub odrzekł: „Po co mi oni, skoro mój pan darzy mnie życzliwością”. 16 W tym dniu Ezaw udał się więc w drogę powrotną do Seiru. 17Jakub natomiast wyruszył do Sukkotb. Tam zbudował sobie dom, a dla swoich stad zrobił szałasy. Dlatego nazwał to miejsce Sukkot. Jakub w Kanaanie Po powrocie z Paddan-Aram Jakub przyszedł szczęśliwie do miasta Sychems, które leży w kraju Kanaans. Tuż przed miastem rozbił obóz. 19Potem nabył za sto kesitówc kawałek pola od Chamora, ojca Sychema. Tam właśnie rozbił swój namiot. 20Wzniósł tam również ołtarzs i nazwał go imieniem Eld, Bóg Izraelas.
Rdz 32,4; Pwt 2,4
18
Gwałt i zemsta w Sychem 1 Pewnego razu Dina, córka Lei i Jakuba, wyszła, aby zobaczyć kobiety tego kraju. 2Gdy ujrzał ją Sychem, syn Chamora Chiwwitye, władcy tego kraju, porwał ją, położył się z nią i zgwałcił. 3Przywiązał się jednak głęboko do Diny, córki Jakuba, i rozmawiał z nią serdecznie. 4Sychem prosił także swojego ojca Chamora: „Weź mi tę dziewczynę za żonę”. 5 Gdy Jakub dowiedział się, że Sychem zhańbił jego córkę Dinę, podczas gdy jego synowie byli przy stadach w polu – milczał o tym aż do ich przyjścia. 6Chamor, ojciec Sychema, wybrał się do Jakuba, aby z nim porozmawiać. 7Wtedy właśnie wrócili synowie Jakuba z pola. Gdy dowiedzieli się o wszystkim, zasmucili się i wpadli w gniew. Sychem bowiem popełnił zbrodnię, gwałcąc córkę Jakuba. W Izraelus nie wolno tak postępować. 8A Chamor tak do nich przemówił: „Mój syn Sychem z miłości przylgnął do waszej córki, więc dajcie mu ją za żonę. 9Zwiążcie się z nami: dajcie nam wasze córki za żony i żeńcie się z naszymi córkami. 10Zamieszkacie z nami, a ten kraj będzie dla was. Osiedlajcie się w nim, szukajcie w nim dochodów i zdobywajcie go”. 11Sychem zwrócił się do ojca i braci Diny: „Jeśli okażecie mi życzliwość, dam wam wszystko, czego zażądacie. 12Zażądajcie ode mnie wielkiego
Rdz 12,6
Rdz 48,22; Joz 24,32, J 4,6
34
Gwałt i zemsta w Sychem. Opisany tu epizod nie jest ściśle związany z dziejami Jakuba, lecz bardziej z jego synami. Zastanawiające jest, że w opisach podboju Kanaanu przez Izraelitów nie wspomina się o Sychem. Wydaje się jednak, że było ono pod ich kontrolą (Joz 24) i pozostawało w bliskim związku z nimi (Sdz 9). Jest możliwe, że opowiadanie miało za cel zniesławić pier wotnych mieszkańców tego miasta, które nazywało się podobnie jak sprawca gwałtu na Dinie, a zarazem uzasadnić prawo do jego zajęcia. Propozycja Chamora, aby związać się z rodem Jakuba, świadczyła o gościnności Kananejczyków i otwarciu na przybyszów. Opowiadanie może być więc głosem w dyskusji na temat ewentualnego łączenia się Izraelitów z ludnością zamieszkującą Kanaan. W świetle czynu synów Jakuba
RODZAJU 33,14 — 34,12
90
Wj 22,15n; Pwt 22,28n Sdz 14,1n
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 17,10
Rz 12,19
9/3/08
2:07 PM
Page 91
okupu i daru, a dam wam zgodnie z waszym życzeniem. Dajcie mi tylko tę dziewczynę za żonę”. 13 Synowie Jakuba podstępnie odpowiedzieli Sychemowi i jego ojcu Chamorowi. Zrobili tak dlatego, że zgwałcił ich siostrę Dinę. 14Mówili więc do nich: „Nie możemy spełnić tej prośby i oddać naszej siostry człowiekowi nieobrzezanemu, gdyż byłoby to dla nas hańbąa. 15Zgodzimy się na waszą prośbę tylko wtedy, gdy staniecie się jak my, czyli gdy wszyscy wasi mężczyźni będą obrzezanis. 16Wtedy dopiero damy wam nasze córki za żony i będziemy się żenić z waszymi córkami. Zamieszkamy z wami i staniemy się jednym ludem. 17Jeśli jednak nas nie posłuchacie i nie poddacie się obrzezaniu, zabierzemy naszą córkę i odejdziemy”. 18 Słowa te podobały się Chamorowi i jego synowi Sychemowi. 19 Młodzieniec nie wahał się spełnić tego warunku, gdyż zakochał się w córce Jakuba. A cieszył się on największym szacunkiem w domu swojego ojca. 20 Gdy Chamor i jego syn Sychem wrócili do bramy swojego miastab, powiedzieli do jego mieszkańców: 21„Tamci mężczyźni byli dla nas życzliwi. Niech więc mieszkają w tym kraju i wędrują po nim. Kraj ten jest bowiem rozległy. Będziemy brać sobie ich córki za żony i damy im nasze córki. 22Zgodzili się mieszkać z nami, byśmy byli jednym ludem, ale pod tym warunkiem, że każdy mężczyzna u nas będzie obrzezany, tak jak i oni są obrzezani. 23Czyż ich stada i dobytek oraz wszelkie bydło nie będą nasze? Tylko przyjmijmy ich warunek, a zamieszkają z nami”. 24 Wtedy wszyscy przechodzący przez bramę tego miasta usłuchali Chamora i jego syna Sychema. Każdy mężczyzna przechodzący przez bramę tego miasta został obrzezany. 25 Gdy w trzecim dniu bardzo cierpieli, wtedy dwaj synowie Jakuba, Symeon i Lewi – bracia Diny, z łatwością wtargnęli do miasta i mieczami wymordowali wszystkich mężczyzn. 26 Zamordowali też mieczem Chamora i jego syna Sychema, a Dinę zabrali z domu Sychema i odeszli. 27Wtedy inni synowie Jakuba wpadli do pomordowanych i złupili miasto za to, że zhańbiono ich siostrę. 28Zabrali ich stada, bydło, osły oraz wszystko, co było w mieście i na polu. 29Cały ich dobytek, wszystkie ich dzieci i kobiety wzięli do niewoli i zrabowali wszystko, co było w ich domach. 30Jakub powiedział do Symeona i Lewiego: „Postawiliście mnie w trudnym położeniu.
a) Na temat obrzezania zob. Słownik. b) bramy swojego miasta – zob. Rdz 19,1+.
wydaje się, że raczej niechętnie patrzono na takie związki. Dyskusyjna pozostaje także sprawa okrutnej i krwawej zemsty dokonanej na mieszkańcach Sychem. Być może zachowanie synów Jakuba podyktowane było jakimś dawnym prawem plemiennym. W Biblii można znaleźć ślady odmiennego sposobu rozwiązywania podobnych sytuacji (Wj 22,15n; Pwt 22,28n). Podstępne wykorzystanie obrzezania jako środka ułatwiającego dokonanie rzezi na mieszkańcach Sychem może świadczyć o tym, że w tym czasie nie miało ono jeszcze znaczenia ściśle religijnego, lecz było znakiem oddzielenia od innych. W pełni religijne znaczenie obrzezanie zyskało po powrocie Izraelitów z wygnania babilońskiego (538 r. przed Chr.; zob. Tablice chronologiczne).
91
RODZAJU 34,13-30
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) El-Betel – zob. Rdz 33,20+.
Page 92
Znienawidzą mnie mieszkańcy tego kraju – Kananejczycys i Peryzzycis, a ja przecież mam mało ludzi. Razem uderzą na mnie, zniszczą mnie i mój dom”. 31A oni odparli: „Czy naszą siostrę można traktować jak nierządnicę?”. Jakub w Betel 1 Bóg rzekł do Jakuba: „Ruszaj w drogę, idź do Betels i tam zamieszkaj. Zbuduj tam ołtarzs Bogu, który ci się ukazał, gdy uciekałeś przed swoim bratem Ezawem”. 2Jakub rzekł do członków swojej rodziny i do wszystkich, którzy z nim byli: „Usuńcie obcych bogów, którzy są wśród was, oczyśćcie się i zmieńcie ubrania. 3Potem będziemy mogli wyruszyć do Betel. Tam zbuduję ołtarz Bogu, który odpowiadał mi w czasie mojego utrapienia, i będę prosił, aby był ze mną na drodze, którą podejmuję”. 4 Oddali więc Jakubowi wszystkie posągi obcych bogów, które mieli, i kolczyki noszone w uszach, a on zakopał je pod dębem w pobliżu Sychems. 5 Następnie wyruszyli. A ponieważ na okoliczne miasta padł wielki strach, nikt nie ścigał synów Izraelas. 6Jakub doszedł więc z całym swoim ludem do Luz, które leży w kraju Kanaans, czyli do Betel. 7Tam zbudował ołtarz i nazwał to miejsce El-Betela, gdyż tam objawił mu się Bóg, gdy uciekał przed swoim bratem. 8 Gdy zmarła Debora, niańka Rebeki, pochowano ją pod dębem, w pobliżu Betel. Dlatego nazywa się on dębem płaczu. 9 Bóg znowu ukazał się Jakubowi po jego przyjściu z Paddan-Aram i pobłogosławiłs mu: 10„Masz na imię Jakub, ale nie będziesz się już tak nazywał, lecz będziesz miał na imię Izrael”. Dał mu więc imię Izrael. 11I Bóg mówił dalej: „Ja jestem Bóg Wszechmocny. Bądź płodny i rozmnażaj się. Od ciebie będzie pochodził naród i wiele narodów. Od ciebie będą się wywodzić królowie. 12Tobie i twojemu potomstwu daję kraj, który dałem Abrahamowi i Izaakowi”. 13 Potem Bóg odstąpił od niego. 14A Jakub na miejscu, gdzie Bóg z nim rozmawiał, ustawił kamienną stelęs. Złożył na niej ofiaręs z płynów i wylał oliwę. 15Miejsce, na którym Bóg z nim rozmawiał, Jakub nazwał Betel.
35
Jakub w Betel. Podejmowane przez Jakuba wędrówki symbolizują zajmowanie Kanaanu przez potomków Abrahama. Z Sychem, położonego 70 km na północ od Jerozolimy, Jakub dotarł najpierw do Betel, znajdującego się ok. 15 km na północ od Jerozolimy. Miasto to było już wtedy ważnym odrodkiem kultu. Następnie wyruszył w kierunku Mamre (Rdz 35,27). Bóg, który przyprowadził Jakuba do Betel, przypomniał mu o zbudowaniu w tym miejscu ołtarza, co Jakub obiecał, gdy przed laty szedł do Charanu (Rdz 28,10). Przygotowaniem do spełnienia ślubu (Rdz 28,20-22) jest wyzbycie się przez ludzi będących razem z Jakubem przedmiotów bałwochwalczego kultu. Oznacza to, że czciciele Boga Jahwe nie od razu byli zdecydowanymi monoteistami, czyli czcicielami jedynego Boga. Stopniowo odchodzili od praktyk politeistycznych, uznających wielobóstwo (Rdz 31,19+). Boża opieka nad rodem Jakuba ujawnia się m.in. w tym, że gdziekolwiek się on pojawi, wzbudza wręcz strach. Powodem tego mogły być pogłoski o sile i waleczności Jakuba. Z tego powodu nikt nie chciał wchodzić z nim w konflikt. Po raz kolejny zostają też potwierdzone przez Boga obietnice dane niegdyś Abrahamowi i Izaakowi. Nie ma więc wątpliwości, że ich spadkobiercą jest Jakub, którego Bóg wybrał niezależnie od wszelkich okoliczności zewnętrznych.
RODZAJU 34,31 — 35,15
92
Rdz 13,7
Rdz 28,10-22; 31,13
Rdz 31,19; Wj 20,3; Joz 24,15.23
Rdz 12,6; Joz 24,26; Sdz 9,6
Rdz 28,19
Rdz 32,29
Rdz 17,1.5n
Rdz 12,7
01_Rdz:01_Rdz
Mi 5,1; Mt 2,6
Rdz 49,3n; Kpł 18,8 Rdz 29,31-30,24
Rdz 13,18
Rdz 26,34; Ez 23,4
Rdz 38,9
Rdz 32,4
9/3/08
2:07 PM
Page 93
Urodzenie Beniamina. Śmierć Racheli i Izaaka 16 Potem wyruszyli z Betels. Tuż przed przybyciem do Efratya Rachela zaczęła rodzić i poród był trudny. 17Gdy rodziła w wielkich bólach, położna mówiła do niej: „Nie bój się, bo znów masz syna”. 18Rachela jednak umierała i wydając ostatnie tchnienie, dała synowi imię Benonib, lecz jego ojciec nazwał go Beniaminc. 19Tak to umarła Rachela i pochowano ją przy drodze do Efraty, czyli do Betlejem. 20Jakub na jej grobie postawił stelęs, która istnieje do dziś. 21 Izraels znów udał się w drogę i rozbił obóz poza Migdal-Eder d. 22 Gdy Izrael zamieszkał w tym kraju, Ruben współżył z Bilhą, drugorzędną żonąe swojego ojcaf. A Izrael dowiedział się o tym. Synów Jakuba było dwunastu. 23Synowie Lei: pierworodnys Jakuba – Ruben, potem Symeon, Lewi, Juda, Issachar i Zabulon. 24Synowie Racheli: Józef i Beniamin. 25Synowie Bilhy, służącej Racheli: Dan i Neftali. 26Synowie Zilpy, służącej Lei: Gad i Aser. To są właśnie synowie Jakuba, którzy mu się urodzili w Paddan-Aram. 27 Wreszcie Jakub dotarł do swojego ojca Izaaka, do Mamreg, do Kiriat-Arba, czyli do Hebronuh, gdzie kiedyś mieszkał Abraham, a teraz przebywał Izaak. 28Izaak miał wówczas sto osiemdziesiąt lati. 29Wtedy opuściły go siły i umarł. Osiągnął piękny wiek i dołączył do swoich przodków. Pochowali go jego synowie, Ezaw i Jakub.
a) Efrata – prawdopodobnie miejsce w pobliżu miejscowości Rama, która leżała mniej więcej w połowie drogi między Betel a Jerozolimą. Niekiedy Efrata bywa jednak utożsamiane z Betlejem, które leży na południe od Jerozolimy (Rdz 35,19; 48,7; Rt 4,11; Mi 5,1n). b) Benoni – imię znaczy ‘syn mojej boleści’. c) Beniamin – imię znaczy ‘syn prawicy’. d) Migdal-Eder – lokalizacja tego miejsca jest nieznana. e) drugorzędną żoną – kobieta ta nie była ani konkubiną, ani nałożnicą, ale pełnoprawną żoną. Zajmowała jednak dalszą pozycję po kobiecie, którą mężczyzna poślubił jako pierwszą. Zwyczaj pojmowania wielu żon był na starożytnym Bliskim Wschodzie czymś powszechnym. W wielożeństwie chodziło m.in. o zapewnienie kobiecie przez mężczyznę godziwych warunków życia i ochrony. Wielożeństwo wiązało się też z licznym potomstwem, które uważano za błogosławieństwo Boże. f) Ocena czynu Rubena będzie jednoznacznie negatywna (Rdz 49,4; zob. Rdz 37,21-22+). Świadczy to o moralnej wrażliwości Izraelitów. Szczegółowe przepisy na ten temat zawiera Kpł 18. g) Mamre – zob. Rdz 12,6+. h) Hebron – zob. Rdz 13,18+. i) sto osiemdziesiąt lat – zob. Rdz 5,5+.
Potomkowie Ezawa 1 Oto rodowóds Ezawa, czyli Edomus. 2 Ezaw wziął sobie żony spośród kobiet Kanaanus: Adę, córkę Elona Chetytys, Oholibamę, córkę Any a wnuczkę Chetyty Sibeona, 3i Izmaelitkę Basmat, siostrę Nebajota. 4 Ada urodziła Ezawowi Elifaza, a Basmat – Reuela. 5Oholibama urodziła Jeusza, Jalama i Koracha. To są synowie Ezawa, którzy mu się urodzili w kraju Kanaan. 6 Ezaw wziął swoje żony, synów, córki i wszystkich domowników, swoje stada, bydło i całe mienie, które zdobył w Kanaanie, i odszedł do innego kraju, z dala od swojego brata
36
Urodzenie Beniamina. Śmierć Racheli i Izaaka. Fragment ten jest mało spójny i trudno określić motywy połączenia poszczególnych informacji. Nieoczekiwanie pojawia się np. wzmianka o postępku Rubena. Bez wyraźnego związku z poprzednim zdaniem podany jest także wykaz żon Jakuba i ich synów. Śmierć Racheli podczas porodu nie jest czymś wyjątkowym, gdyż takie przypadki miały i nadal mają miejsce. Powodem śmierci mogło być np. zakażenie lub utrata krwi. Jej śmierć można jednak zinterpretować jako wypełnienie się przekleństwa rzuconego przez Jakuba na złodzieja posążków Labana (Rdz 31,19.32). Ze względu na Rachelę (Rdz 29,18.20.30) Jakub otaczał szczególną miłością Beniamina i Józefa (Rdz 37,3; 42,38; 44,20.30). Radością dla niego musiało być także spotkanie z sędziwym ojcem, który miał nadzieję, że jeszcze przed śmiercią zobaczy syna. Izaak po tym spotkaniu umiera szczęśliwy, gdyż przekonał się, że Boże obietnice wypełniły się na jego synu. Podobnie jak wcześniej Izaak i Izmael pochowali Abrahama w grocie Makpela (Rdz 25,9), tak również Jakub i Ezaw wspólnie urządzili pogrzeb swojemu ojcu i złożyli jego zwłoki w rodzinnym grobowcu (Rdz 49,31). Wraz ze śmiercią Izaaka zakończył się kolejny rozdział historii patriarchów. Potomkowie Ezawa. Opowiadanie poświęcone niemal w całości historii Jakuba kończy się listą potomków jego brata Ezawa. Podobny układ można zauważyć w opowiadaniu o Abrahamie, które kończy się listą potomków jego syna
93
RODZAJU 35,16 — 36,6
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) drugorzędną żoną – zob. Rdz 35,22+.
Page 94
Jakuba. 7Kraj, w którym przebywali, nie mógł ich utrzymać z powodu wielkiej liczy ich stad. 8Ezaw zamieszkał więc na wyżynie Seir. Ezaw to Edom. 9 Oto potomkowie Ezawa, ojca Edomitóws , na wyżynie Seir. 10 Oto imiona synów Ezawa: Elifaz, syn Ady, żony Ezawa, Reuel, syn Basmat, żony Ezawa. 11 Synami Elifaza byli: Teman, Omar, Sefo, Gatam i Kenaz. 12 A Timna, która była drugorzędną żonąa Elifaza, syna Ezawa, urodziła Elifazowi Amaleka. To są synowie Ady, żony Ezawa. 13 A oto synowie Reuela: Nachat, Zerach, Szamma i Mizza. Byli oni potomkami Basmat, żony Ezawa. 14A ci byli synami żony Ezawa, Oholibamy, córki Any a wnuczki Sibeona. Urodziła ona Ezawowi Jeusza, Jalama i Koracha. 15 A oto potomkowie Ezawa, czyli synowie Elifaza, pierworodnegos syna Ezawa, naczelnicy rodów: Teman, Omar, Sefo, Kenaz, 16Korach, Gatam i Amelek. To są naczelnicy rodów, w kraju Edomu, a są to synowie Ady. 17 A oto synowie Reuela, syna Ezawa, naczelnicy rodów: Nachat, Zerach, Szamma i Mizra. Są to naczelnicy rodów Reuela w ziemi Edom. Są oni synami Basmat, żony Ezawa. 18 A oto synowie Oholibamy, żony Ezawa, naczelnicy rodów: Jeusz, Jalam i Korach. Są to naczelnicy rodów, potomkowie żony Ezawa Oholibamy, córki Any. 19To są właśnie potomkowie Ezawa, a zarazem naczelnicy Edomitów. 20 A oto synowie Seira, Choryty, mieszkańcy tego kraju: Lotan, Szobal, Sibeon i Ana, 21Diszon, Eser i Diszan. Są to naczelnicy rodów, Choryci, synowie Seira, w kraju Edom. 22 A synami Lotana byli: Chori i Hemam. Siostrą Lotana była Timna. 23 A oto synowie Szobala: Alwan, Manachat, Ebal, Szefo i Onam. 24 A oto synowie Sibeona: Ajja i Ana. Tenże Ana znalazł gorące źródła na pustyni, gdy pasł osły swojego ojca Sibeona. 25A oto dzieci Any: Diszon i córka Oholibama, córka Any. 26A oto synowie Diszona: Chemdan, Eszban, Jetran i Cheran. 27Synowie Esera: Bilhan, Zaawan i Akan. 28Synowie Diszana: Us i Aran. 29 Oto naczelnicy rodów, Choryci: Lotan, Szobal, Sibeon, Ana, 30 Diszon, Eser, Diszan. Są to Choryci, naczelnicy rodów w ziemi Seir.
Izmaela (Rdz 25,12-18). Genealogia Ezawa zawiera powtórzenia i niekonsekwencje. Wydaje się więc, że przeszła długą i skomplikowaną drogę redakcji. Ważną informacją jest to, że Jakub i Ezaw rozstali się pokojowo (w. 6). Powód rozstania był podobny jak w przypadku Abrahama i Lota (w. 7; zob. Rdz 13,6). W świetle przedstawionej genealogii można wnioskować, że Bóg błogosławił także potomkom Ezawa. Szczególne wybranie Jakuba nie oznaczało więc odrzucenia Ezawa i jego potomków. Historia Ezawa potwierdza fakt, że Bóg w swojej mądrości obdarza ludzi różnym powołaniem. Wszyscy tworzą jednak wspólną historię zbawienia. Nie wiemy dokładnie, w jakim stopniu rozwinięte były królestwa, o których wspomina się w genealogii (ww. 31-39). Wzmianka o królach może odnosić się do lokalnych przywódców plemion. Świadczy ona jednak, że Edomici tworzyli dość zwartą i rozwijającą się strukturę społeczną. Mogli więc pod tym względem konkurować z potomkami Jakuba. W dalszej historii Izraelici i Edomici przechodzili różne koleje losu. Nie brakowało też między nimi konfliktów (np. Rdz 32,4+; 1Krl 11,15; 2Krl 8,20-22; Lm 4,21+; Ez 25,12). Zamieszczenie genealogii dowodzi jednak poczucia pokrewieństwa między tymi narodami.
RODZAJU 36,7-30
94
Rdz 13,6
Sdz 5,4 Rdz 36,15-19; 1Krn 1,35
Rdz 36,9-14
01_Rdz:01_Rdz
1Krn 1,43-50 Lb 20,14
1Krn 1,51-54
9/3/08
2:07 PM
Page 95
31
A oto królowie, którzy rządzili w kraju Edom, zanim w Izraelus panował król. 32W Edomie królem był Bela, syn Beora, a jego miasto nazywało się Dinhaba. 33Gdy Bela umarł, królem po nim był Jobab, syn Zeracha z Bosry. 34Gdy umarł Jobab, królem po nim był Chuszam z kraju Temanitów. 35Po nim królem był Hadad, syn Bedada. On to pobił Madianitów na równinie Moabus. Jego miasto nosiło nazwę Awit. 36A po śmierci Hadada królem był Samla z Masreki. 37Po śmierci Samli królem był Szaul z Rechobot nad Rzekąa. 38A po śmierci Szaula królem był Baal-Chanan, syn Akbora. 39Po śmierci Baal-Chanana, syna Akbora, królem był Hadar. Jego miasto zwało się Pau, a jego żoną była Mehetabeel, córka Matreda z Me-Zahab. 40 Oto imiona naczelników rodów Ezawa według ich rodów i miejscowości, noszących ich imiona: Timna, Alwa, Jetet, 41 Oholibama, Ela, Pinon, 42Kenaz, Teman, Mibsar, 43Magdiel i Iram. Są to naczelnicy rodów Edomu według ich posiadłości, w których zamieszkali. Praojcem Edomitów był Ezaw.
a) Rechobot nad Rzeką – osada znajdująca się prawdopodobnie nad rzeką Zared, która dziś nosi nazwę Wadi al-Hasa. Trudno jednak określić jej dokładne położenie. b) kosztowne ubranie – przypuszcza się, że chodzi o ubiór podobny do długiego płaszcza, wykonany z wyjątkowej tkaniny. Mógł on mieć długie rękawy i jakieś ozdoby. c) sen – w starożytności przywiązywano wielką wagę do snów. Uważano, że pochodzą one od bóstw, które w ten sposób mogą przekazywać ludziom różne informacje. Także w Izraelu sny traktowano jako Boże znaki (np. Rdz 40,5; 41,1-7; Sdz 7,13-15; 1Sm 3,1nn; 1Krl 3,5; Dn 2,1nn; Mt 1,20; 2,13.19). Gdy sny były skomplikowane, proszono o ich wyjaśnienie ludzi, którzy mieli taki dar (np. Rdz 40,8.16; 41,8.15). Zdarzało się jednak, że sny interpretowano przesadnie, dlatego pojawiały się krytyczne głosy na temat ich znaczenia i tych, którzy je wyjaśniali (np. Pwt 13,2-6; Syr 34,5; Jr 23,32; 27,9; 29,8; Za 10,2).
Józef i jego bracia 1 Jakub zamieszkał w kraju, w którym przebywał jego ojciec, czyli w Kanaanies. 2 Oto dzieje potomków Jakuba. Gdy Józef miał siedemnaście lat, był pasterzem owiec razem ze swoimi braćmi, synami Bilhy i Zilpy, żonami jego ojca. Pewnego razu doniósł on ojcu, że źle mówiono o jego braciach. 3 Izraels kochał Józefa najbardziej ze wszystkich swoich synów, gdyż urodził mu się w starości. Dlatego podarował mu kosztowne ubranieb. 4Gdy jego bracia zauważyli, że ojciec kocha go bardziej od nich wszystkich, tak go znienawidzili, że nie byli w stanie przyjaźnie z nim rozmawiać. 5 Pewnego razu Józef miał senc. Gdy opowiedział go swoim braciom, znienawidzili go jeszcze bardziej. 6Mówił im tak: „Posłuchajcie, jaki miałem sen. 7Wiązaliśmy snopy na polu i w pewnej chwili mój snop podniósł się i stanął. Wasze snopy otoczyły go i oddały głęboki pokłon mojemu snopowi”. 8Wtedy odrzekli mu jego bracia: „Czyżbyś rzeczywiście chciał być królem nad nami lub nami rządzić?”. I jeszcze bardziej go
37
Rdz 35,25n
Rdz 44,20
Rdz 37,23.31-33
Józef i jego bracia. W tym miejscu rozpoczyna się ostatnia wielka historia Księgi Rodzaju, poświęcona głównie Józefowi, synowi Jakuba. Motywem, wokół którego powstało całe opowiadanie, jest konflikt między Józefem a pozostałymi braćmi. Krzywda wyrządzona Józefowi przez braci okazuje się jednak środkiem do ocalenia całej rodziny. W odróżnieniu od historii o Abrahamie, Izaaku i Jakubie, które składały się z przekazów zróżnicowanych pod względem treści, formy i objętości, opowiadanie o Józefie stanowi raczej zwartą i płynnie rozwijającą się całość (wyjątkiem są wstawki, np. Rdz 38; 46; 49). Rozbieżności, które łatwo daje się zauważyć, świadczą prawdopodobnie o połączeniu odrębnych tradycji w trakcie redakcji księgi. Dlatego jest mowa o tym, że Józefa sprzedano Madianitom lub Izmaelitom; ratował go Ruben lub Juda; ojciec Józefa nazywał się Jakub lub Izrael. W opowiadaniu tym starano się zwrócić uwagę na wartość mądrości w ludzkim życiu. Józef ukazany jest bowiem jako roztropny sługa Potifara i mądry dworzanin faraona. Różne koleje losu głównego bohatera są także wezwaniem do bezgranicznego zaufania Bogu, który działa w sposób ukryty i nieprzewidywalny. W związku z określeniem gatunku powstaje jednak pytanie, jaką wartość
95
RODZAJU 36,31 — 37,8
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) zazdrościli mu jego bracia – są trzy powody, dla których bracia nienawidzili Józefa: donosił na nich (w. 2), ojciec wyróżnił go ozdobnym ubraniem (w. 3), opowiedział im dwa swoje sny, według których był wywyższony ponad całą rodzinę (ww. 5-10). b) z doliny Hebronu… do Sychem – nie można wykluczyć, że synowie Jakuba zawędrowali ze stadami z Hebronu aż do Sychem. Miejscowości te dzieli jednak bardzo duża odległość. Dlatego wydaje się mało prawdopodobne, aby Jakub wysłał Józefa w tak daleką podróż. c) Dotain – miejscowość leżąca ok. 30 km na północ od Sychem. d) zbiorników na wodę – chodzi tu o podziemny zbiornik, służący do przechowywania wody, którą wykorzystywano w czasie suszy. Bardzo często za zbiorniki służyły naturalne pieczary lub doły wydrążone w skale. Woda w nich przechowywana zazwyczaj pochodziła z naturalnych opadów. e) Ruben, najstarszy syn Jakuba, zdecydowanie sprzeciwia się popełnieniu niegodziwości wobec młodszego brata. Wcześniej była wzmianka, że dopuścił się haniebnego czynu w stosunku do swego ojca (Rdz 35,22+). W kontekście tych zróżnicowanych postaw można wyciągnąć wniosek, że na podstawie pojedynczych czynów nie należy jednoznacznie oceniać człowieka. Popełnione zło człowiek może wynagrodzić czynieniem dobra. f) kupców izmaelickich – byli potomkami Izmaela (Rdz 25,12-16), zajmowali się prawdopodobnie wyrobem perfum i kupiectwem. Niekiedy utożsamiani są z Madianitami. g) Gilead – zob. Rdz 31,21+.
Page 96
znienawidzili z powodu jego snów i opowiadań. 9Potem miał jeszcze inny sen i znów opowiedział go swoim braciom. Mówił: „Tym razem śniło mi się, że słońce i księżyc oraz jedenaście gwiazd oddają mi pokłon”. 10A gdy opowiedział to ojcu i braciom, ojciec zganił go, mówiąc: „Cóż to masz za sny? Czyż ja, twoja matka i bracia mielibyśmy przyjść i oddać ci pokłon aż do ziemi?”. 11I zazdrościli mu jego braciaa. Ojciec jednak zapamiętał ten sen. 12 Gdy bracia poszli do Sychems paść stada swojego ojca, 13 Izrael rzekł do Józefa: „Czy twoi bracia nie pasą stad w Sychem? Chciałbym, żebyś do nich poszedł”. Odrzekł mu: „Dobrze”. 14Wtedy ojciec mu polecił: „Idź i zobacz, czy wszystko dobrze z twoimi braćmi i ze stadami, a potem mi opowiesz”. Wysłał go więc z doliny Hebronu, a on udał się do Sychemb. 15 W drodze spotkał kogoś, kto widząc błąkającego się Józefa, zapytał go: „Czego szukasz?”. 16On odpowiedział: „Szukam moich braci. Powiedz mi, proszę, gdzie oni pasą?”. 17Człowiek ten odrzekł: „Wyruszyli stąd. Słyszałem, jak mówili: «Pójdźmy do Dotainc»”. Józef poszedł więc za swoimi braćmi i znalazł ich w Dotain. 18Bracia ujrzeli go z daleka. Zanim jednak zbliżył się do nich, postanowili podstępnie go zabić. 19Mówili między sobą: „Oto nadchodzi pan, który miewa sny. 20Teraz więc chodźcie, zamordujmy go i wrzućmy do jednego ze zbiorników na wodęd. Potem powiemy, że pożarło go dzikie zwierzę. Zobaczymy, co wyniknie z jego snów”. 21 Gdy Ruben to usłyszał, chciał go ocalić z ich rąk. Mówił do nich: „Nie zabijajmy go”. 22Chciał go wybawić z ich rąk, a potem odesłać do jego ojca. Dlatego dodał: „Nie przelewajcie krwis! Wrzućcie go do tego zbiornika, który jest na stepie. Jednak nie podnoście na niego ręki!”e. 23 Gdy Józef przyszedł do swoich braci, ściągnęli z niego kosztowne ubranie, które miał na sobie. 24Związali go i wrzucili do zbiornika na wodę. Zbiornik ten był pusty, bez wody. 25Potem zasiedli do posiłku. A gdy spojrzeli w dal, dostrzegli grupę kupców izmaelickichf, idących z Gileadug. Ich wielbłądy dźwigały wonne korzenie, żywicę i pachnące olejki. Karawana ta zmierzała do Egiptu. 26Wtedy Juda powiedział do swoich braci: „Co
historyczną ma opowiadanie o Józefie. Z jednej strony zawiera ono wiele szczegółów zgodnych z topografią i ze zwyczajami panującymi w Egipcie, z drugiej jednak strony przejawia charakter fabularny. Nie była np. znana praktyka przekazywania całej władzy przez faraona komuś innemu (por. Rdz 41,39-44; 45,8), chociaż znane są fakty zatrudniania urzędników pochodzących z Azji. Opowieść o Józefie nie tylko cechują wysokie walory literackie, ale zwrócono w niej także uwagę na psychiczne przeżycia bohaterów, czego właściwie nie było w poprzednich historiach. Inaczej przedstawia się temat obecności Boga w wydarzeniach. Praktycznie brak tu opisów teofanii. Bóg nie uczestniczy bezpośrednio w zdarzeniach, lecz kieruje nimi pośrednio. Wyjątek może stanowić Rdz 45,5-8 i ewentualnie Rdz 50,20. Nie pojawiają się też na ogół imiona Boga Izraela i brak jest typowych dla historii Abrahama i Jakuba tematów obietnic i przymierza. Wydaje się nawet, że wywyższenie Józefa w obcej ziemi oraz sprowadzenie tam Jakuba wraz z rodziną stawia pod znakiem zapytania obietnicę ziemi. Możliwe więc jest, że opowieść o Józefie jest łącznikiem między Księgą Rodzaju i Księgą Wyjścia. Przedstawiono w niej bowiem przyczyny znalezienia się rodziny Jakuba w Egipcie. Opowieść ta zawiera także naukę, jak zachować tożsamość w obcym środowisku, i wykazuje, że zachowanie własnej
RODZAJU 37,9-26
96
Dn 7,28; Łk 2,19.51
1Sm 19,1; Jr 11,21; Mt 27,1 Jr 38,6
Rdz 42,22
Rdz 43,11
01_Rdz:01_Rdz
Za 11,12; Mt 26,15
Jr 31,15
Rdz 46,12; Lb 26,19-21
Pwt 25,5; Rt 1,11-13; Mt 22,24
9/3/08
2:07 PM
Page 97
nam to da, jeśli zamordujemy naszego brata i ukryjemy tę zbrodnię? 27Sprzedajmy go Izmaelitom, a nie róbmy mu krzywdy, bo przecież on jest naszym bratem”. Bracia go posłuchali. 28Gdy więc kupcy madianiccy przechodzili obok, bracia wyciągnęli Józefa ze zbiornika na wodę i sprzedali go Izmaelitoma za dwadzieścia sztuk srebrab, a oni zabrali Józefa do Egiptu. 29 Gdy Ruben wrócił, Józefa już nie było w zbiorniku. Wtedy rozdarł swoje ubraniec. 30Potem poszedł do swoich braci i rzekł: „Nie ma już chłopca! A ja, dokąd mam iść?”. 31Oni natomiast zabili młodego kozła, wzięli ubranie Józefa i umoczyli je we krwi. 32Potem odesłali to ubranie ojcu. A przekazali je z zapytaniem: „Zobacz, czy to, co znaleźliśmy, nie jest ubiorem twojego syna?”. 33On rozpoznał je i zawołał: „To ubranie mojego syna! Pożarło go dzikie zwierzę. Józef został rozszarpany!”. 34Jakub rozdarł więc swoje ubranie, na biodra nałożył wór d i opłakiwał syna przez wiele dnie. 35 Wszyscy jego synowie i córki usiłowali go pocieszyć. On jednak nie dawał się pocieszyć i mówił: „W smutku zstąpię do mojego syna do krainy umarłych”. I tak opłakiwał go jego ojciec. 36 Tymczasem Madianicif sprzedali Józefa urzędnikowi faraona, Egipcjaninowi Potifarowi, który był przełożonym straży przybocznej. Juda i Tamar 1 W tym czasie Juda odłączył się od swoich braci i przyłączył się do pewnego mieszkańca miasta Adullamg, który nazywał się Chira. 2Gdy ujrzał tam córkę Kananejczyka, który miał na imię Szua, wziął ją za żonę i współżył z nią. 3A ona poczęła i urodziła syna, którego nazwała imieniem Er. 4Gdy ponownie poczęła i urodziła syna, nazwała go imieniem Onan. 5Potem znów urodziła syna i dała mu imię Szela. A urodziła go w miejscowości Kezib. 6 Juda wziął dla swojego pierworodnegos syna Era żonę imieniem Tamar. 7Er, pierworodny syn Judy, nie podobał się jednak PANUs, dlatego PAN pozbawił go życia. 8Wtedy Juda rzekł do Onana: „Idź do swojej bratowej, weź ją jako szwagier i zapewnij potomstwo swojemu bratu”. 9Ponieważ Onan
38
a) Gdy więc kupcy madianiccy przechodzili… bracia… sprzedali go Izmaelitom – rozbieżności w określeniu pochodzenia kupców mogą być wynikiem połączenia w tekście dwóch różnych przekazów. Niekiedy sugeruje się, że Izmaelici to odłam Madianitów, stąd zamienne stosowanie nazw (Sdz 8,22-28). Według innej hipotezy Madianici odkupili Józefa od Izmaelitów. b) dwadzieścia sztuk srebra – w tamtych czasach tyle zazwyczaj płacono za niewolnika. c) rozdarł swoje ubranie – gest wyrażający rozpacz, stosowany w czasie żałoby lub innej klęski (np. Rdz 44,10; 2Sm 13,31; 1Mch 2,14). Mógł też wyrażać sprzeciw (np. 2Krl 5,7; Mt 26,65; Dz 14,12). d) wór – był wykonany z sierści wielbłąda lub kozła. Ponieważ był niewygodny i urażał ciało, zakładano go na znak żałoby lub pokuty. Niekiedy zamiast całego ubrania z sierści stosowano jedynie przepaskę na biodra. Ten starożytny zwyczaj w późniejszych czasach kontynuowali pokutnicy i asceci, nosząc tzw. włosiennicę. Mogła to być koszula z sierści lub szorstkiego materiału albo przepaska upleciona z cienkiego drutu. Chrześcijanie nosili włosiennicę jako pamiątkę Męki Jezusa, a także po to, aby umartwiać ciało i pokutować za grzechy. e) wiele dni – żałoba trwała zazwyczaj 30 dni. f) Madianici – potomkowie Abrahama (Rdz 25,2), nomadzi trudniący się m.in. hodowlą wielbłądów (np. Sdz 6,5n; Iz 60,6). Zob Lb 22,4+. g) Adullam – miasto położone ok. 25 km na południowy zachód od Jerozolimy (1Sm 22,1).
tożsamości w obcej ziemi jest możliwe. Dlatego przypuszcza się, że opowiadanie to mogło powstać w żydowskiej diasporze w Egipcie. Tym samym, podobnie jak Księga Estery, Księga Daniela czy Księga Tobiasza, byłoby przeciwwagą wobec tendencji występujących na terenie Judy, gdzie np. kapłan Ezdrasz ostro sprzeciwiał się małżeństwom mieszanym (Rdz 41,45), a autor Księgi Syracha zupełnie pominął Józefa w tzw. pochwale ojców (Syr 44). Pierwsza część opowiadania o Józefie (Rdz 37,1-36) mówi o tym, że jego szczęśliwe życie uległo całkowitemu załamaniu. Stało się tak przez braci Józefa, którzy nie zdawali sobie sprawy, że z ich okrutnego czynu Bóg wyprowadzi dla nich ocalenie. Józef, który z ufnością opowiadał swoje sny i beztrosko udał się do braci, nie ukrywających swojej niechęci i wrogości, jest symbolem człowieka żyjącego w niewinności i prostocie. Dzięki tym cechom stał się doskonałym narzędziem w ręku Boga. Jego życie pokazuje, że każde cierpienie można przeżyć, jeśli zachowuje się głęboką ufność w Boże ocalenie. Juda i Tamar. Tekst ten jest wtrętem do historii Józefa i nie ma z nią bezpośredniego związku. Ważne wydaje się w nim ukazanie powiązań Judy z Kananejczykami, czyli z Ziemią Obiecaną. Jego synów wymienia się jako głowy rodów,
97
RODZAJU 37,27 — 38,9
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 98
wiedział, że potomstwo nie będzie należeć do niego, podczas współżycia z żoną brata przerywał stosunek, by nie dać swojemu bratu potomstwa. 10 Postępowanie Onana nie podobało się PANU, dlatego pozbawił go życia. 11Rzekł więc Juda do swojej synowej Tamar: „Zamieszkaj w domu swojego ojca jako wdowa aż do czasu, gdy dorośnie mój syn Szela”. Myślał jednak: „Oby on również nie umarł, podobnie jak jego bracia”. Tamar poszła więc i zamieszkała w domu swojego ojca. 12 Po długim czasie zmarła żona Judy, córka Szuy. Gdy zakończono żałobę, Juda wraz ze swoim przyjacielem Chirą z Adullam poszedł do Timny, bo tam strzyżono jego owce. 13Wtedy doniesiono Tamar: „Twój teść idzie do Timny, aby strzyc swoje owce”. 14Zdjęła więc z siebie wdowie szaty, owinęła się welonem i tak zasłonięta usiadła przy bramie miasta Enaim, leżącego na drodze do Timny. Wiedziała bowiem, że Szela już dorósł, ale ona nie będzie jego żoną. 15 Gdy Juda ją zobaczył, pomyślał, że to nierządnica, bo miała zakrytą twarz. 16Zszedł więc z drogi i rzekł do niej: „Oddaj mi się!”. Nie wiedział, że to jego synowa. A ona na to: „Co mi dasz, jeśli ci się oddam?”. 17Odrzekł Juda: „Przyślę ci koźlę ze stada”. Wtedy ona powiedziała: „A czy dasz mi zastaw, zanim przyślesz?”. 18Odparł: „Co mam ci dać w zastaw?”. Ona powiedziała: „Swój sygnet, naszyjnik i laskę, którą masz w ręce”. Dał jej więc, a potem współżył z nią i ona zaszła z nim w ciążę. 19Następnie odeszła, zdjęła z siebie welon i ubrała wdowie szaty. 20 Juda posłał koźlę przez swojego przyjaciela z Adullam, by odebrać zastaw od owej kobiety, ale on jej nie znalazł. 21Pytał więc mieszkańców tej miejscowości: „Gdzie w Enaim jest ta nierządnica, która siedziała przy drodze?”. Oni odpowiedzieli: „Nie było tu nierządnicy”. 22Wrócił więc do Judy i powiedział: „Nie znalazłem jej, a mieszkańcy tej miejscowości mówili: «Nie było tu nierządnicy»”. 23Wtedy Juda rzekł: „Niech sobie zatrzyma zastaw, bylebyśmy tylko nie narazili się na pośmiewisko. Przecież posłałem koźlę, a ty jej nie znalazłeś”. 24 Po upływie około trzech miesięcy doniesiono Judzie: „Twoja synowa Tamar stała się nierządnicą, a nawet zaszła w ciążę przez nierząd”. Juda zdecydował: „Wyprowadźcie ją i spalcie!”. 25Gdy ją wyprowadzano, przekazała swojemu teściowi wiadomość: „Jestem w ciąży z tym człowiekiem, do którego które z czasem, jako plemię Judy, odegrały ważną rolę w Izraelu (Lb 26,19-22; 1Krn 2,1-6). Przedwczesna śmierć Era, według ówczesnych wyobrażeń, była interpretowana jako kara za złe postępowanie. Onan umarł, ponieważ nie chciał wypełnić prawa lewiratu (Pwt 25,5-10). Juda, nie wiedząc o postępowaniu swoich synów, mógł sądzić, że na Tamar ciąży jakaś klątwa. Z tego powodu nie chciał jej oddać swojego trzeciego syna. W ten sposób on także wykroczył przeciwko prawu, według którego Szela powinien poślubić Tamar. Podstęp Tamar sprawia więc, że ojcem jej dzieci zamiast Szeli staje się Juda. On również musi wydać wyrok w jej sprawie, gdy wychodzi na jaw, że jako wdowa jest w ciąży. Prawo nakazywało w takich przypadkach ukamienować tę kobietę i mężczyznę, który z nią współżył (Pwt 22,23-24). Czyn Tamar nie jest jednak potępiony i stwierdza się, że postąpiła słusznie, domagając się spra-
RODZAJU 38,10-25
98
Kpł 20,14
01_Rdz:01_Rdz
1Sm 24,18
Rdz 25,24
Rt 4,12.18-22
Ps 105,16-23; Mdr 10,13n Dz 7,9
Rdz 30,27
Prz 7,10-23; Koh 7,26
9/3/08
2:07 PM
Page 99
należą te rzeczy”. I dodała: „Rozpoznaj, proszę, kto jest właścicielem tego sygnetu, naszyjnika i laski”. 26Juda rozpoznał je i stwierdził: „Ona jest sprawiedliwsza ode mnie, bo przecież nie dałem jej za żonę mojemu synowi Szeli”. Więcej jednak już z nią nie współżył. 27 Gdy nadszedł czas porodu, okazało się, że będzie mieć bliźnięta. 28W czasie porodu jedno z dzieci wyciągnęło rączkę. Położna zawiązała na tej rączce czerwoną tasiemkę mówiąc: „On urodzi się pierwszy”. 29Dziecko jednak cofnęło rączkę, a urodził się jego brat. Wtedy ona rzekła: „Jak się przedarłeś przez to przejście?”. I nazwano go Peres. 30Potem urodził się jego brat, który miał na rączce czerwoną tasiemkę. I nazwano go Zerach.
a) Izmaelici – zob. Rdz 37,25+. b) Podobna sytuacja miała miejsce, gdy Jakub zamieszkał w domu Labana (Rdz 30,29-30). c) Połóż się ze mną – zachęta do współżycia. d) Żona Potifara jest symbolem rozpustnej kobiety, która prowadzi do zagłady tego, kto jej ulegnie. Józef symbolizuje mężczyznę, który słucha rad mędrców, unika rozpusty i tym samym ratuje swoje życie (np. Prz 5; 6,20-35; 7).
Józef niewolnikiem u Potifara 1 Izmaelicia przyprowadzili Józefa do Egiptu. Kupił go od nich Egipcjanin Potifar, urzędnik faraona, przełożony straży przybocznej. 2Ponieważ PANs był z Józefem, dlatego wszystko mu się udawało, gdy był w domu Egipcjanina, swojego pana. 3Egipcjanin, jego pan, widział więc, że PAN jest z Józefem i że PAN szczęści mu we wszystkim, co czyni. 4Darzył go więc życzliwością i ustanowił go swoim sługą. Uczynił go również zarządcą swojego domu i oddał mu w opiekę cały swój majątek. 5Od kiedy uczynił go zarządcą swojego domu i całego majątku, PAN, ze względu na Józefa, błogosławiłs domowi tego Egipcjanina. Błogosławieństwo PANA spoczęło na wszystkim, co miał w domu i w polub. 6 Dlatego powierzył on cały majątek Józefowi i nie miał żadnej troski oprócz tego, by mieć takie pożywienie, jakie lubił. Józef był bardzo przystojny. 7Żona jego pana zwróciła więc na niego uwagę i powiedziała: „Połóż się ze mnąc”. 8On jednak odmówił, mówiąc do żony swojego pana: „Mój pan o nic się już przy mnie nie troszczy i powierzył mi cały swój majątek. 9 On sam nie ma w tym domu większej władzy ode mnie i nie zabrania mi niczego, oprócz ciebie, bo jesteś jego żoną. Jak więc mógłbym popełnić tak wielkie zło i zgrzeszyć przeciwko Bogu?”. 10Ale ona namawiała go codziennie, aby położył się z nią i współżył. Lecz on jej nie uległd. 11 Pewnego dnia, gdy wszedł do domu, by wykonywać swoje obowiązki – a w domu nie było żadnego z domowników –
39
wiedliwości. Za sprawiedliwe uważa się również zachowanie Judy, który przyznaje rację Tamar i uznaje jej dzieci za swoje. W późniejszej tradycji zachowa się pamięć o Tamar (Rt 4,12), a jej syn Peres będzie wspomniany jako przodek króla Dawida (Rt 4,18-22; 2Krn 2,5-15). Historia Judy i Tamar pokazuje po raz kolejny, że Bóg może uczynić ludzkie czyny narzędziem spełnienia swojej woli. Zamysł Boży objawia się niekiedy dopiero w następnych pokoleniach i można go odczytać z perspektywy czasu. Józef niewolnikiem u Potifara. Ten fragment opowiadania o Józefie wydaje się nawiązywać do starożytnej ludowej opowieści egipskiej o dwóch braciach. Jeden z nich poślubił kobietę, która jednak próbowała uwieść jego młodszego brata, a gdy się to nie powiodło, oskarżyła go o gwałt. Mimo pewnych podobieństw fabuły, przesłanie obydwu opowieści jest zupełnie inne. Józef nie dopuszcza się cudzołóstwa, dlatego że w ten sposób złamałby prawo Boże
99
RODZAJU 38,26 — 39,11
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) dopuścili się przestępstwa – być może byli podejrzani o udział w spisku. Zarówno podczaszy, jak i przełożony piekarzy byli bezpośrednio odpowiedzialni za to, co faraon pił i jadł. Przypadki otrucia władcy nie należały do rzadkości. Osadzenie dworzan w więzieniu może służyć faraonowi do zbadania oskarżeń.
Page 100
12
chwyciła go za płaszcz, mówiąc: „Połóż się ze mną!”. On jednak zostawił płaszcz w jej ręce i wybiegł na zewnątrz. 13 Ona widząc, że zostawił płaszcz w jej ręce i wybiegł na zewnątrz, 14zawołała swoich dworzan i mówiła do nich: „Patrzcie, sprowadzono do nas tego Hebrajczykas, aby sobie igrał z nami. Przyszedł do mnie, by się ze mną położyć, i dlatego krzyknęłam na cały głos. 15Gdy usłyszał, że głośno krzyknęłam, zostawił płaszcz przy mnie i szybko uciekł na zewnątrz”. 16 Zatrzymała więc jego płaszcz, aż przyszedł do domu jego pan. 17Wtedy zaczęła mu opowiadać: „Ten hebrajski niewolnik, którego sprowadziłeś, przyszedł do mnie, aby się ze mną zabawić. 18Ponieważ głośno krzyknęłam, zostawił przy mnie swój płaszcz i uciekł na zewnątrz”. 19Gdy jego pan usłyszał opowieść żony, która stwierdziła: „Tak postąpił ze mną twój sługa”, uniósł się gniewem. 20Kazał schwytać Józefa i osadzić w więzieniu, w miejscu, gdzie przebywali więźniowie króla. Józef w więzieniu Józef siedział w więzieniu. 21PANs jednak był z Józefem i okazał mu miłosierdzies. Sprawił również, że nadzorca więzienia był dla niego życzliwy 22i powierzył Józefowi wszystkich więźniów, którzy byli w więzieniu. Zarządzał więc wszystkim, co się tam działo. 23Nadzorca więzienia nie troszczył się o nic, co było pod władzą Józefa. PAN bowiem współdziałał z nim i zapewniał mu pomyślność we wszystkim, co czynił. 1 Po tych wydarzeniach podczaszy i piekarz dopuścili się przestępstwaa przeciwko swojemu panu, królowi Egiptu. 2Faraon rozgniewał się na obydwu dworzan: na głównego podczaszego i przełożonego piekarzy. 3Kazał ich oddać pod straż do domu przełożonego dworzan, czyli do więzienia, gdzie był zamknięty Józef. 4Przełożony dworzan oddał ich pod nadzór Józefa, który miał im też usługiwać. Po jakimś czasie pobytu w więzieniu, 5pewnej nocy obydwaj – podczaszy i piekarz króla egipskiego, przebywający w więzieniu – mieli sen. Ich sny miały jednak różne znaczenia. 6 Gdy rano Józef przyszedł do nich, spostrzegł, że są smutni. 7 Zapytał więc dworzan faraona, którzy byli wraz z nim pod
Ps 105,18; Prz 6,34
Ps 106,46
40
(np. Wj 20,14; Kpł 18,20; Pwt 22,22). Wierność Józefa Bogu jest odpowiedzią na błogosławieństwo, którego doświadczał w każdej chwili. Jego życie w Egipcie wyglądało tak, jakby przyjął pewien niezmienny porządek: on dba o to, aby we wszystkim zachować Boże prawo, Bogu natomiast zostawił troskę o wszystkie inne sprawy. Dlatego nie buntował się, nawet jeśli nie rozumiał wydarzeń, które go spotykały. Poddawał się biegowi wypadków, wierząc w ostateczne ocalenie. Bóg nie objawiał się Józefowi wprost, ale przez konkretne wydarzenia. Dlatego przyjął nawet niesprawiedliwe oskarżenia i kary, wierząc, że Bóg widzi jego niewinność i w odpowiednim momencie zareaguje. Pierwszym znakiem reakcji Boga po niesprawiedliwym oskarżeniu jest to, że Józef nie został zabity – do czego obligowało prawo – ale osadzony w więzieniu. Wydarzenia w więzieniu staną się kolejnym etapem na drodze do spełnienia się planu Boga. Józef w więzieniu. Nawet tu Bóg nie opuszcza Józefa. Jednym ze znaków Jego opieki nad Józefem jest życzliwość ludzi wobec niego. W przeszłości Józef miewał prorocze sny. Teraz ujawnia się kolejny dar Boga – umie je wyjaśnić. Wstępem do wytłumaczenia obydwu snów jest sugestia Józefa, że jeśli sen pochodzi od Boga, to również On sprawi,
RODZAJU 39,12 — 40,7
100
Prz 16,14
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 41,15n
Rdz 37,28; 39,20
Koh 9,15
9/3/08
2:07 PM
Page 101
strażą w domu ich pana: „Dlaczego wasze twarze są dziś tak smutne?”. 8Oni mu odpowiedzieli: „Każdy z nas miał sen, a nie ma nikogo, kto by go wytłumaczył”. Józef rzekł do nich: „Czyż Bóg ich nie wyjaśnia? Opowiedzcie mi”. 9 Podczaszy zaczął więc opowiadać Józefowi: „Śniło mi się, że widzę przed sobą winny krzew. 10Na tym krzewie rosły trzy gałązki. Gdy krzew wyrósł, pojawiły się kwiaty, a potem grona dojrzałych owoców. 11Ja miałem w ręce kubek faraona. Zerwałem te owoce, wycisnąłem je do kubka i wręczyłem kubek faraonowi”. 12 Józef mu odpowiedział: „Takie jest znaczenie snu: trzy gałązki to trzy dni. 13Jeszcze trzy dni, a faraon cię wywyższy a i przywróci na twój urząd. Znów będziesz podawał faraonowi kubek, jak wcześniej, gdy byłeś jego podczaszym. 14A gdy będzie ci się dobrze powodziło, pamiętaj, że byłem z tobą. Wyświadcz mi przysługę i przypomnij o mnie faraonowi, aby mnie stąd uwolnił. 15Uprowadzono mnie bowiem siłą z ziemi Hebrajczykóws. Także tutaj nie uczyniłem nic, za co trzeba by mnie wrzucić do lochu”. 16 Gdy główny piekarz usłyszał, że wyjaśnienie snu było pomyślne dla podczaszego, rzekł do Józefa: „Ja miałem taki sen. Trzymałem na głowie trzy kosze pieczywa. 17W koszu znajdującym się na wierzchu było różne pieczywo, przygotowane przez piekarza dla faraona. Ptaki jednak wydziobywały je z kosza, który był na mojej głowie”. 18Józef odpowiedział: „Takie jest znaczenie snu: trzy kosze to trzy dni. 19Jeszcze trzy dni, a faraon każe ściąć ci głowęb i powiesi cię na drzewie, a ptaki będą jadły twoje ciało”. 20 Trzeciego dnia, w dzień swoich urodzin, faraon urządził wielką ucztę dla wszystkich swoich sług. Wtedy, w ich obecności, zdecydował o losie głównego podczaszego i przełożonego piekarzy. 21Głównego podczaszego przywrócił na jego urząd. Podawał więc znów puchar do rąk faraona. 22Przełożonego piekarzy natomiast powiesił, jak to przepowiedział Józef. 23 Główny podczaszy zapomniał jednak o Józefie.
a) wywyższy – w oryginale występuje zwrot: podniesie ci głowę, użyty również w wersecie 19. Mimo użycia w obydwu wersetach tych samych słów, znaczą one coś przeciwnego. W przypadku podczaszego podniesienie głowy oznacza przywrócenie na urząd, czyli wywyższenie, w przypadku piekarza – powieszenie, czyli zagładę. b) każe ściąć ci głowę – dosł. podniesie ci głowę. Zob. Rdz 40,13+. c) Nil – jedna z najdłuższych rzek, która rozpoczyna bieg w środkowej Afryce i znajduje ujście w Morzu Śródziemnym. Nil ma jedną z największych delt na świecie, która obejmuje obszar 24 tys. km2. Od czasów starożytnych delta Nilu była gęsto zaludniona i dobrze zagospodarowana.
Sny faraona 1 Dwa lata po tych wydarzeniach faraon miał sen. Śniło mu się, że stoi nad Nilemc. 2A oto z Nilu wyszło siedem pięknych i tłustych krów, które zaczęły paść się w trawie. 3Nagle za nimi wyszło z Nilu siedem innych krów, które były
41
że sen stanie się czytelny. Józef nie odwołuje się więc do wiedzy starożytnych na temat tłumaczenia snów, ale wyjaśniając je, kieruje się natchnieniem od Boga. Dzięki darowi odczytywania snów Józef w przyszłości odzyska wolność. Będzie jednak musiał okazać trochę cierpliwości (Rdz 41,1), gdyż Bóg sam zdecyduje o okolicznościach uwolnienia. Sny faraona. W starożytności sny odgrywały znaczącą rolę. W Egipcie i Mezopotamii powstały traktaty na temat wyjaśniania snów, czym zajmowali się wróżbiarze. W Mezopotamii – głównie kobiety. W Izraelu wierzono, że Bóg może posłużyć się snem, aby przekazać polecenie lub ostrzeżenie. Na Bilskim Wschodzie wielką wagę przywiązywano do snów władców. Uznawano, że pochodzą one od bóstwa i mogą stanowić przesłanie dotyczące całego ludu. Najbardziej
101
RODZAJU 40,8 — 41,3
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) ostrzygł się – możliwe, że nawet ogolił całą głowę i zarost na twarzy. Zwyczaj golenia włosów był dość powszechny w Egipcie. b) sen – zob. Rdz 37,5+; 41,1-13+. c) Nil – zob. Rdz 41,1+.
Page 102
brzydkie i chude. Stanęły one nad brzegiem Nilu obok tamtych krów. 4W pewnej chwili krowy brzydkie i chude pożarły siedem krów pięknych i tłustych. Wtedy faraon się przebudził. 5Gdy znów zasnął, miał drugi sen. Widział siedem pełnych i dorodnych kłosów, wyrastających na jednym źdźble. 6 Po nich wyrosło siedem kłosów pustych i zniszczonych wschodnim wiatrem. 7Puste kłosy pochłonęły siedem kłosów dorodnych i pełnych. Faraon obudził się i zdał sobie sprawę, że to był sen. 8Rano odczuwał jednak zaniepokojenie. Kazał więc wezwać wszystkich egipskich wróżbiarzys i wszystkich mędrców. Opowiedział im swój sen, ale nikt nie potrafił go wyjaśnić. 9Wtedy główny podczaszy powiedział do faraona: „Przypomnę dzisiaj mój występek, 10gdy faraon rozgniewał się na swoje sługi i mnie oraz przełożonego piekarzy kazał oddać pod straż w domu przełożonego dworzan. 11Otóż, jednej nocy obaj mieliśmy sen, każdy o innym znaczeniu. 12Był tam z nami hebrajskis młodzieniec, sługa przełożonego dworzan. Gdy opowiedzieliśmy mu nasze sny, on nam je wyjaśnił. 13Potem wydarzenia potoczyły się zgodnie z jego wyjaśnieniem: mnie faraon przywrócił na mój urząd, a tamtego powiesił”. Józef przed faraonem. Wywyższenie Józefa 14 Faraon kazał więc wezwać Józefa. Wtedy natychmiast wyprowadzono go z lochu. On ostrzygł sięa, zmienił ubranie i przyszedł do faraona. 15Faraon rzekł do Józefa: „Miałem senb, którego nikt nie potrafi mi wyjaśnić. Słyszałem jednak, że skoro usłyszysz sen, zaraz go wytłumaczysz”. 16Józef odrzekł faraonowi: „Nawet beze mnie Bóg potrafi przyjaźnie odpowiedzieć faraonowi”. 17 Faraon zaczął więc opowiadać Józefowi: „Śniło mi się, że stoję nad brzegiem Niluc. 18A z Nilu wyszło siedem pięknych i tłustych krów, które zaczęły paść się w trawie. 19Potem za nimi wyszło siedem innych krów, które były bardzo chude, słabe i wynędzniałe. Podobnych nie widziałem w całym Egipcie. 20W pewnej chwili te chude i brzydkie krowy pożarły siedem pierwszych, pięknych krów. 21Gdy one znalazły się w ich wnętrzu, nie można było dostrzec różnicy. Wygląd tych, które je pożarły, nie zmienił się. I przebudziłem się.
znane są dwa sny sumeryjskiego króla Gudea z Lagasz (2143-2124 przed Chr.), który w ten sposób otrzymał polecenie zbudowania świątyni dla bogini Ningirsu. Powtarzanie się wizji podczas snu uznawano za potwierdzenie jego wiarygodności. Sen faraona wydaje się dość prosty w interpretacji, mimo to wróżbiarze nie są w stanie go rozszyfrować. Ich niemoc może oznaczać, że Bóg uznał, iż już czas, aby na scenie wydarzeń pojawił się Józef, który od dwóch lat przebywał w więzieniu. Józef przed faraonem. Wywyższenie Józefa. Na terenie Egiptu zazwyczaj nie brakowało żywności, gdyż regularne wylewy Nilu zapewniały urodzaj. Gdy jednak pojawiały się jakieś zachwiania w przyrodzie, mogło to pociągać za sobą klęskę głodu. Jeśli w porę przewidziano zagrożenie, można było uratować wiele ludzkich istnień i zapewnić krajowi pomyślność. Właściwe odczytanie znaku, który otrzymał faraon, było więc decydujące. Te naturalne uwarunkowania, a także pozostałe okoliczności są jednak zależne od Boga, który będąc Panem stworzenia, kieruje losami całej
RODZAJU 41,4-21
102
Wj 7,11.22; Dn 2,2.27; 5,7
1Sm 2,8; Ps 105,20n; Dn 2,25
Rdz 40,8; Dn 2,11.28; Mt 10,20; 2Kor 3,5
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 103
22
Iz 43,9.12; Dn 2,28; Am 3,7; Mk 12,23
2Krl 8,1
Iz 46,10
Dn 13,45 Dz 7,10
Ps 105,21n; Prz 22,29
Est 3,10; Dn 5,7.29
Potem widziałem we śnie siedem kłosów, pełnych i dorodnych, wyrastających na jednym źdźble. 23Ale po nich wyrosło siedem kłosów zeschniętych, pustych i zniszczonych wschodnim wiatrem. 24Te puste kłosy pochłonęły siedem dorodnych kłosów. Opowiedziałem sen wróżbitoms, ale nikt mi nic nie wyjaśnił”. 25 Józef rzekł do faraona: „Właściwie jest to jeden sen, przez który Bóg oznajmia faraonowi, co zamierza uczynić. 26Siedem krów pięknych to siedem lat, i siedem pełnych kłosów to także siedem lat. Jest to jeden sen. 27Siedem krów chudych i brzydkich, wychodzących za pierwszymi, to również siedem lat, podobnie jak siedem pustych kłosów, zniszczonych wschodnim wiatrem. W tych siedmiu latach będzie panował głód. 28Mam więc dla faraona następujące wyjaśnienie. Bóg uczyni tak, jak oznajmił faraonowi: 29Nadchodzi siedem lat wielkiej obfitości w całym Egipcie. 30Po nich jednak nastanie siedem lat głodu i Egipcjanie zapomną, czym jest dostatek. Głód ten wyniszczy cały kraj. 31Z powodu tego głodu, który będzie bardzo ciężki, zapomni się w kraju o dostatku. 32 Ponieważ sen ten wystąpił dwa razy, oznacza to, że Bóg tak postanowił i wkrótce to spełni. 33 Teraz więc niech faraon znajdzie roztropnego i mądrego człowieka i postawi go nad Egiptem. 34Niech faraon ustanowi nadzorców nad Egiptem i zgromadzi piątą część zbiorów podczas siedmiu lat obfitości. 35Niech oni gromadzą całe pożywienie w tych dobrych latach, które nadchodzą. Niech zbiorą zboże do dyspozycji faraona, jako żywność dla miast, i niech go strzegą. 36Żywność ta będzie zapasem dla kraju na te siedem lat głodu, które nastaną w Egipcie. W ten sposób Egipt nie wyginie z głodu”. 37 Słowa te spodobały się faraonowi i wszystkim jego sługom. 38 Faraon zapytał więc swoich sług: „Czy znajdziemy człowieka, który podobnie jak on miałby duchas Bożego?”. 39I zwrócił się do Józefa: „Po tym, jak Bóg oznajmił ci to wszystko, widzę, że nie ma człowieka, który byłby bardziej roztropny i mądrzejszy od ciebie. 40Dlatego ty będziesz nad moim domem i twoim rozkazom będzie posłuszny cały mój lud. Tylko tym tronem będę wyższy od ciebie”. 41Faraon dodał jeszcze: „Patrz, postawiłem cię nad całym Egiptem!”. 42Zdjął więc pierścień ze swojego palca i włożył go na palec Józefa. Kazał też ubrać ludzkości. Dalsze losy Józefa pokazują nieograniczony zasięg działania Boga, który – chcąc wypełnić swoją wolę – rządzi urodzajem ziemi, daje ludziom znaki i natchnienie, stwarza warunki do właściwego ich odczytania. Wszystko, co działo się w życiu Józefa, służyło nie tylko do uratowania rodu Jakuba, ale przede wszystkim miało ukazać wszechmoc Boga. Nie mówi się o tym wprost, ale właśnie w imię Boga Józef pokonuje wszystkich mędrców Egiptu, bo to Bóg jest dawcą mądrości. Wyjaśnienie snów przez Józefa okaże się prawdziwe, dlatego że było wypowiedziane z natchnienia Bożego. Awans Józefa to kolejny element w planie Boga. Nawet faraon, który odbierał w Egipcie boską cześć, uznaje wielkość Boga i poddaje się Jego wyrokom, objawionym mu przez Józefa. Nic więc nie dzieje się bez wiedzy Boga. A każdy, kto Mu zaufa, nie tylko ocali życie, ale będzie mógł żyć szczęśliwie. Józef jest szczególnym tego przykładem.
103
RODZAJU 41,22-42
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Małżeństwo Józefa z Asenat związało go z jednym z najpotężniejszych rodów kapłańskich w Egipcie.
Page 104
go w szatę z cienkiego lnu, a potem włożył mu na szyję złoty łańcuch. 43Polecił też obwozić go na swoim drugim rydwanie, a słudzy mieli wołać przed nim: „Na kolana!”. W ten sposób ustanowił go rządcą całego Egiptu. 44Potem faraon rzekł do Józefa: „Ja jestem faraonem, lecz bez twojej zgody nikt w całym Egipcie nie ośmieli się ruszyć ręką lub nogą”. 45Faraon nadał Józefowi imię Safnat Paneach. Dał mu też za żonę Asenat, córkę Poti-Fery, kapłana z Ona. Odtąd Józef był rządcą Egiptu. 46 Józef miał trzydzieści lat, gdy stanął przed faraonem, królem Egiptu. Gdy wyszedł od faraona, zaczął przemierzać cały kraj. 47Przez siedem lat ziemia wydawała obfite plony. 48Józef gromadził więc przez te siedem lat wszelką żywność w Egipcie i odkładał ją w miastach. Żywność z pól otaczających jakieś miasto składał w tym mieście. 49Nagromadził tyle zboża, ile jest morskiego piasku. Przestał je mierzyć, gdyż było go bez liku. 50 Zanim nastał pierwszy rok głodu, Józefowi urodzili się dwaj synowie. Urodziła ich Asenat, córka Poti-Fery, kapłana z On. 51 Pierworodnemus Józef dał imię Manasses, gdyż mówił: „Bóg dał mi zapomnieć o całej mojej udręce i o całym domu mojego ojca”. 52Drugiemu dał imię Efraim, bo mówił: „Bóg uczynił mnie ojcem licznego potomstwa w kraju mojej niedoli”. 53 Gdy w Egipcie skończyło się siedem lat urodzaju, 54zgodnie z zapowiedzią Józefa nadeszło siedem lat głodu. Głód nastał we wszystkich krajach. Ale w całym Egipcie była żywność. 55 Gdy jednak i w Egipcie zaczął się głód, lud błagał faraona o żywność. Faraon mówił więc do wszystkich Egipcjan: „Idźcie do Józefa i czyńcie to, co wam powie!”. 56Gdy na obszarze całego kraju nastał głód, Józef otwierał wszystkie spichlerze, w których było zboże i sprzedawał zboże Egipcjanom w miarę, jak wzmagał się głód w Egipcie. 57Ze wszystkich krajów ludzie przychodzili do Egiptu, aby od Józefa kupować zboże, bo głód wzmagał się na całej ziemi. Jakub wysyła synów do Egiptu 1 Gdy Jakub dowiedział się, że w Egipcie jest zboże, powiedział do swoich synów: „Czemu patrzycie jeden na drugiego?”. 2I dodał: „Słyszałem, że w Egipcie jest zboże. Idźcie tam i kupcie je dla nas, byśmy nie umarli, lecz mogli przeżyć”. 3Dziesięciu braci Józefa udało się więc do Egiptu,
42
Jakub wysyła synów do Egiptu. Ten fragment poświęcony głównie spotkaniu Józefa z braćmi w jakiejś mierze odsłania wewnętrzne przeżycia wszystkich bohaterów. Józef nie reaguje spontaniczną radością na widok braci, ale z zimną krwią poddaje ich próbie. W przeszłości oni nie zważali na jego płacz i lęk. Teraz on odpłaca im podobnym zachowaniem. Próba zastosowana przez Józefa ma pewien istotny cel. Chce się dowiedzieć, czy bracia zapomnieli o incydencie sprzed lat, czy może jednak tamto wydarzenie ciąży im na sumieniach. Okazuje się, że noszą w sobie poczucie winy. Jest ono tym większe, że prawdopodobnie nie widzą sposobu, by mogli naprawić wyrządzoną krzywdę. Mogłoby im pomóc jedynie spotkanie z Józefem i pojednanie się z nim. Nie liczą jednak na to, ponieważ odnalezienie Józefa w Egipcie wydaje
RODZAJU 41,43 — 42,3
104
Rdz 46,20
Ps 105,16; Dz 7,11
J 2,5
Dz 7,12
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 12,10
Rdz 41,56
Rdz 37,5-11
Rdz 37,18-27; Lb 32,23 Rdz 37,22
9/3/08
2:07 PM
Page 105
aby kupić zboże. 4Jakub nie wysłał jednak z nimi Beniamina, brata Józefa, gdyż mówił: „Mogłoby go spotkać jakieś nieszczęście”. 5 Synowie Izraelas przyszli więc wraz z innymi, aby kupić zboże, gdyż wielki głód panował w Kanaanies. 6A Józef miał władzę nad tym krajem. On też sprzedawał zboże wszystkim mieszkańcom tego kraju. Bracia Józefa przybyli do niego i pokłonili mu się twarzą do ziemia. 7Gdy Józef ujrzał swoich braci, poznał ich, lecz sam nie dał się im rozpoznać i rozmawiał z nimi surowo. Zapytał ich: „Skąd przyszliście?”. Oni odpowiedzieli: „Z kraju Kanaan, aby kupić żywności”. 8Józef rozpoznał swoich braci, ale oni go nie poznali. 9Przypomniał sobie sny, które miał, i rzekł do nich: „Jesteście szpiegami! Przyszliście, aby wyśledzić słabe miejsca tego kraju”. 10Odrzekli mu: „Nie, panie! Twoi słudzy przyszli kupić żywności. 11Wszyscy jesteśmy synami jednego człowieka. Jesteśmy uczciwi. Twoi słudzy nie są szpiegami”. 12 Lecz on odparł: „Przeciwnie, przyszliście, aby wyśledzić słabe miejsca tego kraju”. 13Wtedy zaczęli opowiadać: „Było nas dwunastu braci, synów jednego człowieka, w kraju Kanaan. Najmłodszy pozostał z ojcem, a jednego już nie ma”. 14Józef rzekł: „Prawdą jest to, co powiedziałem – jesteście szpiegami! 15Zostaniecie co do tego wybadani. Na życie faraona! Nie wyjdziecie stąd, jeśli tu nie przyjdzie wasz najmłodszy brat. 16 Wyślijcie jednego spośród siebie, niech przyprowadzi waszego brata. A wy zostaniecie uwięzieni. Okaże się, czy mówicie prawdę. Jeśli nie – na życie faraona – jesteście szpiegami!”. 17 I oddał ich pod straż na trzy dni. 18 W trzecim dniu Józef im powiedział: „Jestem człowiekiem bogobojnym. Uczyńcie więc tak jak mówię, a pozostaniecie przy życiu. 19Jeśli jesteście uczciwi, niech jeden brat pozostanie w więzieniu, a wy idźcie i zawieźcie zboże dla waszych rodzin. 20Waszego najmłodszego brata przywieźcie jednak do mnie, żeby się okazało, że mówicie prawdę. Gdy tak uczynicie, nie umrzecie”. 21 Wtedy mówili do siebie: „Niestety, zawiniliśmy wobec naszego brata, bo widząc strapienie jego sercas, gdy błagał nas o litość, nie usłuchaliśmy go. Dlatego spadło na nas to nieszczęście”. 22Wtedy Ruben im odpowiedział: „Czy wam nie mówiłem: «Nie popełniajcie wykroczenia przeciwko chłopcu», a nie usłuchaliście. Teraz dosięgła nas pomsta za jego krews!”.
a) pokłonili mu się twarzą do ziemi – następuje tu spełnienie proroczego snu Józefa (Rdz 37,5-10).
się całkowicie niemożliwe. Od Józefa więc zależy, czy da się im poznać i umożliwi im pojednanie. On jednak na razie jest powściągliwy. Potajemne zwrócenie zapłaty za zboże pozostaje dla braci Józefa całkowicie niezrozumiałe. Są tak przerażeni, że nie dostrzegają wyraźnych gestów życzliwości – takich jak np. zaopatrzenie ich na drogę. Ze strony Józefa są to wyraźne znaki zapowiadające pojednanie. Józef symbolizuje człowieka, który mimo doznanych krzywd nie żywi dozgonnej urazy. Udaje mu się to, ponieważ chciał dostrzec i przyjąć sens wydarzeń, które wcześniej mogły się wydawać całkowicie niezrozumiałe i krzywdzące. Odkrycie tego sensu pozwala spojrzeć w zupełnie nowy sposób nawet na krzywdzicieli i sprawia, że przebaczenie krzywd staje się aktem prawdziwym.
105
RODZAJU 42,2-22
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) pieniądze – prawdopodobnie nie były to monety, lecz srebrny kruszec, który był bardzo cenionym środkiem płatniczym w Egipcie. b) osły – ssaki z rodziny koniowatych. Udomowienie osła nastąpiło prawdopodobnie w Afryce ok. 4 tys. lat przed Chr. Do dziś występuje też w stanie dzikim. Osioł jest zwierzęciem wytrzymałym na brak wody i nie ma specjalnych wymagań pokarmowych. Wykorzystuje się go głównie do przenoszenia towarów. Bywa używany jako zwierzę pociągowe, niekiedy jako wierzchowiec.
Page 106
23
Nie wiedzieli jednak, że Józef rozumie, gdyż dotychczas posługiwał się tłumaczem. 24W pewnej chwili odszedł od nich i zaczął płakać. Potem wrócił i dalej z nimi rozmawiał. Wziął spośród nich Symeona i w ich obecności go uwięził. 25Józef polecił też, aby ich worki napełniono zbożem i każdemu do jego worka włożono z powrotem pieniądzea. Kazał także dać im żywność na drogę. Polecenia te wykonano. Powrót synów Jakuba do Kanaanu Oni włożyli zakupione zboże na osłyb i odjechali stamtąd. 27 Gdy jeden z nich otworzył w gospodzie swój worek, aby dać karmę osłu, zobaczył pieniądzea. Leżały one na wierzchu w jego worku. 28Rzekł wtedy do swojego brata: „Zwrócono mi pieniądze! Znajdują się w moim worku!”. Wtedy zdumieli się i z przerażeniem pytali jeden drugiego: „Cóż to nam Bóg uczynił?”. 29 Gdy wrócili do Kanaanus, do swojego ojca Jakuba, opowiedzieli mu wszystko, co im się przydarzyło: 30„Ten człowiek, pan tego kraju, rozmawiał z nami surowo i wziął nas za szpiegów. 31Wtedy powiedzieliśmy mu, że jesteśmy uczciwi i nie jesteśmy szpiegami. 32Że było nas dwunastu braci, synów naszego ojca i że jednego już nie ma, a najmłodszy jest z naszym ojcem w Kanaanie. 33Władca tego kraju odparł nam: «Po tym poznam, że jesteście uczciwi: Zostawcie jednego brata u mnie, weźcie zboże dla waszych rodzin i idźcie. 34Potem przyprowadźcie waszego najmłodszego brata do mnie, abym się przekonał, że nie jesteście szpiegami, lecz jesteście uczciwi. Wtedy uwolnię waszego brata i będziecie mogli poruszać się po tym kraju»”. 35 Gdy opróżniali swoje worki, każdy znalazł w nim sakiewkę z pieniędzmi. Widząc sakiewki z pieniędzmi, przerazili się razem ze swoim ojcem. 36Wtedy Jakub, ich ojciec, rzekł do nich: „Pozbawiacie mnie dzieci: nie ma już Józefa i Symeona, a teraz chcecie mi zabrać Beniamina. Wszystko przeciwko mnie!”. 37 Ruben powiedział do ojca: „Możesz zabić moich dwóch synów, jeśli ci go z powrotem nie przyprowadzę. Daj go pod moją opiekę, a ja ci go zwrócę!”. 38On odrzekł: „Mój syn nie pójdzie z wami! Jego brat umarł i on jeden mi pozostał. Gdyby w drodze, w którą chcecie wyruszyć, spotkało go jakieś nie26
Powrót synów Jakuba do Kanaanu. Dopóki Józef nie zechce ujawnić się braciom, dopóty oni, a także ich ojciec nie zdołają pojąć tego, co się dzieje. Dopiero ujawnienie się Józefa ukaże istotną prawdę o Bogu, który zgodnie z obietnicą cały czas opiekuje się rodem Jakuba. Błędy i zło popełnione przez braci Józefa nie są w stanie zniweczyć zamiarów Boga, który dzięki wszechmocy realizuje swój odwieczny plan zbawienia. Rozmowa Jakuba z synami, a szczególnie z Rubenem, świadczy o tym, że są gotowi na wszystko, żeby tylko nic złego nie stało się Beniaminowi. Ich deklaracje świadczą o tym, że starają się zadośćuczynić za krzywdę wyrządzoną Józefowi. Bracia musieli być świadkami rozpaczy ojca po stracie syna i nie chcą, aby ta sytuacja się powtórzyła. Dramat synów Jakuba polega też na tym, że w przeciwieństwie do ojca znają prawdę. Gdyby ją teraz wyjawili, łatwiejsze byłoby rozwiązanie zaistniałego problemu. Jakub mógłby im jednak nigdy nie wybaczyć tego, co zrobili z Józefem. Wybierają więc milczenie. Sytuacja braci pokazuje lawinowy charakter zła. Nigdy nie można przewidzieć, co pociągnie za sobą jeden zły czyn i kogo dosięgnie jego skutek. Bracia Józefa znaleźli się w potrzasku własnej intrygi.
RODZAJU 42,23-38
106
Rdz 43,30
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 37,35; 42,4
Rdz 41,57
Rdz 42,15-20
Rdz 44,23
Rdz 42,2 Rdz 42,37
Rdz 42,38
9/3/08
2:07 PM
Page 107
szczęście, przyczynilibyście się do tego, że jako starzec zstąpiłbym w smutku do krainy umarłychs”. Jakub zgadza się na wyjazd Beniamina 1 Tymczasem głód w kraju się nasilał. 2Gdy więc skończyło się zboże, które przywieźli z Egiptu, Jakub powiedział do swoich synów: „Kupcie znów dla nas trochę żywności”. 3Juda mu odrzekł: „Tamten człowiek zobowiązał nas uroczyście, mówiąc: «Nie pokazujcie mi się bez waszego brata». 4Jeśli jesteś gotów posłać z nami naszego brata, pójdziemy i kupimy ci żywności. 5Lecz jeśli nie chcesz go posłać, nie pójdziemy, bo ów człowiek przykazał nam: «Nie pokazujcie mi się bez waszego brata»”. 6Izraels odparł: „Dlaczego przyczyniliście mi zmartwienia, mówiąc temu człowiekowi, że macie jeszcze jednego brata?”. 7Oni odrzekli: „Człowiek ten dokładnie wypytywał o nas i nasze rodziny: «Czy żyje jeszcze wasz ojciec? Czy macie brata?». Odpowiedzieliśmy mu więc na jego pytania. Skąd mogliśmy wiedzieć, że powie: «Sprowadźcie waszego brata»”. 8Juda rzekł do swojego ojca Izraela: „Poślij chłopca ze mną. Wybierzemy się w drogę, abyśmy mogli przeżyć, a nie umarli, zarówno my, jak i ty, i nasze dzieci. 9Ja biorę odpowiedzialność za niego. Ode mnie będziesz się go domagał. Jeśli go nie przyprowadzę i nie postawię przed tobą, to będę winny względem ciebie na zawsze. 10 Gdybyśmy nie zwlekali, wrócilibyśmy już dwa razy!”. 11Izrael, ich ojciec, odpowiedział: „Jeśli to konieczne, tak zróbcie. Weźcie jednak do waszych worków trochę owoców tej ziemi: pachnącą żywicę, miód, pachnące korzenie, olejki, pistacje, migdały i zawieźcie w darze owemu człowiekowi. 12Weźcie też z sobą podwójną zapłatę, abyście mogli zwrócić pieniądze, które, chyba przez pomyłkę, włożono wam na wierzch waszych worków. 13Weźcie też waszego brata i ruszajcie do owego człowieka. 14Niech Bóg Wszechmocny sprawi, żeby ten człowiek zlitował się nad wami i wypuścił waszego brata i Beniamina. A ja, jeśli mam stracić moje dzieci, to je stracę”.
43
Drugie spotkanie Józefa z braćmi 15 Bracia wzięli dary, podwójną ilość pieniędzy i razem z Beniaminem pospiesznie wyruszyli do Egiptu. Gdy stanęli Jakub zgadza się na wyjazd Beniamina. Bracia przekonują się, że Beniamin, podobnie jak kiedyś Józef, jest dla Jakuba kimś szczególnym. Niegdyś znienawidzili Józefa za to, że był faworyzowany, teraz nie rażą ich względy okazywane Beniaminowi. Potrafią uszanować uczucia swojego ojca. Świadczy to o ich dojrzałości, którą osiągnęli w wyniku wcześniejszych doświadczeń z Józefem. Jakub, który wcześniej nie dał się przekonać Rubenowi (Rdz 42,37n), teraz przyjął gwarancję od Judy, że Beniamin wróci bezpiecznie. Tak naprawdę jednak oddał swojego ukochanego syna Beniamina Bogu i Jego opiece. Całkowitą gwarancję może zapewnić jedynie Bóg. Drugie spotkanie Józefa z braćmi. Bracia Józefa nadal są zdezorientowani i niepewni swojego losu. Józef natomiast w sposób coraz bardziej wyrazisty okazuje im życzliwość. Pewna ironia losu ujawnia się w zachowaniu braci, którzy z wielkim uniżeniem oddają Józefowi hołd (ww. 26.28). Sami czynią to, o czym kiedyś nawet nie chcieli słyszeć
107
RODZAJU 43,1-15
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) obmyli… nogi – zob. Rdz 18,4+. b) rzecz niestosowna – posiłek przy wspólnym stole oznaczał jedność. Egipcjanie unikali takich gestów wobec innych ludów, które raczej traktowali z góry. Józef na pewno nie chce poniżyć swoich gości, lecz jedynie zachowuje ogólnie przyjęty zwyczaj. c) Bracia nie są w stanie pojąć, skąd w Egipcie ktoś zna ich wiek. Możliwe, że uznają to za wynik stosowania przez Józefa jakichś wróżb.
Page 108
przed Józefem, 16a Józef ujrzał ich i Beniamina, rzekł do zarządcy swojego domu: „Wprowadź tych ludzi do domu, zabij jakieś zwierzę i przygotuj, ponieważ ci ludzie w południe będą jedli ze mną”. 17Człowiek ten wypełnił polecenie Józefa i wprowadził owych ludzi do jego domu. 18Oni, przelęknieni, że wprowadzono ich do domu Józefa, mówili: „Kazał nas sprowadzić do siebie z powodu tych pieniędzy, które włożono do naszych worków. Na pewno rzuci się na nas, napadnie, uczyni nas niewolnikami i zabierze nam nasze osły”. 19 W bramie domu rzekli więc do zarządcy domu Józefa: 20„Pozwól, panie, że coś powiemy. Byliśmy już tutaj, aby kupić zboża. 21W powrotnej drodze zatrzymaliśmy się w gospodzie. Gdy otworzyliśmy nasze worki, każdy znalazł na wierzchu worka pieniądze, które należały się za zboże. Przywieźliśmy je ze sobą. 22Mamy też inne pieniądze, aby kupić żywności. Nie wiemy jednak, kto włożył nasze pieniądze do worków”. 23 Odrzekł im: „Uspokójcie się i przestańcie się bać. Wasz Bóg i Bóg waszego ojca dał wam w workach skarb. Wasze zboże jest zapłacone”. I przyprowadził do nich Symeona. 24 Następnie wprowadził tych ludzi do domu Józefa. Dał im wody, aby obmyli sobie nogia. Dał też obroku ich osłom. 25Oni natomiast przygotowali dary i czekali, aż w południe przyjdzie Józef. Słyszeli bowiem, że zjedzą tam posiłek. 26Gdy Józef wszedł do domu, oni złożyli mu dary, które mieli ze sobą i oddali mu pokłon aż do ziemi. 27On dowiadywał się, jak się im powodzi i zapytał: „Czy zdrowy jest wasz stary ojciec, o którym mówiliście? Czy jeszcze żyje?”. 28Odrzekli: „Twój sługa, a nasz ojciec jest zdrów i jeszcze żyje”. Potem uklękli i oddali mu głęboki pokłon. 29On podniósł oczy i ujrzał swojego brata Beniamina, syna swojej matki. Zapytał: „Czy to jest wasz najmłodszy brat, o którym mi opowiadaliście?”. I dodał: „Niech Bóg okaże ci miłosierdzies, mój synu!”. 30Nagle urwał, bo bardzo się wzruszył, widząc brata. Ponieważ był bliski płaczu, wyszedł do swojego pokoju i tam się rozpłakał. 31Potem obmył twarz, wyszedł i starając się panować nad sobą polecił: „Wnieście posiłek!”. 32Podano więc jemu osobno, im osobno, a także osobno Egipcjanom, którzy z nim jedli. Egipcjanie nie mogli jeść z Hebrajczykamis, gdyż była to dla Egipcjan rzecz niestosownab. 33Posadzono ich przed nim według wieku, od najstarszego do najmłodszego, i patrzyli jeden na drugiego ze zdziwieniemc. 34Potem polecił zanieść im porcje ze swo-
(Rdz 37,10). Ich zachowanie jest nie tylko spełnieniem proroczych snów Józefa, ale symbolizuje fakt, że to, co Bóg postanowi, musi się spełnić. Beniamin faworyzowany przez ojca jest także wyróżniony przez Józefa. Wygląda na to, że Józef chce się przekonać, jaka będzie na to reakcja braci. Tę kolejną próbę przechodzą jednak pomyślnie. Są świadomi, że mają do spełnienia ważniejszą misję, niż zajmowanie się swoją przyziemną zawiścią i zazdrością. Reakcja Józefa na widok Beniamina świadczy o tym, jak ważne były dla niego więzy rodzinne. Niewykluczone, że myśl o ponownym spotkaniu ze swoją rodziną była dla Józefa siłą do przetrwania wielu trudności. Bóg zatroszczył się o to, aby Józefowi niczego nie brakowało w Egipcie, on jednak ciągle odczuwał tęsknotę za bliskimi. Spotkanie z Beniaminem jest odpowiedzią Boga na wielką wewnętrzną tęsknotę Józefa.
RODZAJU 43,16-34
108
Rdz 42,27n
Rdz 18,4
Rdz 42,24
Rdz 46,34
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 109
jego stołu. A porcja Beniamina była pięciokrotnie większa od pozostałych. Wypili z nim także sporo wina. Ostatnia próba 1 Józef dał takie polecenie zarządcy swojego domu: „Napełnij worki tych ludzi żywnością, ile tylko będą mogli udźwignąć. Każdemu do jego worka włóż na wierzch pieniądzea. 2Do worka najmłodszego włóż na wierzch mój srebrny kielich i pieniądze za żywność”. Zarządca zrobił tak, jak polecił mu Józef. 3 O świcie odprawiono ich razem z osłamib. 4Gdy opuścili miasto i byli niedaleko od niego, Józef rozkazał zarządcy swojego domu: „Ruszaj w pościg za tymi ludźmi. A gdy ich dogonisz, powiesz im: «Dlaczego odpłaciliście złem za dobro? 5 Czy to nie ten kielich, z którego pija mój pan i którego używa do wróżeniac? Wasz postępek jest podły!»”. 6 Gdy ich dogonił i tak im powiedział, 7oni mu odrzekli: „Dlaczego nasz pan rozmawia z nami w taki sposób? Twoi słudzy brzydzą się takim postępowaniem! 8Przecież pieniądze, które znaleźliśmy na wierzchu naszych worków, przywieźliśmy z Kanaanus. Jak więc moglibyśmy ukraść z domu twojego pana srebro lub złoto? 9Ten z twoich sług, u którego znajdzie się ten kielich, niech umrze, a my, panie, staniemy się twoimi niewolnikami”. 10On odparł: „Słusznie! Mógłbym postąpić jak mówicie. Jednak moim niewolnikiem będzie ten, u którego znajdzie się kielich. Reszta będzie uniewinniona”. 11 Wtedy każdy szybko zdjął swój worek na ziemię i otworzył go. 12On przeszukał worki, zaczynając od worka najstarszego brata, a kończąc na najmłodszym. W worku Beniamina znalazł kielich. 13Wtedy oni rozdarli swoje ubraniad. Każdy załadował swojego osła i wrócili do miasta. 14 Juda i jego bracia przyszli do domu Józefa. Gdy go tam zastali, padli przed nim na ziemię. 15Józef ich zapytał: „Cóż to uczyniliście? Czy nie wiedzieliście, że taki człowiek jak ja potrafi wróżyć?”. 16Juda przemówił: „Cóż możemy odpowiedzieć mojemu panu? Cóż możemy powiedzieć i jak się usprawiedliwić? Bóg doszukał się winy w twoich sługach. Jesteśmy więc twoimi niewolnikami. Należymy do ciebie, panie, zarówno my, jak i ten, u którego znalazł się kielich”. 17On odrzekł: „W żadnym wypadku nie mógłbym tak postąpić! Tylko ten, u którego znaleziono kielich, będzie moim niewolnikiem. Wy natomiast idźcie w pokoju do waszego ojca”.
44
a) pieniądze – zob. Rdz 42,25+. b) osły – zob. Rdz 42,26+. c) wróżenie – trudno jednoznacznie stwierdzić, na czym w Egipcie polegało wróżenie. Prawdopodobnie wróżono z wyglądu płynów wlewanych do kielicha. W Izraelu praktyka wróżenia była potępiona (np. Kpł 19,31; 20,6; Pwt 18,10n). Zob. Słownik. d) rozdarli swoje ubrania – zob. Rdz 37,29+.
Ostatnia próba. Józef poddaje braci jeszcze jednej próbie, tak jakby ciągle nie był przekonany o ich rzeczywistej przemianie. Uczta uśpiła ich czujność i nie spodziewali się żadnego podstępu. Pułapka była tak skonstruowana, żeby sprawdzić, jak bracia zareagują na wieść o tym, że Beniamin zostanie w Egipcie jako niewolnik. Wyrazicielem przekonania wszystkich braci jest Juda, który chcąc obronić Beniamina, w szczególny sposób wskazuje na ból i rozpacz Jakuba w razie straty kolejnego syna. Charakterystyczne jest to, że Juda przemilcza prawdę o tym, co kiedyś stało się z Józefem. Stwierdzenie, że zmarł (w. 20) może znaczyć, że tamtą sprawę uważa za nieodwracalną i tym samym zamkniętą. Ofiarowanie się Judy w zamian za Beniamina, a więc oddanie życia za brata, jest wystarczającym dowodem na to, że bracia żałują tego, co zrobili z Józefem.
109
RODZAJU 44,1-17
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 110
18
Wtedy podszedł do niego Juda i rzekł: „Pozwól, panie, aby twój sługa mógł przemówić do ciebie. Ty jesteś jak faraon, niech więc nie wybucha twój gniew na twojego sługę. 19Mój pan pytał swoich sług: «Czy macie ojca lub brata?» 20A my odpowiedzieliśmy mojemu panu: «Mamy starego ojca i najmłodszego brata, który urodził się, jak ojciec był stary. Ten najmłodszy miał brata, który umarł, a obydwu urodziła ta sama matka. Ojciec go kocha, ponieważ tylko on mu został». 21Powiedziałeś wtedy swoim sługom: «Sprowadźcie go do mnie, bym mógł go zobaczyć». 22Na co my odpowiedzieliśmy mojemu panu: «Chłopiec ten nie może opuścić swojego ojca. Gdyby go opuścił, ojciec by umarł». 23Ty jednak odparłeś swoim sługom: «Jeśli wasz najmłodszy brat nie przyjdzie, nie pokazujcie mi się więcej na oczy». 24Gdy więc wróciliśmy do twojego sługi, naszego ojca, przekazaliśmy mu słowa naszego pana. 25Ojciec nasz odrzekł: «Idźcie z powrotem i kupcie dla nas trochę żywności». 26Lecz my powiedzieliśmy: «Nie możemy pójść, jeśli nie będzie z nami naszego najmłodszego brata. Nie możemy się pokazać temu człowiekowi, jeśli nie będzie z nami naszego najmłodszego brata». 27Wtedy nasz ojciec, twój sługa, powiedział: «Wiecie, że moja żona urodziła mi dwóch synów. 28Pierwszy wyszedł ode mnie i sądzę, że został rozszarpany, bo więcej go nie widziałem. 29Jeśli zabierzecie mi także tego, a spotka go jakieś nieszczęście, wyślecie mnie starego i zbolałego do krainy umarłychs». 30Teraz więc, gdybym przyszedł do twojego sługi, mojego ojca, bez tego chłopca, z którym jest bardzo związany, 31umarłby, widząc, że go nie ma. Twoi słudzy przyczyniliby się do tego, że twój sługa, nasz ojciec, zstąpiłby w smutku do krainy umarłych. 32Ja, twój sługa, zapewniłem mojego ojca: «Mój ojcze, jeśli go nie przyprowadzę do ciebie, będę na całe życie winny wobec ciebie». 33Teraz więc proszę, niech twój sługa zostanie niewolnikiem zamiast tego chłopca, a on niech wraca z braćmi. 34Nie mogę wrócić do ojca bez tego chłopca. Nie mógłbym patrzeć na nieszczęście, które spotkałoby mojego ojca»”. Pojednanie Józefa z braćmi 1 Józef nie mógł już dłużej zapanować nad sobą przed tymi, którzy go otaczali, dlatego krzyknął: „Zostawcie mnie samego!”. Gdy oprócz jego braci, nie było nikogo, Józef dał się im poznać. 2Wybuchnął tak głośnym płaczem, że usły-
45
Pojednanie Józefa z braćmi. Opowiadanie osiągnęło swój punkt kulminacyjny. Istotę tego tekstu stanowi wypowiedź Józefa, wyjaśniająca braciom ich odpowiedzialność za to, co się wydarzyło (ww. 4-8). W myśl argumentacji podanej przez Józefa, bracia są usprawiedliwieni, dlatego że spełnili wolę Bożą. Trzeba jednak właściwie zrozumieć motywy, którymi kierował się Józef, aby zła lub zbrodni popełnionych przez ludzi nie usprawiedliwiać tym, że były wypełnieniem woli Boga. Interpretacja dokonana przez Józefa ma charakter teologiczny i służy do podkreślenia prawdy o tym, że Bóg jest absolutnym Panem historii. Taka interpretacja rzeczywistości nie znosi jednak osobistej odpowiedzialności każdego człowieka za własne czyny. Byłoby nonsensem twierdzić, że to Bóg kazał synom Jakuba nienawidzić swojego brata. Bóg w swojej wszechmocy wiedział, że taka nienawiść się zrodzi i postanowił ją wykorzystać do zrealizowania
RODZAJU 44,18 — 45,2
110
Rdz 43,5
Rdz 37,33
Rdz 43,9 Rz 5,7n; 9,3
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 50,15
Rdz 37,8; 50,20; Ps 105,17; Rz 8,28
Rdz 46,28; 47,1-6; 50,8; Wj 8,18; 9,26
Dz 7,14
Prz 16,15
Rdz 47,6; Ps 81,17
9/3/08
2:07 PM
Page 111
szeli to Egipcjanie i dworzanie faraona. 3Wtedy Józef rzekł do swoich braci: „Ja jestem Józef! Czy żyje jeszcze mój ojciec?”. Lecz jego bracia nie byli w stanie mu odpowiedzieć, gdyż bardzo się go bali. 4Józef rzekł więc do nich: „Zbliżcie się do mnie!”. A gdy się zbliżyli, powiedział: „Ja jestem wasz brat, Józef, którego sprzedaliście do Egiptu. 5Teraz jednak nie martwcie się i nie wyrzucajcie sobie, że sprzedaliście mnie tutaj. Bóg bowiem posłał mnie przed wami, by ocalić wam życie. 6Już dwa lata w tym kraju trwa głód, a pozostało jeszcze pięć lat, w których nie będzie orki i żniwa. 7Bóg posłał mnie przed wami, aby zachować wam resztęa w kraju i pozwolić wam przeżyć dzięki wielkiemu ocaleniu. 8To nie wy wysłaliście mnie tutaj, lecz Bóg. On też ustanowił mnie jakby ojcem dla faraona i panem całego jego domu oraz zarządcą w całym Egipcie. 9 Idźcie więc szybko do mojego ojca i powiedzcie mu: Tak mówi twój syn Józef: Bóg uczynił mnie panem całego Egiptu. Przybądź do mnie bez zwłoki! 10Zamieszkaj w ziemi Goszenb i bądź blisko mnie: ty, twoi synowie, wnuki, twoje stada i bydło oraz cały dobytek. 11Będę cię tam żywił, gdyż głód będzie trwał jeszcze pięć lat. W ten sposób nie poniesiesz straty ani ty, ani twój dom, ani dobytek. 12Widzicie przecież na własne oczy i widzi wasz brat Beniamin, że to ja rozmawiam z wami. 13 Opowiedzcie mojemu ojcu o całej chwale, do której doszedłem w Egipcie, i o wszystkim, co widzieliście. Pospieszcie się i sprowadźcie tutaj mojego ojca”. 14 Po tych słowach rzucił się z płaczem na szyję swojemu bratu Beniaminowi. Beniamin objął go i także płakał. 15Józef, płacząc, całował wszystkich swoich braci. A potem jego bracia z nim rozmawiali. 16 Gdy w domu faraona rozeszła się wieść, że przybyli bracia Józefa, faraon i jego słudzy cieszyli się z tego. 17Faraon rzekł do Józefa: „Powiedz swoim braciom, niech zrobią w ten sposób: Objuczcie wasze zwierzęta i udajcie się z powrotem do Kanaanus. 18Następnie z waszym ojcem i waszymi rodzinami wracajcie do mnie. Dam wam w Egipcie żyzną ziemię. Będziecie się żywić tym, co najlepsze w tym kraju. 19Rozkaż im: Uczyńcie tak – weźcie z Egiptu wozy dla waszych dzieci i waszych żon. Zabierzcie także waszego ojca i przyjeżdżajcie. 20Nie żałujcie waszych rzeczy, gdyż otrzymacie to, co najlepsze w Egipcie”.
a) zachować wam resztę – trudno jednoznacznie ustalić znaczenie tego zwrotu. Słowo reszta nie jest tu jednak użyte w takim znaczeniu, jakie w czasach późniejszych stosowali prorocy Izraela (zob. Słownik). b) ziemia Goszen – żyzny teren we wschodniej części delty Nilu. W późniejszym czasie (XIII w. przed Chr.) zwany też ziemią Ramzes (Rdz 47,11+).
planu, o którym bracia nie mogli mieć pojęcia. Józef swoim stwierdzeniem chce więc przede wszystkim uwielbić Boga za to, że z najbardziej zawiłych ludzkich poczynań potrafi wyprowadzić dobro. Działanie Boga jest zazwyczaj zakryte przed ludźmi. Staje się jawne tylko wówczas, gdy Bóg tego chce (np. Ap 15,4). Historia niedoli Józefa doczekała się wyjaśnienia i pomyślnego końca. Wiele ludzkich historii nie wyjaśnia się tak szybko i nieraz trzeba pokoleń, aby ujawnił się zamysł Boga. Pewnym odzwierciedleniem historii Józefa jest ziemska historia Syna Bożego Jezusa Chrystusa. On, Syn Człowieczy, podobnie jak Józef został odrzucony przez braci – tzn. przez ludzi. Ostatecznie jednak, podobnie jak w przypadku Józefa, odrzucenie Jezusa stało się wywyższeniem. Niestety, poniżenie i haniebna śmierć Jezusa dla wielu ludzi do dziś pozostaje niezrozumiała. Ci jednak, którzy z wiarą przyjęli prawdę o Jego Zmartwychwstaniu, dzięki wierze ujrzeli sens krzyża Jezusa i uczestniczą w Jego niekończącej się chwale (np. 1Kor 1,18-24).
111
RODZAJU 45,3-20
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 112
21
Synowie Izraelas zrobili tak, jak im powiedziano. Józef, zgodnie z rozkazem faraona, dał im wozy i zapasy na drogę. 22 Każdemu z nich dał odświętne ubranie, a Beniaminowi dał trzysta sztuk srebra i pięć odświętnych ubrań. 23Swojemu ojcu posłał dziesięć osłów objuczonych najlepszymi płodami Egiptu i dziesięć oślic niosących zboże, chleb i żywność, aby miał zabezpieczenie na drogę. 24Potem pożegnał się z braćmi, a gdy odchodzili, dodał: „Nie kłóćcie się w drodze!”. 25Oni opuścili Egipt i przybyli do ziemi Kanaan, do swojego ojca Jakuba. 26 Gdy mu powiedzieli: „Józef jeszcze żyje! Włada całym Egiptem”, osłupiał ze zdumienia i nie dowierzał im. 27Wtedy przekazali mu wszystko, co Józef powiedział. A gdy ujrzał wozy, przysłane przez Józefa, aby go zabrać, wstąpiło w niego życie. 28 Wtedy Izrael rzekł: „Niewiarygodne! Mój syn Józef jeszcze żyje! Chcę pójść i zobaczyć go, zanim umrę!”. Jakub z rodziną wyrusza do Egiptu 1 Izraels wyruszył w drogę z całym swoim dobytkiem. Gdy przybył do Beer-Szebys, złożył ofiaręs Bogu swojego ojca Izaaka. 2Wtedy Bóg przemówił do niego w nocnym widzeniu: „Jakubie, Jakubie!”. On odpowiedział: „Jestem”. 3 I Bóg mówił: „Ja jestem Bogiem, Bogiem twojego ojca. Nie bój się iść do Egiptu, gdyż sprawię, że staniesz się tam wielkim narodem. 4Ja pójdę z tobą do Egiptu i Ja cię stamtąd wyprowadzę, a Józef zamknie ci oczy”. 5Jakub wyruszył więc z Beer-Szeby w dalszą drogę. Synowie Izraela pojechali razem ze swoim ojcem Jakubem, swoimi dziećmi i żonami na wozach, które przysłał faraon. 6Zabrali swoje trzody i dobytek, który zdobyli w Kanaanies. Jakub i jego potomstwo przybyli do Egiptu. 7Wziął on ze sobą do Egiptu całą rodzinę: synów i wnuki, córki i wnuczki. 8 A oto imiona synów Izraela, którzy przybyli do Egiptu: pierworodnys syn Jakuba Ruben. 9Synowie Rubena: Henoch, Pallu, Chesron i Karmi. 10Synowie Symeona: Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Sochar i Szaul, syn Kananejki. 11Synowie Lewiego: Gerszon, Kehat i Merari. 12Synowie Judy: Er, Onan, Szela, Peres i Zerach. Er i Onan zmarli w Kanaanie. Synami Peresa byli: Chesron i Chamul. 13Synowie Issachara: Tola, Puwwa, Job i Szimron. 14Synowie Zabulona: Sered, Elon i Jachleel. 15To są potomkowie tych synów Jakuba, których – jak i córkę Dinę – urodziła mu Lea w Paddan-Aram.
Ps 126,1; Łk 24,11
Rdz 46,30
46
Jakub z rodziną wyrusza do Egiptu. Dopełnieniem pojednania między braćmi jest spotkanie Józefa z ojcem. Miejscem spotkania jest ziemia Goszen w Egipcie, w której Izraelici pozostaną przez kilka wieków (Wj 12,40). Opuszczenie Kanaanu przez ród Jakuba nie przekreśla obietnic danych praojcom. Objawienie, które otrzymuje Jakub, ma go upewnić, że decyzja ta jest zgodna z wolą Boga. Opuszczenie Kanaanu jest początkiem kolejnego ważnego etapu w historii Izraela, opisanego w Księdze Wyjścia, który w istotny sposób wpłynie na świadomość ludu izraelskiego. Historia Józefa jest więc w jakimś sensie łącznikiem między Księgą Rodzaju a Księgą Wyjścia. Trudno jednoznacznie stwierdzić, ile osób liczył ród Jakuba w momencie wyjścia z Kanaanu. Możliwe, że lista podana w ww. 8-27 jest symboliczna (Wj 1,5; Pwt 10,22).
RODZAJU 45,21 — 46,15
112
Rdz 15,1; 31,24
Rdz 26,23n
Rdz 45,19-21
Wj 1,1-5; Lb 26,5n
Rdz 38,3-10
Rdz 29,31-35; 30,17-21
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 30,9-13
Rdz 41,45.50-52
Rdz 30,22-24; 35,16-18
Rdz 30,1-8
Wj 1,5; Pwt 10,22; Dz 7,14
Rdz 45,14n Rdz 45,28
Rdz 45,16n
9/3/08
2:07 PM
Page 113
Wszystkich razem, synów i córek, było trzydzieści troje. 16Synowie Gada: Sifion, Chaggi, Szuni, Esbon, Eri, Arodi i Areli. 17Synowie Asera: Jemna, Jeszwa, Jeszwi, Beria i siostra ich Serach. Synowie Berii: Cheber i Malkiel. 18To są potomkowie synów Zilpy, których ona urodziła Jakubowi – razem szesnaście osób. Laban dał ją swojej córce Lei. 19Synami Racheli, żony Jakuba, byli: Józef i Beniamin. 20W Egipcie Asenat, córka Poti-Fery, kapłana z On, urodziła Józefowi Manassesa i Efraima. 21Synami Beniamina byli: Bela, Beker, Aszbel, Gera, Naaman, Echi, Rosz, Muppim, Chuppim i Ard. 22 To są potomkowie synów Racheli, którzy urodzili się w domu Jakuba – razem czternaście osób. 23 Synem Dana był Chuszim. 24Synami Neftalego byli: Jachseel, Guni, Jeser i Szillem. 25To są potomkowie synów Bilhy, których ona urodziła Jakubowi – razem siedem osób. Laban dał ją swojej córce Racheli. 26 Wszystkich, którzy przyszli z Jakubem do Egiptu, a którzy pochodzili od niego, było – oprócz żon synów Jakuba – sześćdziesiąt sześć osób. 27Józef natomiast miał dwóch synów, którzy urodzili się w Egipcie. Cała rodzina Jakuba przybyła do Egiptu w liczbie siedemdziesięciu osób. 28 Jakub wysłał przed sobą Judę do Józefa, aby mógł on wyprzedzić go przed przyjściem do Goszena. Gdy przybyli do ziemi Goszen, 29Józef kazał zaprząc swój rydwan i wyjechał na spotkanie swojego ojca Izraela do Goszen. Gdy go zobaczył, rzucił mu się na szyję i długo płakał w jego objęciach. 30 Izrael powiedział wtedy do Józefa: „Teraz, gdy ujrzałem cię żywym, mogę już umrzeć”.
a) Goszen – zob. Rdz 45,10+.
Spotkanie Jakuba i jego synów z faraonem 31 Józef powiedział do swoich braci i do rodziny swojego ojca: „Pójdę powiadomić faraona o wszystkim i powiem mu: Przybyli do mnie moi bracia i rodzina mojego ojca. 32Są pasterzami owiec. Jako hodowcy stad, sprowadzili swoje owce, bydło i cały swój dobytek. 33Gdy faraon wezwie was do siebie i zapyta, jakie jest wasze zajęcie, 34odpowiecie: Twoi słudzy od dzieciństwa aż do dziś są hodowcami stad, podobnie jak nasi przodkowie. W ten sposób będziecie mogli się osiedlić Spotkanie Jakuba i jego synów z faraonem. Znakiem Bożego błogosławieństwa wobec Jakuba i jego rodu jest otrzymanie od faraona najżyźniejszej ziemi w Egipcie. Tereny te nadawały się do wypasu zwierząt. Rady udzielane przez Józefa braciom przed spotkaniem z faraonem nie są do końca jasne. Możliwe, że pasterze w Egipcie nie cieszyli się zbyt dobrą sławą i byli pogardzani (w. 34). Różnica jednak pomiędzy hodowcą a pasterzem nie była w owych czasach zbyt wielka. Słowa o stadach, które posiada rodzina Jakuba (Rdz 46,32; 47,1), mają upewnić Egipcjan o zamożności i samowystarczalności nowo przybyłych. Podczas spotkania faraona z Jakubem uwidacznia się wielka życzliwość tego pierwszego i skromność drugiego. Faraon jest przywódcą wielkiego narodu, Jakub dziedzicem wielkich obietnic Boga. Mimo że zewnętrznie faraon przewyższa potęgą Jakuba, to jednak nie on błogosławi Jakubowi, ale Jakub błogosławi faraona (Rdz 47,7.10). Można w tym ujrzeć wyraz wdzięczności Jakuba za dobra otrzymane od faraona. Możliwe, że jest to również aluzja do późniejszego wyniesienia Izraelitów ponad Egipcjan (np. Wj 14,30). Pokojowa egzystencja Egipcjan i Izraelitów po jakimś czasie się załamie. Życzliwość Egipcjan przerodzi się w ucisk (np. Wj 1,8nn).
113
RODZAJU 46,16-34
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) ziemia Goszen – zob. Rdz 45,10+. b) życzył faraonowi pomyślności – dosł. błogosławił faraonowi. c) sto trzydzieści lat – zob. Rdz 5,5+. d) wieku moich przodków – zob. Rdz 25,7; 35,28. e) ziemia Ramzes – nazwa ta, będąca zamiennikiem określenia ziemia Goszen, wydaje się tu anachronizmem, gdyż mogła się pojawić dopiero w XIII w. przed Chr., gdy faraonem był Ramzes II (Rdz 45,10+). Przyczynił się on do budowy i powiększenia miast w tym regionie. f) pieniądze – zob. Rdz 42,25+.
Page 114
w ziemi Goszena, gdyż Egipcjanie brzydzą się każdym pasterzem owiec”. 1 Józef przyszedł więc do faraona i powiedział: „Mój ojciec i bracia wraz ze swymi owcami, bydłem i całym dobytkiem przybyli z Kanaanus i znajdują się w ziemi Goszen”. 2Potem wybrał pięciu spośród swoich braci i przedstawił ich faraonowi. 3Faraon zapytał ich: „Czym się zajmujecie?”. Odpowiedzieli mu: „Twoi słudzy są hodowcami stad, podobnie jak nasi przodkowie”. 4I dodali: „Przybyliśmy, aby zamieszkać w tym kraju, ponieważ w Kanaanie panuje ciężki głód i brakuje pastwisk dla owiec, które mają twoi słudzy. Niech więc będzie wolno twoim sługom osiedlić się w ziemi Goszen”. 5Faraon odpowiedział Józefowi: „Twój ojciec i twoi bracia przyszli do ciebie! 6Ziemia egipska rozpościera się przed tobą. Niech twój ojciec i bracia osiedlą się w najżyźniejszej ziemi, niech zamieszkają w ziemi Goszen. A jeśli wiesz, że są wśród nich dzielni ludzie, ustanów ich zarządcami moich stad”. 7 Józef przyprowadził do faraona swojego ojca Jakuba i go przedstawił. Wtedy Jakub życzył faraonowi pomyślnościb. 8 Faraon natomiast zwrócił się do Jakuba z pytaniem: „Ile masz lat?”. 9Jakub odrzekł faraonowi: „Pielgrzymuję już sto trzydzieści latc. Niezbyt długie i mało pomyślne były lata mojego życia. Nie osiągnąłem wieku moich przodkówd podczas ich pielgrzymowania”. 10Gdy Jakub złożył faraonowi życzenie pomyślności, wyszedł od niego. 11 Józef osiedlił swojego ojca i braci i zgodnie z poleceniem faraona dał im posiadłość w najżyźniejszej części ziemi egipskiej, w ziemi Ramzese. 12Zaopatrywał w żywność swojego ojca i braci, i całą rodzinę ojca, odpowiednio do liczby dzieci.
Rdz 43,32
47
Rządy Józefa w czasie głodu W całym kraju nie było żywności, gdyż panował bardzo ciężki głód. Ziemia egipska i kananejska były wyjałowione z powodu głodu. 14Józef, w zamian za zboże, które od niego kupowano, zgromadził wszystkie pieniądzef znajdujące się w Egipcie i Kanaanies. 15 A gdy w Egipcie i Kanaanie zabrakło pieniędzy, wszyscy Egipcjanie przychodzili do Józefa i mówili: „Daj nam chleba!
Rdz 25,7; 35,28; 47,28
Wj 1,11; 12,37
13
Rządy Józefa w czasie głodu. W tekście tym poruszone są sprawy niezwiązane bezpośrednio z historią Józefa i jej głównym przesłaniem. Dotyczą one warunków społeczno-gospodarczych Egiptu w jednym z okresów bardzo długiej i niejednorodnej historii tego wielkiego imperium. Tekst zawiera wyjaśnienia jednej z przyczyn niemal absolutnej władzy króla egipskiego – faraona, dla którego jedyną konkurencją wydają się być kapłani, na pewnym etapie historii rzeczywiście cieszący się wielkimi przywilejami. Faraon skupiał ogromną władzę w swoim państwie i był uznawany za boga. Przyjmowano, że terytorium Egiptu i to, co się na nim znajduje, należy do niego. On ustanawiał obowiązujące prawa. W Egipcie dominowała ludność wiejska, zajmująca się uprawą roli, ale już od ok. 2675 r. przed Chr. egipska kultura, polityka i religia osiągnęły wielki rozmach i splendor. Gdy rosła potęga Egiptu, pojawiła się konieczność rozwoju administracji, służącej funkcjonowaniu państwa podzielonego na prowincje. Pociągało to za sobą powołanie licznego zastępu królewskich urzędników. Józef wydaje się pełnić funkcję wezyra, który stał na czele państwowej
RODZAJU 47,1-15
114
Rdz 41,56n
01_Rdz:01_Rdz
Prz 11,26
Ne 5,3; Lm 1,11; 5,9
Rdz 41,34
9/3/08
2:07 PM
Page 115
Czyż mielibyśmy umrzeć na twoich oczach, dlatego że nie mamy pieniędzy?”. 16Wtedy Józef odpowiadał: „Jeśli nie macie pieniędzy, dajcie wasze stada, a ja w zamian dam wam chleb”. 17 Przyprowadzali więc do Józefa swoje stada, a on dawał im chleb za konie, za stada owiec i bydła i za osły. W tym roku zaopatrywał ich w żywność, w zamian za wszystkie ich stada. 18 Gdy ten rok upłynął, przyszli do niego w drugim roku i rzekli mu: „Panie, nie będziemy ukrywać przed tobą, że już skończyły się nam pieniądze, a stada bydła należą do ciebie. Nie pozostało więc nic, co moglibyśmy ci dać, chyba że nas samych i nasze pola. 19Dlaczego mielibyśmy umrzeć na twoich oczach, zarówno my, jak i nasza ziemia? Weź jako zapłatę za żywność nas i nasze pola, a będziemy twoimi niewolnikami wraz z naszą ziemią. Daj ziarna na zasiew, abyśmy przeżyli i nie umarli, a pola nie opustoszały”. 20Józef wykupił więc dla faraona całą ziemię egipską, bo Egipcjanie sprzedawali swoje pola, gdyż głód doskwierał im coraz bardziej. Ziemia stała się własnością faraona. 21Ludność natomiast – od jednego krańca Egiptu do drugiego – Józef przeniósł do miast. 22Nie wykupił tylko pól kapłanów, ze względu na prawa nadane im przez faraona. Mieli oni otrzymywać żywność na podstawie udzielonych im przywilejów. Dlatego nie sprzedali swoich pól. 23 Potem Józef rzekł do ludu: „Oto dziś nabyłem dla faraona was i wasze pola. Weźcie więc ziarno i obsiewajcie pola! 24Gdy nadejdą żniwa, piątą część zbiorów oddacie faraonowi, a cztery części będą dla was, abyście mieli ziarno na zasiew i na wyżywienie was, waszych domowników i waszych dzieci”. 25Oni odrzekli: „Uratowałeś nam życie! Obyś darzył nas życzliwością, a będziemy niewolnikami faraona”. 26Rozporządzenie wydane przez Józefa w sprawie roli egipskiej obowiązuje do dziś: piątą część plonów należy oddać faraonowi. Wyjątek stanowią pola kapłanów.
a) ziemia Goszen – zob. Rdz 45,10+. b) sto czterdzieści siedem – zob. Rdz 5,5+.
Jakub błogosławi synów Józefa Izraels osiadł w Egipcie, w ziemi Goszena. Wzięli ją sobie na własność, a ponieważ byli płodni, bardzo się rozmnożyli. 28 Jakub żył w Egipcie siedemnaście lat. Osiągnął więc sto czterdzieści siedemb lat życia. 29Gdy zbliżał się kres życia Izraela, 27
Rdz 49,29-32; 50,6
administracji. Według jego ustaleń poddani mieli płacić władcy dwudziestoprocentowy podatek, którego wysokość nie była czymś wyjątkowym w starożytności. Niewolnictwo z tytułu niewypłacalności było typowe w starożytnym świecie. Występowało także w Izraelu. Służba Hebrajczyka za długi nie mogła jednak przekroczyć 6 lat (np. Wj 21,2; Pwt 15,12). Po tym czasie musiało nastąpić wyzwolenie i człowiek ten otrzymywał uposażenie, aby znów nie popadł w długi i niewolę (Pwt 15,14). Wzmianka o tym, że Egipcjanie stali się niewolnikami faraona, jest być może aluzją do późniejszego zniewolenia potomków Jakuba, których zmuszano do pracy na rzecz faraona. Bóg jednak nie pozwolił, aby Jego lud żył w takim poniżeniu i przez Mojżesza poprowadził Izraelitów ku wolności. Jakub błogosławi synów Józefa. Źródła pozabiblijne potwierdzają osadnictwo semitów w północno-wschodniej części delty Nilu. W latach 1667-1559 przed Chr. Egiptem rządzili Hyksosi, którzy przybyli z Azji i byli semitami. Niekiedy wiąże się biblijną postać Józefa z dynastią Hyksosów, co w jakimś sensie tłumaczyłoby jego dojście do władzy, a także osiedlenie się rodziny Józefa w Goszen. Prośba Jakuba, aby Józef pochował go w rodzinnym grobowcu, jest
115
RODZAJU 47,16-29
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) włóż mi swoją rękę między nogi – zob. Rdz 24,2+. b) w ich grobie – zob. Rdz 23,17-20. c) pokłonił się, leżąc na łóżku – w Septuagincie, greckim przekładzie ST, jest: pokłonił się przed wierzchołkiem jego laski. Greckim przekładem tego zdania posługuje się również autor Listu do Hebrajczyków (Hbr 11,21). d) Luz – czyli Betel (zob. Słownik). e) Ruben i Symeon – dwaj pierwsi synowie Jakuba (Rdz 29,32-33; 35,23). f) Józef miał tylko dwóch synów. Po prawnej adopcji dokonanej przez Jakuba przejęli oni ziemię w Kanaanie, należną Józefowi (Joz 16 – 17). g) Efrata, czyli Betlejem – zob. Rdz 35,16+.
Page 116
przywołał swojego syna Józefa i rzekł mu: „Jeśli jesteś dla mnie życzliwy, włóż mi swoją rękę między nogia jako znak, że wyświadczysz mi tę łaskę: Nie chowaj mnie w Egipcie. 30 Gdy spocznę z moimi przodkami, weź mnie z Egiptu i pochowaj mnie w ich grobieb”. Józef odrzekł: „Uczynię, jak sobie życzysz”. 31A Jakub mówił dalej: „Przysięgnij mi!”. I gdy Józef mu przysiągł, Izrael pokłonił się, leżąc na łóżkuc. 1 Po tych wydarzeniach powiedziano Józefowi: „Twój ojciec zachorował”. Wybrał się więc do niego razem ze swoimi synami, Manassesem i Efraimem, 2i kazał mu przekazać: „Przyszedł do ciebie twój syn Józef”. Wtedy Izrael z trudem usiadł na łóżku 3i rzekł do Józefa: „Bóg Wszechmocny ukazał mi się w Luzd w Kanaanies i mi pobłogosławiłs. 4Rzekł do mnie: «Uczynię cię płodnym i rozmnożę cię. Sprawię, że staniesz się wielkim narodem i po tobie dam tę ziemię w wieczne posiadanie twojemu potomstwu». 5Dlatego dwaj twoi synowie, którzy ci się urodzili w Egipcie, przed moim przybyciem do ciebie do Egiptu, należą do mnie. Efraim i Manasses będą dla mnie jak Ruben i Symeone. 6Potomstwo natomiast, które będziesz miał po tych dwóch synach, będzie należeć do ciebief. Ono będzie miało udział w dziedzictwie swoich dwóch braci. 7Gdy wracałem z Paddan-Aram, w czasie drogi umarła mi Rachela. Stało się to w Kanaanie, w niewielkiej odległości od Efrata. Tam ją pochowałem, przy drodze do Efrata, czyli Betlejemg”. 8 Gdy Izrael zobaczył synów Józefa, zapytał: „Kto to jest?”. 9 Józef odrzekł swojemu ojcu: „To są moi synowie, których Bóg dał mi tutaj”. Wtedy Jakub powiedział: „Przyprowadź ich do mnie, abym im pobłogosławił”. 10A oczy Jakuba były tak słabe ze starości, że nie mógł już widzieć. Józef więc przyprowadził ich do niego, a on ich ucałował i uścisnął. 11Izrael powiedział do Józefa: „Nie przypuszczałem, że będę jeszcze oglądał twoją twarz, a Bóg sprawił, że mogę nawet zobaczyć twoje potomstwo”. 12Wtedy Józef odsunął ich od jego kolan i ukłonił się aż do ziemi. 13Potem postawił Efraima po swojej prawej stronie, czyli po lewej stronie Izraela, a Manassesa po swojej lewej stronie, czyli po prawej stronie Izraela, i przybliżył ich do niego. 14Izrael wyciągnął prawą rękę i położył na głowie Efraima, choć on był młodszy, a lewą rękę położył na głowie Manassesa. Skrzyżował on ręce, choć pierworodnyms był Manasses. 15Następnie błogosławił Józefowi, mówiąc:
1Krl 1,47
48
przypomnieniem mu o konieczności powrotu do Ziemi Obiecanej. Synowie Jakuba spełnili prośbę ojca (Rdz 50,12n), a następnie, wypełniając Boże obietnice, sami opuścili Egipt (Wj 12,41). Praktyka adoptowania wnuków była znana w starożytności. W przypadku Efraima i Manassesa może oznaczać, że chociaż urodzili się w Egipcie, należą do plemion izraelskich i mają wrócić do Kanaanu. Dzięki adopcji Efraima i Manassesa ich potomkowie zostali włączeni do podziału Kanaanu na tych samych prawach, co potomkowie synów Jakuba (np. Joz 13,29-32; 16 – 17). Wyróżnienie Efraima przypomina historię Jakuba i Ezawa, z tą różnicą, że Izaak nieświadomie pobłogosławił młodszego Jakuba (Rdz 27), teraz natomiast Jakub świadomie zwraca uwagę na młodszego syna Józefa i w szczególny sposób mu błogosławi. Trudno wskazać jakąś zewnętrzną przyczynę działania Jakuba. Musiał więc działać pod wpływem
RODZAJU 47,30 — 48,15
Rdz 23,19n
116
Joz 14,4
Rdz 17,1; 28,10-22; 35,6.11n;
Rdz 36,16-20
Hbr 11,21
Rdz 27,1
Rdz 37,35
Rdz 49,22-26
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 25,23
Rdz 12,3
Lb 24,14
Rdz 29,32
Rdz 35,22
Rdz 34,25-31
9/3/08
2:07 PM
Page 117
„Bóg, z którym żyli w zażyłości moi przodkowie, Abraham i Izaak, Bóg, który był moim pasterzem od początku aż do dziś, 16 aniołs, który mnie wybawiał od wszelkiego zła, niech błogosławi tym chłopcom. Niech nazywają ich moim imieniem, i imieniem moich przodków, Abrahama i Izaaka. Niech się rozmnożą po całej ziemi”. 17 Gdy Józef spostrzegł, że jego ojciec położył prawą rękę na głowie Efraima, wydało mu się to niewłaściwe. Wziął więc rękę ojca, aby przenieść ją z głowy Efraima na głowę Manassesa. 18Powiedział też do ojca: „Mój ojcze, nie tak. Przecież ten jest starszy. Połóż więc swoją prawą rękę na jego głowie”. 19 Ale jego ojciec nie zgodził się i rzekł: „Wiem, mój synu, wiem. Od niego też będzie wywodził się liczny lud. Jednak jego młodszy brat będzie liczniejszy od niego, a jego potomstwo stanie się mnóstwem narodówa”. 20Tego dnia im błogosławił, mówiąc: „Izraelici, udzielając błogosławieństwa, będą mówili: «Niech Bóg ci szczęści, tak jak Efraimowi i Manassesowi!»”. Tak wyróżnił Efraima przed Manassesem. 21Potem Izrael rzekł do Józefa: „Ja umieram, ale Bóg będzie z wami i zaprowadzi was do kraju waszych przodków. 22Daję ci o jedną wyżynę więcejb niż twoim braciom. Odebrałem ją Amorytoms moim mieczem i łukiem”.
a) Plemię Efraima wykazywało w Kanaanie silną ekspansję terytorialną. Prorocy Izajasz i Ozeasz utożsamiają posiadłości Efraima z Królestwem północnym, które powstało po buncie Jeroboama (1Krl 12). Do tego plemienia należały takie ośrodki, jak Betel, Szilo, Sychem. Sławni Efraimici to np. Jozue, Samuel. b) o jedną wyżynę więcej – trudno jednoznacznie wskazać, o jakim miejscu jest tu mowa. Istotne jest wyróżnienie Józefa spośród braci. c) wszedłeś do łoża swego ojca… zbezcześciłeś moje posłanie – zob. Rdz 35,22+. d) miecze są narzędziem gwałtu – zob. Rdz 34,25.
Ostatnie słowa Jakuba do synów 1 Potem Jakub przywołał swoich synów i rzekł: „Zbierzcie się, abym mógł wam oznajmić, co was spotka w przyszłości. 2Zgromadźcie się i słuchajcie, synowie Jakuba, słuchajcie waszego ojca, Izraelas! 3 Rubenie, ty jesteś moim pierworodnyms, ty jesteś moją siłą i pierwocinami mojej męskiej mocy. 4 Nie wynoś się jak kipiące wody! Ponieważ wszedłeś do łoża swojego ojca, przez to zbezcześciłeś moje posłaniec. 5 Symeon i Lewi to bracia, których miecze są narzędziem gwałtud. 6 Nie dołączę się do ich zmowy, z ich knowaniem nie zwiążę mojej sławy,
49
Bożego natchnienia. Wyróżnienie Efraima potwierdziło się z czasem w konkretnych faktach. Jego potomkowie urośli w potęgę, choć pojawiały się też wśród nich różne odstępstwa, piętnowane przez proroków (Iz, Oz). Ostatnie słowa Jakub do synów. Wypowiedź Jakuba utrzymana jest w zróżnicowanej konwencji. Zawiera zapowiedzi, krótkie stwierdzenia, aluzje i dwa wyraźne błogosławieństwa. Treść niektórych jej fragmentów pozwala przypuszczać, że są odbiciem czasów poprzedzających ustanowienie monarchii, gdy poszczególne plemiona żyły na terenie Kanaanu w dość luźnej federacji. Wyróżnienie dwóch plemion, Judy i Józefa, może być nawiązaniem do stanu faktycznego z czasów monarchii, która została zjednoczona przez Dawida, a za panowania Roboama rozpadła się na Królestwo północne (Izrael) i Królestwo południowe (Judę). Królestwo północne było zdominowane przez potomków Efraima, który był synem Józefa. W Królestwie południowym dominowali potomkowie Judy. Pierwsze słowa Jakuba skierowa-
117
RODZAJU 48,16 — 49,6
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Jest to symbol obfitości. b) Pranie odzieży w winie obrazuje bogactwo mieszkańców. c) Obraz ten oznacza, że ludzie mieli pod dostatkiem żywności. Nie cierpieli głodu i byli zdrowi. d) Sydon – fenickie miasto-państwo. Słynęło z handlu, budowy statków i wyrobów ze szkła. W poł. IV w. przed Chr. zostało zniszczone. Obecnie należy do głównych miast Libanu.
Page 118
bo w swoim gniewie mordowali ludzi i w swojej samowoli kaleczyli bydło. 7 Przeklęty ich gniew, gdyż był srogi, i ich występek, gdyż był okrutny. Dlatego rozdzielę ich w Jakubie i rozproszę w Izraelu. 8 Judo, sławić cię będą twoi bracia, twoja ręka na karku twych wrogów, będą ci się kłaniać synowie twego ojca. 9 Judo, młody lwie, na zdobyczy wzrośniesz, mój synu. Położył się i jak lew się czai, jak lwica – któż każe mu powstać? 10 Nie będzie od Judy odjęte berło, ani znaki wodza od nóg jego, aż przyjdzie ten, do kogo one należą, komu posłuch okażą narody. 11 Swojego osła przywiąże do winnego krzewu do winnej latorośli źrebię oślicya. Wypierze w winie swoje ubranie i w winnym soku swą suknięb. 12 Oczy mu ściemnieją od wina, a zęby wybieleją od mlekac. 13 Zabulon zamieszka nad brzegiem morza, w miejscu, w którym jest przystań statków, a jego granica w Sydonied. 14 Issachar jak kościsty osioł będzie leżał w miejscu bezpiecznym. 15 Zobaczył spokój, że jest dobry, oraz krainę, że była urocza. Zgiął więc swoje plecy, by dźwigać, i stał się ludem zmuszanym do pracy. 16 Dan swój lud będzie sądził jako jedno z plemion Izraela. 17 I będzie Dan jak wąż przy drodze, jak żmija przy ścieżce,
Rdz 27,29
Ez 19,1-9; Ap 5,5
Lb 24,17; Iz 9,5n; Ez 21,32; Mi 5,1-3
Ap 7,14; 19,13
ne są do Rubena, jako pier worodnego, ale on nie będzie uprzywilejowany. Wydaje się, że plemię wywodzące się od Rubena nie odegrało ważniejszej roli w narodzie wybranym. Zapowiedź rozproszenia Symeona i Lewiego spełniła się w odmienny sposób. Potomków Symeona wchłonęło Królestwo południowe. Potomkowie Lewiego w ogóle nie otrzymali ziemi, a z czasem powołano ich do służby w świątyni (Lb 26,62+; zob. Lb 8,21+; 18,3+; 18,21+). Szczególnie uprzywilejowany jest Juda i jego potomkowie. Plemię to otrzymało od Jakuba właściwe błogosławieństwo. Mimo że Juda nie jest pierworodnym, to on stanie się pierwszym wśród braci. Porównanie do lwa może symbolizować siłę plemienia Judy. Z tego plemienia będzie się również wywodził wielki władca, którego panowanie nigdy nie przeminie. Dokonania króla Dawida mogły w jakimś sensie wskazywać, że zapowiedź odnosiła się do niego. Przepowiednia jednak dotyczy Dawida tylko częściowo, gdyż jego ziemska władza przeminęła, a jego królestwo się rozpadło. Dlatego uważa się, że zapowiedź odnosi się do obiecanego przez Boga Mesjasza, którego panowanie nigdy nie przeminie. Dla chrześcijan spełnienie tej zapowiedzi nastąpiło wraz z narodzeniem się Jezusa z Nazaretu, który przez swoją misję, a następnie Śmierć i Zmartwychwstanie objawiał swoją odwieczną godność jako król i Pan wszechświata. Kolejnym plemieniem są potomkowie Zabulona, ukazani jako lud żyjący nad morzem. Brak jednak na to dowodów. Bardziej prawdopodobne jest, że ludzie z tego plemienia zamieszkiwali północ Kanaanu, między potomkami
RODZAJU 49,7-17
118
01_Rdz:01_Rdz
Ps 130,5n; Iz 25,9 Pwt 33,20n; Joz 13,24-28 Pwt 33,24n; Joz 19,24-31 Pwt 33,23; Joz 19,32-39 Pwt 33,13-17
Pwt 33,12; Joz 18,11-28
9/3/08
2:07 PM
Page 119
kąsająca pęciny konia, tak że jeździec spadnie do tyłu. 18 Oczekuję, PANIEs, twojego wybawienia!a. 19 Gad – napadnie go banda zbójców, a on się rzuci na ich pięty. 20 Pokarmy od Asera są tłuste, on dostarczy przysmaków królowi. 21 Neftali jest jak łania na wolności, mówi on miłe słowab. 22 Józef jak drzewo owocowe, jak drzewo owocowe przy źródle, jego gałązki pną się po murze. 23 Pomnożą się jego prześladowcy, nękać go będą łucznicy. 24 Jednak łuk jego pozostanie mocny i silne jego ramiona, dzięki potężnemu Bogu Jakuba, Pasterzowi, Skale Izraela. 25 Bóg twego ojca będzie ci pomagał, Bóg Wszechmocny ci pobłogosławis: błogosławieństwami nieba z góry, błogosławieństwami głębin leżących na dole, błogosławieństwami piersi i łona. 26 Błogosławieństwa twego ojca będą mocniejsze od błogosławieństw gór odwiecznych, od wspaniałości dawnych pagórków. Niech spłyną one na głowę Józefa, na głowę księcia wśród swoich braci. 27 Beniamin to wilk drapieżny, już rano zjada zdobycz, a wieczorem rozdziela łupy”. 28 Oto plemiona Izraela – jest ich dwanaście. Gdy ich ojciec im błogosławił, to im powiedział. Każdemu udzielił stosownego błogosławieństwa.
a) Możliwe, że zdanie to jest późniejszym dodatkiem zaczerpniętym np. z jakiegoś Psalmu. b) mówi on miłe słowa – oryginał nie jest w tym miejscu jasny. Inne możliwe tłumaczenie: wydaje na świat jelonki w zagrodzie. Taki wariant byłby przeciwstawieniem do poprzedniej części zdania i być może nawiązaniem do historycznych wydarzeń, gdy wolność została zastąpiona niewolą (2Krl 15,29).
Asera i Neftalego. Wzmianka o Issacharze sugeruje, że jego potomkowie popadli w zależność od innych (być może Kananejczyków), co oznacza, że również nie odegrali ważniejszej roli. W przypadku Dana jego potomkowie zajęli ziemię nad morzem, na północ od kraju Filistynów. Przenieśli się jednak w północne rejony Kanaanu (Joz 19,40-48; Sdz 18). Aluzja do potomków Dana może oznaczać, że chociaż nieliczni, umieli zapewnić sobie byt dzięki swojej waleczności i nieustępliwości. Potomkowie Gada zamieszkali w Zajordaniu. Ziemie te były ciągle narażone na ataki ze strony Moabitów, Damasceńczyków i Asyryjczyków, którzy wysiedlili mieszkającą tam ludność (1Krn 5,26). Potomkowie Asera zajęli żyzną ziemię nadmorską między górą Karmel a Fenicją. To pozwalało im prowadzić wymianę handlową. Aluzja do plemienia Neftalego, które zajęło ziemię na wschód od plemienia Asera, jest trudna do interpretacji. Możliwe, że ukazuje pierwotny rozwój tego plemienia, który został wstrzymany w wyniku najazdu Asyryjczyków i deportacji ludności do Asyrii (2Krl 15,29). Błogosławieństwo dla Józefa w rzeczywistości spełniło się na potomkach Efraima i Manassesa. Potomkowie Manassesa zajęli ziemię po obu stronach Jordanu. Potomkowie Efraima osiedlili się po zachodniej stronie Jordanu. Z czasem rozszerzyli swoje posiadłości kosztem sąsiednich terenów. Obfite błogosławieństwo odzwierciedla świetność Królestwa północnego, zdominowanego przez potomków Efraima. Wzmianka o prześladowcach (w. 23) jest być może zapowiedzią politycznych kłopotów, które zakończyły się upadkiem królestwa i deportacją ludności do Asyrii (722 r. przed Chr.). Listę synów zamyka Beniamin. Jego potomkowie zajęli ziemię między Jerozolimą a Betel. Z czasem ich terytorium zostało wcielone do Królestwa południowego.
119
RODZAJU 49,18-28
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
a) Mamre – zob. Rdz 12,6+. b) ziemia Goszen – zob. Rdz 45,10+. c) Goren-Haatad – lokalizacja tego miejsca jest nieznana. Z tekstu wynika, że leżało na wschód od Jordanu. d) siedem dni – zob. Rdz 37,34+. e) Ebel-Misraim – nazwa ta znaczy: Żałoba Egiptu.
Page 120
Śmierć i pogrzeb Jakuba 29 Potem dał im takie polecenie: „Gdy zostanę przyłączony do moich ojców, pochowajcie mnie przy moich przodkach w grocie, która jest na polu Efrona Chetytys, 30w grocie, która jest na polu Makpela w pobliżu Mamrea, w kraju Kanaans. Abraham nabył ją wraz z polem na własność od Efrona Chetyty, aby grzebać w niej zmarłych. 31Tam pochowano Abrahama i jego żonę Sarę, tam pochowano Izaaka i jego żonę Rebekę. Tam również pochowałem Leę. 32Pole to wraz z grotą było kupione od Chetytów”. 33 Gdy Jakub wydał swoim synom te polecenia, opadł na posłanie, umarł i dołączył do swoich przodków. 1 Józef przypadł do swojego ojca, płakał nad nim i całował go. 2Potem polecił lekarzom służącym u niego, aby zabalsamowali jego ojca. Lekarze zabalsamowali Izraelas. 3 Zajęło im to czterdzieści dni, bo tyle trwa balsamowanie. Egipcjanie opłakiwali go przez siedemdziesiąt dni. 4 Gdy upłynęły dni żałoby, Józef przemówił do dworzan faraona: „Jeśli jesteście dla mnie życzliwi, powiedzcie faraonowi, 5że mój ojciec zobowiązał mnie przysięgą i powiedział: «Gdy umrę, pochowaj mnie w moim grobie, który sobie wykopałem w kraju Kanaan». Teraz więc pozwól mi tam iść, abym pochował mojego ojca, a potem wrócę”. 6Faraon odpowiedział: „Idź i pochowaj swojego ojca, skoro cię zobowiązał przysięgą”. 7 Józef poszedł, aby pogrzebać swojego ojca. Razem z nim poszli wszyscy słudzy faraona, członkowie starszyzny i wszyscy dostojnicy egipscy, 8a także cała rodzina Józefa, jego bracia i rodzina jego ojca. W ziemi Goszenb pozostały tylko ich dzieci, owce i bydło. 9Wyruszyli z nim ludzie na wozach i jeźdźcy, tworząc bardzo liczny orszak. 10 Gdy przybyli do Goren-Haatadc, które znajduje się nad brzegiem Jordanus, odprawili wielki i uroczysty obrzęd żałobny. Józef obchodził żałobę po ojcu przez siedem dnid. 11 Gdy Kananejczycy, mieszkańcy tego kraju, zobaczyli żałobny obrzęd w Goren-Haatad, mówili: „Egipcjanie przeżywają wielką żałobę”. Dlatego nazwano to miejsce Ebel-Misraime. Leży ono nad brzegiem Jordanu.
50
Śmierć i pogrzeb Jakuba. Dramatyczne i burzliwe życie Jakuba kończy się szczęśliwie. Ma przed oczyma wszystkich swoich synów razem z ich rodzinami. Oznacza to spełnienie przez Boga obietnicy potomstwa. Jakub od młodości zabiegał o Boże błogosławieństwo i pod koniec życia może stwierdzić, że otrzymał go więcej, niż się spodziewał. Podwójne wspomnienie o rodzinnym grobowcu (Rdz 49,29-32; 50,13) po raz kolejny przypomina o Bożych obietnicach związanych z Kanaanem. Posiadanie skrawka ziemi w Kanaanie przez ród Jakuba, zapowiada zajęcie w przyszłości tych ziem przez Izraelitów. Balsamowanie miało dla Egipcjan znaczenie religijne i wyrażało ich wierzenia, ale zastosowanie go wobec Jakuba wydaje się mieć znaczenie jedynie praktyczne. Dzięki temu możliwe było przetranspor towanie jego zwłok do Kanaanu. Liczny orszak żałobny podążający do Kanaanu w pewnym sensie może być zapowiedzią opuszczenia przez Izraelitów Egiptu pod wodzą Mojżesza. Tym razem wszystko odbywa się pokojowo, lecz w przyszłości Izraelici napotkają wiele trudności, zanim definitywnie opuszczą ziemię egipską. Król egipski, mimo wyraźnych znaków, będzie się sprzeciwiał woli Boga, który postanowił wyzwolić swój lud z niewoli.
RODZAJU 49,29 — 50,11
120
Rdz 23,19n
Rdz 48,2
Rdz 46,4
Dz 7,15n
01_Rdz:01_Rdz
Rdz 49,29 Rdz 23,19n; Dz 7,16
Rdz 37; Mt 6,12.14; Łk 17,3
Rdz 37,7.9
Rdz 45,5; Rz 8,28; 12,19
Rdz 48,12
Wj 12,41; Pwt 1,8; 34,4
Wj 13,19; Joz 24,32; Hbr 11,22
9/3/08
2:07 PM
Page 121
12
Synowie Jakuba uczynili z nim tak, jak im polecił. 13Przenieśli go do kraju Kanaan i pochowali w grocie na polu Makpela. Abraham nabył je na własność od Efrona Chetyty, w pobliżu Mamre, aby grzebać tam zmarłych. Ostatnie lata Józefa i jego śmierć 14 Józef powrócił do Egiptu razem ze swoimi braćmi i z wszystkimi, którzy mu towarzyszyli w pogrzebie ojca. 15Bracia Józefa po śmierci ojca mówili do siebie: „Z pewnością Józef będzie na nas czyhał i odpłaci nam za całe zło, które mu wyrządziliśmy”. 16Kazali więc donieść Józefowi: „Twój ojciec wydał przed śmiercią takie polecenie: 17«Powiedzcie Józefowi: Proszę cię, wybacz występek i uchybienie twoich braci, gdyż wyrządzili ci zło. Wybacz teraz ten występek sługom Boga twojego ojca»”. Józef rozpłakał się z powodu tego, co usłyszał. 18Rozpłakali się także jego bracia i upadli przed nim, mówiąc: „Jesteśmy twoimi sługami!”. 19Lecz Józef odrzekł im: „Nie bójcie się! Czyż ja jestem na miejscu Boga? 20Choć wy chcieliście wyrządzić mi krzywdę, Bóg jednak wykorzystał to dla dobra: chciał sprawić, aby ocalał ten liczny lud, jak to jest dzisiaj. 21Teraz więc nie bójcie się. Ja będę utrzymywał was i wasze dzieci”. W ten sposób ich pocieszał i serdecznie z nimi rozmawiał. 22 Józef nadal mieszkał w Egipcie wraz z rodziną swojego ojca. Przeżył sto dziesięć lat 23i zobaczył jeszcze prawnuków Efraima. A gdy Makirowi, synowi Manassesa, urodzili się synowie, kładziono ich na kolana Józefa. 24Potem Józef rzekł do swoich braci: „Ja wkrótce umrę. Ale Bóg na pewno was nawiedzi i wyprowadzi z tego kraju do ziemi, którą przysiągł Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi”. 25Józef zobowiązał przysięgą synów Izraelas i powiedział: „Bóg na pewno was nawiedzi, a wtedy zabierzcie stąd moje kości”. 26 Józef umarł, mając sto dziesięć lat. Zabalsamowano go i złożono do sarkofagu w Egipcie.
Ostatnie lata Józefa i jego śmierć. Po raz kolejny powtarza się wyjaśnienie sensu wydarzeń związanych z dramatyczną historią Józefa (ww. 19-20; por. Rdz 45,1-28+). Zgoda pomiędzy braćmi jest znakiem bardzo wymownym. Synowie Abrahama i Izaaka byli podzieleni i nie zamieszkali razem. Także synów Jakuba podzieliła nienawiść do Józefa. Teraz jednak podziały między nimi zniknęły. Przysłużyła się do tego postawa Józefa, ale także nawrócenie się braci. W przyszłości Izraelici z trudem będą próbowali osiągnąć ten idealny stan jedności. Wiele wydarzeń doprowadzi do waśni i podziałów. W ten sposób przekonają się, że chociaż jedność zawsze jest darem Boga, to jednak jej utrzymanie możliwe jest przy wspólnym wysiłku tych, którzy ją tworzą. Gdy Józef czuł zbliżająca się śmierć, myślał już tylko o spełnieniu się obietnic Bożych, podobnie jak jego przodkowie (Rdz 24,1-8; 28,1-4; 47,29-31). Ponieważ dla Izraelitów Egipt był tylko etapem w drodze, a nie celem, Józef nakazał zabrać swoje ciało do Kanaanu – do ziemi obietnic. W przyszłości Izraelici spełnili nakaz Józefa (Wj 13,19). Historia Józefa i innych patriarchów ukazuje istotną prawdę o Bogu, zawartą w Księdze Rodzaju: Bóg ma odwieczny plan zbawienia ludzkości, który musi być zrealizowany. Żadne przeszkody wynikające z ludzkich upadków nie są w stanie tego planu zakłócić lub zniszczyć. Poddanie się ludzi odwiecznym prawom Boga pomaga w realizacji tego planu i prowadzi ich do pełni szczęścia, którego źródłem i celem jest jedynie Bóg.
121
RODZAJU 50,12-26
01_Rdz:01_Rdz
9/3/08
2:07 PM
Page 122
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 123
KSIĘGA WYJŚCIA Wprowadzenie Okoliczności powstania Tytuł Księga Wyjścia (w jęz. gr. Exodos i jęz. łac. Exodus) nawiązuje do centralnego tematu księgi, którym jest wyzwolenie Izraelitów z niewoli egipskiej. Istota tego wydarzenia nie ogranicza się do uwolnienia od ucisku lub poniżenia, ale ujawnia się w wezwaniu do nawiązania właściwej relacji z Bogiem i ludźmi. Wyzwolenie z niewoli jest więc początkiem świadomego i odpowiedzialnego życia w wolności. W jęz. hebrajskim księga ta nazywana jest Szemot od pierwszych jej słów: Oto imiona. Według tradycji powstanie Pięcioksięgu, do którego należy również Księga Wyjścia, łączono z Mojżeszem. Na podstawie współczesnych badań krytyczno-literackich uważa się, że dzieło to jest owocem pracy wielu autorów biblijnych żyjących w różnym czasie. Przypuszcza się, że ostateczna redakcja Księgi Wyjścia mogła nastąpić już w VI w. przed Chr. W Księdze Wyjścia można odnaleźć różne, często coraz bardziej pogłębione, interpretacje jedynego w swoim rodzaju wydarzenia zbawczego, jakim było wyzwolenie Izraelitów z niewoli egipskiej. Dokonało się ono za sprawą Boga i dało początek kształtowaniu się nowego narodu. U podstaw kolejnych refleksji zawartych w księdze leży wspomnienie rzeczywistego wyjścia z Egiptu, które przetrwało w pamięci jednej lub kilku grup wchodzących w skład późniejszego Izraela. Wśród różnych opinii na ten temat dominuje pogląd łączący tę pamięć z epoką panowania w Egipcie XIX dynastii, czyli tzw. Ramessydów (1292-1186 przed Chr.). Opowiadanie o pobycie i wyjściu Hebrajczyków z Egiptu ma wyraźnie egipski koloryt, a wiele elementów zawartych w tekście biblijnym odpowiada historycznym realiom tego okresu, znanym z licznych dokumentów pochodzących z państwa faraonów. Jednym ze stałych punktów odniesienia w dyskusji nad historycznością wyjścia Hebrajczyków z Egiptu jest stela Merneptaha, wykonana z czarnego bazaltu i odkryta w 1895 roku w Tebach. Zawiera ona opis militarnych dokonań tego faraona. We fragmencie poświęconym jego wyprawie przeciwko Libijczykom (1208 r. przed Chr.) wspomina się również o pokonaniu Izraela, który zajmował północny rejon współczesnej Palestyny. Jest to pierwsze pozabiblijne wspomnienie tej nazwy i stanowi argument, na podstawie którego historyczne wyjście z Egiptu sytuuje się co najmniej kilkadziesiąt lat wcześniej. Najczęściej wskazuje się na czas panowania Ramzesa II (1279-1213 przed Chr.). Treść i teologia W różny sposób przedstawia się literacką strukturę Księgi Wyjścia. Mając jednak na uwadze miejsca, w których rozgrywają się kolejne wydarzenia (Egipt, pustynia, Synaj), logiczny wydaje się podział księgi na trzy części. Pierwsza z nich (Wj 1,1 – 15,21) opowiada o tym, jak Bóg wyzwolił Izraelitów z niewoli w Egipcie. Zaczyna się ona od podsumowania historii Jakuba i jego synów przebywających w Egipcie, akcent natomiast położony jest na wypełnienie się pierwszej z obietnic złożonych Abrahamowi (Rdz 12,2). Fakt, że Izraelici stali się licznym narodem, zapowiada realizację kolejnej obietnicy, która dotyczy objęcia przez nich w posiadanie Ziemi Obiecanej. Na przeszkodzie staje jednak faraon, 123
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 124
który ucieleśnia siły przeciwne realizacji Bożego planu. Cudowne ocalenie Mojżesza i jego ucieczka do kraju Madian jest przygotowaniem interwencji Boga (Wj 1 – 2). W dalszej kolejności opisano powołanie Mojżesza (Wj 3,1 – 7,7) i plagi, które mają przekonać faraona do zmiany postawy (Wj 7,8 – 11,10). Ostatnia, dziesiąta plaga umieszczona została w kontekście przepisów kultowych dotyczących przaśnych chlebów, wykupienia pier worodnych i świętowania Paschy (Wj 12,1 – 13,16). Następnie opisano cudowne wyzwolenie (Wj 13,17 – 14,31), którego zwieńczeniem jest hymn uwielbienia na cześć Boga (Wj 15). W drugiej części (Wj 15,22 – 18,27) opowiada się o wędrówce przez pustynię, której celem jest najpierw góra Synaj. Izraelici doświadczają podczas tej drogi zarówno własnych słabości i ograniczeń, jak i opiekuńczej obecności swojego Boga (Wj 15,22 – 17,16). Spotkanie z Jetrem, teściem Mojżesza (Wj 18), jest przygotowaniem do wydarzeń, które będą miały miejsce na Synaju. Ostatnia, trzecia część księgi (Wj 19 – 40) opowiada o wydarzeniach na Synaju. Składają się na nie: objawienie się Boga, zawarcie przymierza i nadanie prawa (Wj 19 – 24), przekazanie instrukcji dotyczących budowy prowizorycznej świątyni – Namiotu Spotkania (Wj 25 – 31) oraz ich wypełnienie i zstąpienie chwały Bożej do przygotowanego sanktuarium (Wj 35 – 40). Pomiędzy otrzymaniem instrukcji a ich wykonaniem wydarzył się epizod ze złotym cielcem (Wj 32 – 34). Było to pierwsze odstępstwo wolnych Izraelitów od swojego Boga i pierwszy akt Bożego miłosierdzia okazany tym, którzy Mu się sprzeniewierzyli. Opis przymierza przypomina schemat traktatów zawieranych w starożytności między królem i wasalem (Wj 19 – 24; por. Wj 6,7). Jego zwieńczeniem ma być budowa świątyni. Kult, który będzie w niej sprawowany, zapewni obustronną wierność i lojalność w relacjach między Bogiem i Izraelem. Wolność narodu wybranego musi znaleźć swoje odzwierciedlenie w przestrzeganiu Dekalogu (Wj 20), praw regulujących stosunki społeczne (Wj 21 – 23) oraz w wiernym wykonywaniu wszystkich instrukcji danych przez Boga (Wj 25 – 31; 35 – 40). Wątkiem przewodnim całej księgi jest temat wyzwolenia Izraelitów z niewolniczej służby na rzecz faraona (Wj 1 – 15) i przygotowanie ich do dobrowolnej służby Bogu (Wj 19 – 40). Pobyt na pustyni (Wj 15,22 – 18,27) przygotowuje do tej zmiany. W tym czasie ujawnia się buntowniczy charakter Izraelitów, którym Bóg wielokrotnie okazuje miłosierdzie i troskę. Drugi temat, szczególnie mocno akcentowany w pierwszej części księgi (Wj 1 – 15), to „poznanie Pana”. Wyzwolenie Izraelitów z Egiptu i sposób, w jaki się to dokonało, ukazało najpierw faraonowi i Egipcjanom, a potem całemu światu, kim jest Pan, Bóg Izraela. Wydarzenie to sprawiło, że Jego imię jest wysławiane na całej ziemi (por. Wj 5,2; 7,5.17; 8,6.18; 9,14.29; 10,2; 11,7; 14,4.18.25). Również Izraelici mają poznać, kim jest ich Bóg (Wj 16,6.12; 33,16) i przekazać to następnym pokoleniom (Wj 29,46; 31,13). Do wyjścia Izraelitów z Egiptu nawiązują również inne księgi Biblii (np. Ps 77; Mdr 11 – 19; Oz 11,1). Już w ST wyjście z Egiptu było odnoszone do różnych etapów historii zbawienia. Prorok Izajasz według tego samego klucza odczytywał powrót Izraelitów z wygnania babilońskiego, uważając je za drugie wyjście (Iz 40 – 55). W tradycji chrześcijańskiej Jezus Chrystus jest tym, który przez swoją Mękę i Zmartwychwstanie przynosi ludzkości ostateczne wyzwolenie. Wierzący w Chrystusa wyzwoleni z grzechu podążają do nowej ziemi obiecanej – królestwa Bożego. Nauka płynąca z Księgi Wyjścia nie traci więc swojej aktualności. Jest nieustannym świadectwem działania Boga, który obdarza ludzi wolnością i wychowuje ich do życia w wolności.
124
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 125
KSIĘGA WYJŚCIA
Losy Izraelitów w Egipcie
Rdz 46,1-27
Pwt 10,22; Dz 7,14
Rdz 50,26 Jdt 5,10; Dz 7,17
Dz 7,18n
Potomkowie Jakuba w Egipcie 1 Oto imiona Izraelitów, którzy przybyli z Jakubem do Egiptu. Ze swoimi rodzinami przywędrowali tam: 2Ruben, Symeon, Lewi i Juda; 3Issachar, Zabulon i Beniamin; 4 Dan, Neftali, Gad i Aser. 5Wszyscy oni byli potomkami Jakuba, w sumie siedemdziesięciua. Józef natomiast przebywał już w Egipcie. 6 Zmarł Józef, podobnie jego bracia; przeminęło całe tamto pokolenie. 7Izraelici zaś rozmnażali się, stawali się liczniejsi, przybywało ich coraz więcej, z dnia na dzień wzrastała ich potęga, aż zaludnili całą ową krainęb.
1
a) siedemdziesięciu – liczba ta zgadza się z Rdz 46,27. W greckim tłumaczeniu ST (LXX) podano w tym miejscu liczbę siedemdziesiąt pięć osób, doliczając potomków Efraima i Manassesa (Dz 7,14). b) krainę – chodzi o ziemię Goszen; żyzny teren we wschodniej części delty Nilu. W późniejszym czasie (XIII w. przed Chr.) zwany też ziemią Ramzes (Rdz 47,11+). c) W Egipcie przymusowe prace wykonywali jedynie niewolnicy.
Odmiana losu Izraelitów 8 W Egipcie nastał nowy król, który nie wiedział, kim był Józef. 9Rzekł on do swojego ludu: „Uważajcie! Lud Izraelitów stał się liczniejszy i potężniejszy od nas. 10Rozważmy, w jaki sposób ograniczyć jego przyrost. W przypadku wojny bowiem mogliby przyłączyć się do naszych wrogów, walczyć przeciwko nam, a nawet opuścić kraj”. 11Ustanowiono więc nad nimi nadzorców robót, aby ich gnębili przymusową pracąc. W ten sposób wzniesiono dla faraona spichlerze, miaPotomkowie Jakuba w Egipcie. Dwa pierwsze rozdziały Księgi Wyjścia zawierają informacje o tym, w jaki sposób Izraelici przebywający w Egipcie stali się niewolnikami. Stanowią również wprowadzenie do głównego tematu, jakim jest wyzwolenie Izraelitów z niewoli. Szczególna rola w przygotowaniu tego dzieła przypada kobietom, które okazują nieposłuszeństwo wobec nakazów faraona. Są to m.in. położne, a także matka i siostra Mojżesza. Istotną rolę odgrywa też Sefora, córka Reuela, którą Mojżesz poślubił, stając się dzięki temu pełnoprawnym członkiem plemienia Madianitów. Zwrócenie uwagi na rolę kobiet w dziele zbawienia zapowiada wydarzenia z NT, w których to właśnie kobiety, na czele z Matką Jezusa, stanowić będą najwierniejsze towarzyszki w ziemskiej misji Zbawiciela i jako pierwsze spotkają Zmartwychwstałego (np. Mt 28,9n). Księga Wyjścia zaczyna się podsumowaniem historii przybycia Jakuba-Izraela do Egiptu oraz informacją, że całe jego pokolenie wymarło. Na horyzoncie dziejów pojawiło się nowe pokolenie. Niezwykłe rozmnożenie Izraelitów, opisane w w. 7, jest spełnieniem pierwszej obietnicy Boga złożonej Abrahamowi: że stanie się ojcem wielkiego narodu (Rdz 12,2), i zapowiada bliską już realizację kolejnej – wprowadzenia do Ziemi Obiecanej (Rdz 12,1). W podobny sposób ewangeliści Mateusz i Łukasz, rozpoczynając swoje dzieła od podania genealogii Jezusa, wskazują, że w Nim spełniły się obietnice mesjańskie i nadszedł czas wybawienia z niewoli grzechu oraz objawienia się królestwa Bożego. Odmiana losu Izraelitów. Czasy panowania nowego faraona przynoszą zmianę stosunku Egipcjan do Izraelitów. Ogromna liczba niewolników budzi obawy faraona, który postanawia przeciwdziałać dalszej eksplozji demograficznej. Jego plan przeciwko Izraelowi jest jednak próbą przeciwstawienia się planom Boga. Podobny motyw pojawia się na początku Ewangelii o Jezusie. Herod, w obawie o swój tron, gotów jest poświęcić niewinne życie dzieci, byle tylko nie dopuścić do spełnienia się proroctwa i realizacji Bożego planu (Mt 2,3.16).
125
WYJŚCIA 1,1-11
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) wyrobu cegieł – cegły były budulcem, który zastąpił kamienie. Powstawały one w wyniku suszenia odpowiednio ukształtowanej gliny na słońcu. Technologia wypalania cegieł pojawiała się pod koniec czwartego tysiąclecia przed Chr. i początkowo była procesem bardzo kosztownym. b) Szifra – imię to znaczy ‘upiększać’.
Page 126
sta Pitom i Ramzes. 12Im bardziej ich uciskano, tym stawali się liczniejsi, co wzbudzało jeszcze większą zawiść. 13Jarzmo Egiptu bardzo ciążyło Izraelitom. 14Ich życie stało się nie do zniesienia. Przemocą zmuszano ich do wyrobu cegieła i do uprawy pól, a przy okazji jakiejkolwiek pracy znęcano się nad nimi.
Pwt 26,6
c) Pua – imię to znaczy ‘głośno płakać’. d) obserwować uważnie – w oryginale jest zwrot patrzeć na kamienie. Chodzi zapewne o rodzaj podwyższenia, na którym rodzące mogły klękać, aby zrobić więcej miejsca dla przychodzącego na świat dziecka. e) były bogobojne – zob. Słownik (Bojaźń Boża). f) Nil – w oryginale jest określenie rzeka lub kanał. Może więc tu być mowa także o dopływie Nilu. Zob. Rdz 41,1+.
Położne izraelskie Król Egiptu wezwał do siebie hebrajskies położne, Szifręb i Puęc, i rzekł: 16„Gdy kobiety hebrajskie będą rodziły, wy macie obserwować uważnied: jeśli będzie się rodził chłopiec, sprawicie, żeby umarł, jeżeli zaś dziewczynka, może żyć”. 17Położne jednak były bogobojnee i nie wypełniały rozkazu króla Egiptu, lecz zostawiały chłopców przy życiu. 18Ponownie więc przywołał je król Egiptu do siebie i zapytał: „Dlaczego tak postępujecie i pozwalacie przeżyć chłopcom?”. 19Położne wyjaśniły faraonowi: „Hebrajskie kobiety różnią się od Egipcjanek, są bardziej żywotne. Zanim więc położna zdąży przybyć, jest już zwykle po porodzie”. 20Bóg błogosławiłs położnym, a lud mnożył się i rosła jego potęga. 21To właśnie dzięki bojaźnis Bożej obie stały się matkami rodów. 22W końcu faraon rozkazał wszystkim swoim poddanym: „Każdy nowo narodzony chłopiec ma być wrzucony do Niluf, a każda dziewczynka ma pozostać przy życiu”. 15
Mdr 11,6n
Dzieciństwo i młodość Mojżesza Narodziny Mojżesza 1 Pewien człowiek z rodu Lewiego pojął za żonę kobietę, również z rodu Lewiego. 2Kobieta ta poczęła i urodziła syna, a że wydał się jej prześliczny, trzymała go w ukryciu przez trzy miesiące. 3Nie mogła jednak dłużej go ukrywać, wzięła więc koszyk z papirusowej trzciny, nasączyła go żywicą i smołą, włożyła do niego dziecko i umieściła w sitowiu nad brzegiem Nilu. 4Siostra chłopca, ciekawa dalszych jego losów, obserwowała wszystko z daleka.
2
Położne izraelskie. Szczegółowy plan faraona opiera się na rozkazie, wydanym położnym, aby zabijały chłopców. Położne są w księdze reprezentowane przez Szifrę i Puę. Obie kobiety odmawiają posłuszeństwa ze względu na bojaźń Bożą. Nieposłuszeństwo położnych zmusza faraona do zaangażowania wszystkich Egipcjan w realizację jego zamiarów. Mimo dysproporcji sił, zwyciężają ci, którzy współpracują z Bogiem. Właściwym komentarzem do tego wydarzenia mogą być słowa Apostoła Piotra: bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi (Dz 5,29). Narodziny Mojżesza. W historii wyjścia Izraelitów z Egiptu tylko trzy osoby odgrywają ważną rolę: Mojżesz, reprezentujący Boga, faraon, który jest przeciwnikiem Bożego planu zbawienia, oraz brat Mojżesza – Aaron. Mojżesz jest postacią dominującą w tych wydarzeniach i tylko jemu autor biblijny poświęca szczególną uwagę, interesując się jego życiem sprzed powołania go przez Boga. Dzieciństwo i młodość Mojżesza, podobnie jak Ewangelia dzieciństwa Jezusa (Mt 1 – 2; Łk 1,26 – 2,52), pokazują, że Bóg, o którym nie wspomina się tu wprost, przygotowuje swojego wybranego do przyszłej misji i dyskretnie czuwa nad jego losem. Opowiadanie o narodzinach Mojżesza i jego niezwykłym ocaleniu jest konkretnym przykładem, ilustrującym nieposłuszeństwo kobiet wobec dekretu wydanego przez faraona. Paradoksem jest fakt, że do izraelskich kobiet świadomie dołącza córka faraona, która adoptuje hebrajskiego chłopca i zabiera go do pałacu. Miejsce, z którego wyszedł
WYJŚCIA 1,12 — 2,4
126
Dz 7,20n; Hbr 11,23
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 127
5
Dz 7,21
Hbr 11,24-27
Dz 7,35
Dz 7,29
W tym czasie córka faraona przybyła nad Nil, aby się wykąpać, a jej służące przechadzały się nad brzegiem rzeki. Nagle zobaczyła koszyk wśród sitowia, kazała więc służącej, aby go przyniosła. 6Uchyliła wieko i zobaczyła chłopczyka. Wzruszyła się, bo był zapłakany, i rzekła: „Pewnie jest to hebrajskies dziecko”. 7Wówczas jego siostra powiedziała do córki faraona: „Jeśli zechcesz, przyprowadzę niańkę spośród kobiet hebrajskich, aby wykarmiła je dla ciebie”. 8„Zrób tak!” – odparła córka faraona. Dziewczyna pobiegła i zawołała matkę chłopczyka. 9Córka faraona rzekła do niej: „Zaopiekuj się tym dzieckiem i wykarm je dla mnie. Zapłacę ci za to”. Kobieta wzięła niemowlę i karmiła je. 10Gdy chłopiec podrósł, przyprowadziła go do córki faraona, a ona uznała go za swojego syna. Dała mu na imię Mojżesza, rzekła bowiem: „Wyciągnęłam go z wody”.
a) Mojżesz – imię Mojżesz (hebr. Mosze) wywodzi się z jęz. egipskiego i oznacza: ‘począć się’, ‘narodzić’. Autor Księgi Wyjścia doszukuje się jednak hebrajskiego pochodzenia imienia (córka faraona raczej nie mówiła po hebrajsku), nawiązując do czasownika mašah – ‘wydobyć’, ‘uratować’. Rabini tłumaczyli imię Mojżesza jako ‘wydobywający’, ponieważ on z woli Boga wydobył Izraela z ucisku. b) Madian – kraina położona na wschodnim wybrzeżu zatoki Akaba, oddzielającej półwysep Synaj od Półwyspu Arabskiego. Zob. Lb 22,4+.
Mojżesz zabija Egipcjanina Minęło wiele lat. Mojżesz dorósł, wybrał się do swoich braci i ujrzał ich udrękę. Zobaczył też, jak Egipcjanin znęcał się nad Hebrajczykiems, jego rodakiem. 12Rozejrzał się wokół, a gdy się upewnił, że nikt ich nie widzi, zabił Egipcjanina i zagrzebał w piasku. 13Następnego dnia szedł i natknął się na dwóch Hebrajczyków, którzy się kłócili. Zapytał tego, który atakował: „Dlaczego bijesz swojego bratas?”. 14On odrzekł: „Kto cię ustanowił naszym przywódcą albo rozjemcą? A może chcesz mnie zabić, jak tamtego Egipcjanina?”. Mojżesz przeraził się i pomyślał: „Sprawa się wydała”. 15Istotnie, wieść dotarła do faraona i usiłował on zgładzić Mojżesza. 11
Mojżesz u Madianitów Mojżesz musiał uciekać przed faraonem, zamieszkał więc w krainie Madianb. Siedział właśnie w pobliżu studni, 16gdy przyszło siedem córek madianickiego kapłana, aby zaczerpnąć wody, napełnić nią koryta i napoić trzodę swojego ojca. 17 Nadeszli jednak inni pasterze i przepędzili je. Wówczas Mojżesz stanął w ich obronie i napoił ich trzody. 18Gdy one rozkaz zabijania, staje się teraz miejscem ocalenia, a Mojżesz, karmiony przez prawdziwą matkę, nie traci kontaktu ze swoim narodem. Wiklinowy koszyk, w którym umieszczono małego Mojżesza, po hebrajsku nazywa się tak samo jak arka, w której schronił się Noe. Autor biblijny wyraźnie łączy więc oba ocalenia, wskazując na kontynuację Bożego planu zbawienia. Ocalenie Jezusa przed Herodem również dokona się w Egipcie, gdzie udadzą się Jego rodzice na wieść o planach okrutnego króla (Mt 2,13nn). Mojżesz zabija Egipcjanina. Mojżesz nie wyrzekł się swojego pochodzenia, mimo że większość życia spędził wśród Egipcjan. Gdy był świadkiem ucisku, jaki cierpieli jego rodacy ze strony Egipcjan, próbował inter weniować. Zakończyło się to jednak niepowodzeniem, które może oznaczać, że metoda obrana przez Mojżesza nie była zgodna z Bożymi planami. Dokonując morderstwa, Mojżesz stał się dla Egipcjan przestępcą odpowiedzialnym za śmierć jednego z nadzorców. Dla swoich rodaków był obcym, który przypisuje sobie autorytet przywódcy i rozjemcy. Opis tych wydarzeń służy do postawienia pytania o to, kim właściwie jest Mojżesz (np. Mt 21,23). Należy go uważać za samozwańczego przywódcę, czy też działa on pod wpływem Bożego nakazu? Odpowiedź na to pytanie stanie się głównym motywem dalszej części księgi.
127
WYJŚCIA 2,5-18
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 128
a) Reuel – tylko w tym miejscu przyszły teść Mojżesza nosi to imię. Według Wj 3,1; 4,18; 18,1 nazywał się Jetro. Ale według Lb 10,29+ miał na imię Chobab i był synem Reuela Madianity. W Sdz 1,16; 4,11 jest natomiast mowa o tym, że Chobab był Kenitą. Różnice wynikają zapewne z odmiennych przekazów. Inne wyjaśnienie różnego brzmienia imion Madianity zakłada, że hebr. termin oznaczający teścia, mógł również oznaczać ojca lub dziadka. Niektórzy uważają też, że Reuel to nie imię, lecz specjalny tytuł.
wróciły do swojego ojca, Reuelaa, zapytał je: „Dlaczego dzisiaj przyszłyście tak szybko?”. 19One odrzekły: „Jakiś Egipcjanin obronił nas przed pasterzami, a nawet wyręczył nas w czerpaniu wody i napoił trzody”. 20Wtedy je zapytał: „A gdzie on jest? Zostawiłyście go samego? Zaproście go na posiłek!”. 21 Mojżesz zgodził się zamieszkać u tego człowieka, a on dał mu za żonę swoją córkę, Seforę. 22Urodziła ona syna, któremu nadał imię Gerszom, gdyż rzekł: „Byłem wygnańcem w obcej krainie”.
b) W oryginale zdanie wydaje się niedokończone. W innych tłumaczeniach zamiast zrozumiał jest: poznał ich.
Powołanie Mojżesza
c) Jetro – zob. Wj 2,18+. d) Madianici – zob. Lb 22,4+. e) Horeb – inna nazwa góry Synaj. Oryginalnie obie nazwy mogły pochodzić z dwóch różnych tradycji, opowiadających o tym samym wydarzeniu. Pierwsza z nich dominuje w Wj 1 – 15, druga w pozostałej części księgi. f) Trzykrotne powtórzenie słowa „Bóg” i odniesienie go do praojców Izraela ma podkreślać fakt, że Bóg każdemu z nich objawił się osobno i za każdym razem w sposób wyjątkowy i właściwy tylko dla danego spotkania.
Lament Izraelitów 23 Mijały lata. Umarł król Egiptu, a Izraelici wciąż cierpieli ucisk i krzyczeli z bólu. Ich lament spowodowany uciskiem wzniósł się do Boga. 24Usłyszał Bóg ich skargę i wspomniał na przymierzes z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. 25Spojrzał Bóg na Izraelitów i zrozumiał…b. Objawienie się Boga w płonącym krzewie 1 Mojżesz wypasał właśnie trzodę swojego teścia Jetrac, który był kapłanem Madianitówd. Przeprowadził stado przez pustynię i zmierzał ku górze Boga, zwanej Horebe. 2 Nagle aniołs PANAs pojawił się przed nim w płomieniu buchającym z krzewu. Mojżesz widział, jak ogień płonął wśród cierni, lecz ich nie spalał. 3Pomyślał więc: „Podejdę bliżej i zobaczę to niezwykłe zjawisko. Dlaczego krzew nie obraca się w popiół?”. 4Gdy PAN zobaczył, że zaciekawiony Mojżesz podchodzi, zawołał do niego z krzewu: „Mojżeszu, Mojżeszu!”. On odrzekł: „Jestem!”. 5„Nie podchodź tu! Zdejmij sandały z nóg, gdyż miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą”. 6I dodał: „Ja jestem Bogiem twojego ojca, Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba”f. Mojżesz zakrył twarz, gdyż lękał się patrzeć na Boga.
Pwt 26,7
3
Lament Izraelitów. Śmierć kolejnego faraona nie zmieniła położenia Izraelitów. Ich wołanie do Boga, który do tej pory wydawał się milczeć, zostaje jednak wysłuchane. Oznacza to, że wkrótce nastąpi inter wencja Boga. Nie wynika ona jedynie ze współczucia, ale opiera się na relacji, która od dawna łączyła Go z przodkami Izraela. Bóg chce nie tylko uwolnić Izraelitów z niewoli, ale także odnowić relację z potomkami patriarchów. Objawienie się Boga w płonącym krzewie. Mojżesz zadomowił się wśród Madianitów, którzy byli potomkami Abrahama i Ketury (Rdz 25,1.4) i zamieszkiwali krainę Madian, położoną na wschodnim wybrzeżu Zatoki Akaba, oddzielającej Półwysep Synajski od Półwyspu Arabskiego. Bóg miał jednak wobec niego inne plany. Najpierw przyciągnął uwagę Mojżesza przez niezwykłe zjawisko, a następnie wezwał go, aby uszanował Jego świętość. Cudowne wydarzenie z krzewem oznacza, że Bóg postanowił odpowiedzieć na lament swojego ludu, który w Egipcie cier piał ucisk i upokorzenie (Łk 1,51-55.68-79). Objawienie się Boga Mojżeszowi jest znakiem tego, że Bóg przygotowuje go do misji pośrednika. Zadaniem Mojżesza będzie przekazanie ludziom woli Boga i dbanie o to, aby była przez nich wypełniona. W historii ludzkości było wielu pośredników, którym Bóg zlecił zadanie przekazywania Jego woli. W sensie najwłaściwszym i najpełniejszym takim pośrednikiem był i jest Jezus Chrystus, który jako Syn Boży w sposób doskonały objawił wolę Ojca i doskonale ją wypełnił (np. Mt 11,27; J 5,36-47; 10,30; 1Tm 2,5; Hbr 9,15).
WYJŚCIA 2,19 — 3,6
Wj 18,3
128
Dz 7,30-35
Joz 5,15
Mk 12,26; Dz 3,13
02_Wj:02_Wj
Pwt 7,1
J 17,6.26 Iz 42,8; J 8,24.28.58
Pwt 7,1
9/3/08
2:08 PM
Page 129
Bóg powierza Mojżeszowi misję 7 PANs rzekł: „Przyjrzałem się niedoli mojego ludu w Egipcie, usłyszałem jego krzyk pod biczem nadzorców, znam więc ogrom jego cierpień. 8Zstąpiłem, by wyzwolić go spod władzy Egiptu i wyprowadzić z tego kraju do ziemi wspaniałej i przestronnej, do krainy płynącej mlekiem i miodem, którą zamieszkują Kananejczycys, Chetycis, Amorycis, Peryzzycis, Chiwwicis i Jebusycis. 9Lament Izraelitów dotarł do Mnie. Ujrzałem ucisk, jakim dręczą ich Egipcjanie. 10Posyłam cię więc teraz do faraona. Idź i wyprowadź z Egiptu Izraelitów, mój lud”. 11„Kimże ja jestem – odrzekł Mojżesz Bogu – żebym miał stawać przed faraonem albo wyprowadzać Izraelitów z Egiptu?”. 12Bóg odparł: „Jestem z tobą! A oto znak, że to właśnie Ja ciebie posłałem: skoro tylko wyprowadzisz lud z Egiptu, będziecie służyća Bogu na tej górze”.
a) będziecie służyć – Izraelici zostaną wyzwoleni z przymusowej służby faraonowi, aby mogli się oddać dobrowolnej i radosnej służbie Bogu. b) Bóg Abrahama… Jakuba – zob. Wj 3,6+.
Bóg objawia swoje imię 13 Mojżesz powiedział: „Przypuśćmy, że pójdę do Izraelitów i oznajmię im: Bóg waszych ojców posyła mnie do was. Jeśli jednak spytają mnie: «Jak On się nazywa?», co im odpowiem?”. 14Bóg odrzekł: „Jestem tym, kim jestem. Tak masz powiedzieć Izraelitom: «Jestem» posyła mnie do was”. 15Następnie Bóg powiedział: „To właśnie oświadczysz Izraelitom: PANs, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka, Bóg Jakubab posyła mnie do was. To jest moje imięs i takim ma pozostać w pamięci wszystkich pokoleń. 16Idź, zwołaj starszyznęs Izraelas i ogłoś jej: «Ukazał mi się PAN, Bóg waszych ojców, Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, i przemówił: Na własne oczy widziałem krzywdę, jaka dzieje się wam w Egipcie 17Postanowiłem wyprowadzić was z niewoli egipskiej do ziemi Kananejczykóws, Chetytóws, Amorytóws, Peryzzytóws, Chiwwitóws i Jebusytóws, do krainy płynącej mlekiem i miodem». 18 Oni cię usłuchają. Wówczas razem ze starszyzną Izraela udasz się do króla Egiptu, aby mu oznajmić: «Wzywa nas PAN, Bóg Hebrajczykóws. Musimy więc odbyć trzydniową wędrówkę w głąb pustyni, aby złożyć ofiarę PANU, naszemu Bóg powierza Mojżeszowi misję. Relacja o powołaniu Mojżesza ma cechy charakterystyczne dla wielu innych powołań znanych z Biblii (np. powołanie Gedeona, Jeremiasza, Saula, Maryi). Charakterystycznym elementem, występującym w opisach powołań, są różnego rodzaju wątpliwości wyrażane przez powołanego, na które Bóg odpowiada, zapewniając jednocześnie o swojej obecności oraz wsparciu podczas wypełniania powierzonej misji. Mojżesz aż ośmiokrotnie wyraża swoje wątpliwości. Na każdą z nich Bóg udziela odpowiedzi (Wj 3,11.13; 4,1.10.13; 5,22-23; 6,12.30). Intensywność dialogu pomiędzy Bogiem i Mojżeszem świadczy o tym, że mamy do czynienia z najważniejszym powołaniem w ST. Zadanie powierzone Mojżeszowi wynika z dawnych związków Boga z patriarchami (przodkami Mojżesza) i wiąże się z obietnicą otrzymania przez Izraelitów ziemi na własność. Bóg wzywa Mojżesza do ufności i wyzbycia się lęku powodowanego własną ułomnością i brakiem sił. Bóg sam zadba o pomyślny przebieg misji. Człowiek powołany i posłany przez Boga powinien więc przede wszystkim wykazać się wiarą w moc i obecność Boga. Bóg objawia swoje imię. Mojżesz chce poznać imię Boga, który go posyła. Wynika to być może z faktu, że dla starożytnych znajomość czyjegoś imienia oznaczała poznanie tożsamości i istoty tej osoby. Bóg, objawiając swoje imię, chce więc odsłonić jakąś część swojej istoty, aby Mojżesz i Izraelici nawiązali z Nim osobowy kontakt. W swojej odpowiedzi
129
WYJŚCIA 3,7-18
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) trądem – choroba, o której mowa, tradycyjnie identyfikowana jest z trądem (Kpł 13,9nn; Lb 5,2+; 12,10+), tutaj chodzi jednak raczej o jakiś rodzaj owrzodzenia skóry.
Page 130
Bogu». 19Wiem, że król Egiptu nie pozwoli wam odejść, jeżeli nie będzie zmuszony siłą. 20Dlatego wyciągnę rękę i zniszczę Egipt moimi cudami, które tam uczynię, aż w końcu was wypuści. 21Wzbudzę także u Egipcjan taką przychylność do tego ludu, że nie odejdzie z pustymi rękami. 22Każda kobieta poprosi swoją sąsiadkę i kobietę, z którą dzieli mieszkanie, o srebrne i złote naczynia oraz o szaty, by ubrać w nie swoich synów i swoje córki. W ten sposób ograbicie Egipt”. Wątpliwości Mojżesza i znaki potwierdzające jego misję 1 Mojżesz odparł: „Przecież mi nie uwierzą i nie usłuchają mnie. Powiedzą raczej: «PANs wcale ci się nie ukazał»”. 2PAN go zapytał: „Co trzymasz w dłoni?”. Odpowiedział: „Laskę”. 3Polecił więc: „Rzuć ją na ziemię”. Gdy tylko laska upadła na ziemię, zamieniła się w węża. Wtedy Mojżesz uciekł przerażony. 4PAN rzekł do Mojżesza: „Wyciągnij rękę i chwyć go za ogon”. Gdy Mojżesz wyciągnął rękę i chwycił węża, ten w jego dłoni zamienił się w laskę. 5„To po to, aby uwierzyli, że ukazał ci się PAN, Bóg ich ojców, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba”. 6Następnie PAN dodał: „Połóż dłoń na piersi pod ubraniem”. Mojżesz włożył dłoń pod ubranie, a gdy ją wyciągnął, była pokryta trądema białym jak śnieg. 7Bóg rzekł: „Włóż ponownie rękę pod ubranie”. Włożył znowu rękę pod ubranie. A gdy ją wyjął, nie różniła się od reszty ciała. 8„Jeśli ci nie uwierzą i nie przekona ich pierwszy znak, to uwierzą pod wpływem drugiego znaku. 9A jeżeli nie uwierzą obu tym znakom i nie usłuchają cię, wówczas zaczerpnij wody z Nilu i wylej na ziemię, a woda wzięta z Nilu stanie się na ziemi krwiąs”.
Wj 11,2n; Wj 12,35n
4
Misja Aarona 10 Mojżesz rzekł do PANAs: „Zważ, Panie, że nie jestem dobrym mówcą. Nie byłem nim zresztą nigdy, nawet od czasu, Bóg zasadniczo powtarza zapewnienie o swojej obecności. Mojżesz usłyszał już: Jestem z tobą (w. 12), a teraz dowiaduje się, że właśnie w nieustannej Bożej obecności objawia się Jego najgłębsza istota. Zarówno Izraelici, jak i Egipcjanie mogą poznać Boga tylko przez doświadczenie Jego mocy i chwały (Wj 10,2; 14,18), które dla pierwszych oznacza zbawienie, a dla drugich karę. Imię, które słyszy Mojżesz, podkreśla również nieuchwytność Boga, który pozostaje zawsze ponad wszelkim ludzkim pragnieniem zdefiniowania Go i dominacji nad Nim. Izraelici poznają Boga, kiedy kroczą w Jego obecności, pełnią Jego wolę i oczekują Jego zbawienia. Pełna realizacja zbawczej obecności Boga nastąpi w momencie przyjścia na ziemię Jezusa, Syna Bożego, który zgodnie z zapowiedzią proroka Izajasza otrzyma tytuł Emmanuel, tzn. ‘Bóg jest z nami’ (Iz 7,14; por. Mt 1,23+). Imię Jezusa Chrystusa pozwoli doświadczyć wszystkim ludom ziemi, że Bóg jest z nimi dla ich zbawienia (Mt 1,21+; Łk 24,47; Dz 4,12; Rz 10,9-13). Wątpliwości Mojżesza i znaki potwierdzające jego misję. Dialog między Bogiem i Mojżeszem pokazuje, że Mojżesz z trudem przekonuje się do powierzonej mu misji i szuka zabezpieczeń. Cierpliwość Boga jest wyrazem Jego pedagogii wobec Mojżesza. Bóg przyjmuje ograniczenia i obawy człowieka, którego wybrał i z łagodnością uczy go zaufania. Niezwykłe znaki mają pomóc Mojżeszowi nabrać pewności, że to, czego doświadcza, jest prawdą. Znaki są więc środkiem do umocnienia wiary. W momencie objawienia się Jezusa Chrystusa, który jest najbardziej czytelnym „znakiem” Boga, inne znaki stracą pierwszoplanowe znaczenie (np. Mt 12,39; Mk 8,11; Łk 11,16; J 4,48; 14,6). Misja Aarona. Po raz kolejny Mojżesz próbuje wymówić się od powierzonej mu misji. Niewykluczone, że miał jakąś wadę wymowy lub nie umiał się dobrze wysłowić. Problem ten jest okazją do wprowadzenia na scenę wydarzeń Aarona,
WYJŚCIA 3,19 — 4,10
130
Wj 7,8-12
Jr 1,6-10
02_Wj:02_Wj
Pwt 18,18; Mt 10,19-20 Iz 6,8
Wj 7,1-2
Wj 7,9
9/3/08
2:08 PM
Page 131
gdy Ty przemówiłeś do swojego sługi. Mam ociężałe wargi i niewprawny język”. 11PAN mu odpowiedział: „Kto daje człowiekowi usta? Kto czyni go niemym, głuchym, widzącym lub niewidomym? Czyż nie ja, PAN? 12Teraz więc idź, Ja będę przy twoich ustach i pouczę cię, co masz mówić”. 13Mojżesz nalegał: „Proszę Cię, Panie, poślij kogoś bardziej odpowiedniego”. 14PAN rozgniewałs się na Mojżesza: „Czyżbyś miał na myśli twojego brata Aarona, lewitęs? Wiem, że on potrafi płynnie przemawiać. Wyruszył właśnie na spotkanie z tobą i ucieszy się na twój widok. 15Przemów do niego i przekaż mu te słowa. A Ja będę przy ustach twoich i jego i pouczę was, co macie czynić. 16On będzie mówił za ciebie do ludu. Stanie się dla ciebie jakby ustami, a ty staniesz się dla niego jakby Bogiem. 17Zabierz ze sobą tę laskę, gdyż przy jej pomocy masz uczynić znaki”.
a) Jetro – zob. Wj 2,18+. b) Madian – zob. Wj 2,15+. c) synów – dotąd była mowa o jednym synu (Wj 2,22). Zob. Wj 18,2-6. d) sprawię, że on zatnie się w uporze – dosłowne odczytanie tego zwrotu sugeruje, że faraon był ubezwłasnowolniony przez Boga. W zamyśle autora biblijnego zwrot ten służy jednak przede wszystkim do ukazania wszechmocy Boga, któremu nic i nikt nie może się sprzeciwić. W tekście tym nie należy się więc doszukiwać odpowiedzi na pytanie: Jak pogodzić wolną wolę człowieka z działaniem Boga? Wypowiedzi faraona zawarte np. w Wj 5,2. 4.9.17 pokazują, że faraon celowo trwa w uporze i świadomie podejmuje decyzje. Bóg wiedział, że faraon tak postąpi (np. Wj 7,13). Wykorzystuje więc jego upór do spełnienia swoich zamiarów wobec Izraelitów i do tego, by wszyscy ludzie poznali, kim jest PAN.
Powrót Mojżesza do Egiptu
Mt 2,20
Wj 12,29
Mojżesz wyrusza w drogę 18 Mojżesz wrócił do swojego teścia Jetraa i rzekł do niego: „Chciałbym udać się z powrotem do moich braci do Egiptu, aby zobaczyć, czy jeszcze żyją”. Jetro mu odpowiedział: „Idź w pokojus”. 19Wówczas PANs oznajmił Mojżeszowi w Madianb: „Wracaj do Egiptu, bo umarli wszyscy, którzy czyhali na twoje życie”. 20Mojżesz posadził na ośle swoją żonę i synówc i razem z nimi wyruszył do ziemi egipskiej. W dłoni trzymał laskę Boga. 21PAN rzekł do Mojżesza: „Gdy wrócisz do Egiptu, pamiętaj o wszystkich cudownych znakach, które tobie powierzyłem. Masz je wykonać przed faraonem. Ja jednak sprawię, że on zatnie się w uporzed i nie wypuści ludu. 22Oto, co powiesz faraonowi: «To mówi PAN: Izraels jest moim synem pierworodnyms, 23dlatego nakazuję ci – wypuść mojego syna, aby mi służył! Jeśli będziesz się opierał, Ja zabiję twojego pierworodnego syna»”. który ma przekazywać słuchaczom słowa swojego młodszego brata. Czynność tę w przyszłości będą kontynuować następcy Aarona – lewici, głoszący ludowi prawo Boże przekazane przez Mojżesza, tzw. prawo Mojżeszowe. Wzmianka o problemach Mojżesza świadczy o tym, że Bóg nie powołuje ludzi doskonałych. Wady i ułomności nie stanowią dla Niego przeszkody w powierzeniu jakiemuś człowiekowi misji. O wiele ważniejsze jest, aby powołany okazał zaufanie i posłuszeństwo. Cnoty te umożliwiają skuteczną realizację Bożego planu zbawienia. Mojżesz zabiera ze sobą tzw. laskę Boga (Wj 4,20), gdyż posłuży ona do sprowadzania plag na Egipt (Wj 7,20; 9,23; 10,13). Mojżesz wyrusza w drogę. Po wielu wątpliwościach Mojżesz decyduje się wypełnić powierzone mu zadanie. Przed wyruszeniem do Egiptu otrzymuje od Boga dodatkowe wskazania, istotne dla dalszego rozwoju wypadków. Najważniejsza jest jednak deklaracja Boga: Izrael jest moim synem pierworodnym (w. 22). Jest ona wyrazem szczególnego stosunku Boga do tego narodu i pozwala sądzić, że plany związane z wyzwoleniem Izraela są tylko początkiem tego, co Bóg chce uczynić dla tego narodu i wszystkich ludów ziemi. W czasach NT misja zbawienia będzie realizowana w podobny sposób. Jezus rozpocznie ją od ratowania najpierw tych, którzy poginęli z narodu izraelskiego (Mt 10,6), ale ostatecznie pośle swoich uczniów aż na krańce świata (Mt 28,19; Mk 16,15). W historii Mojżesza, który musiał uciekać przed zemstą władcy, obecna jest zapowiedź historii Jezusa, który wraz z rodzicami będzie uciekał przed okrucieństwem Heroda (Mt 2,13n). Jezus, podobnie jak Mojżesz, wrócił jednak w odpowiednim czasie do miejsca, w którym miała się wypełnić Jego zbawcza misja (Mt 2,19-23).
131
WYJŚCIA 4,11-23
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) Wymowa sceny oraz formuła użyta przez Seforę nie są do końca jasne. Obrzezanie było praktykowane przez liczne ludy Wschodu, z wyjątkiem Babilończyków, Asyryjczyków i Filistynów. W Izraelu nabrało ono znaczenia religijnego – jako znak przymierza z Bogiem (Rdz 17,9-14; zob. Rz 2,25+). b) przywitał go pocałunkiem – w ST był to gest stosowany wśród krewnych. W NT pocałunkiem witali się chrześcijanie. c) moje święto – wzmianka o oddawaniu czci Bogu na pustyni pojawia się wielokrotnie (Wj 3,18; 7,16.26; 8,4.16.23; 9,1.13; 10.3.24). O święcie mówi się tylko tu i chodzi prawdopodobnie o Paschę (Wj 12,1nn; zob. Słownik).
Page 132
Obrzezanie syna Mojżesza 24 Gdy w czasie drogi zatrzymali się na nocleg, PANs zastąpił drogę Mojżeszowi i chciał go pozbawić życia. 25Wtedy Sefora kamiennym nożem odcięła napletek swojego syna, dotknęła nim nóg Mojżesza i rzekła: „Jesteś dla mnie oblubieńcem krwis!”. 26Wówczas Bóg pozostawił go przy życiu. Sefora powiedziała wtedy: „oblubieniec krwi”, ze względu na obrzezaniea. Spotkanie z Aaronem, starszyzną i ludem PANs rzekł do Aarona: „Wyjdź naprzeciwko Mojżesza na pustynię”. Wyruszył więc, a gdy go spotkał u stóp góry Boga, przywitał go pocałunkiemb. 28Mojżesz powtórzył Aaronowi wszystkie słowa PANA, który go posłał, i opowiedział o wszystkich znakach, które polecił mu uczynić. 29Następnie Mojżesz i Aaron zwołali całą starszyznęs Izraelas. 30Wówczas Aaron ogłosił to wszystko, co PAN powiedział do Mojżesza, a on przed ludem uczynił znaki. 31Lud, widząc je, uwierzył. I gdy Izraelici usłyszeli, że PAN przybywa im na pomoc i widzi ich niedolę, padli na twarz w uwielbieniu.
Rdz 32,25-33
27
Mojżesz i Aaron przed faraonem 1 Następnie Mojżesz i Aaron przybyli do faraona i oznajmili mu: „To mówi PANs, Bóg Izraelas: «Wypuść mój lud, aby obchodził moje świętoc na pustyni»”. 2Faraon odparł: „Któż to taki ów PAN, abym miał Go posłuchać i wypuścić Izraela? Nie znam żadnego PANA i nie wypuszczę Izraela!”. 3 Oni odpowiedzieli: „Ukazał się nam Bóg Hebrajczykóws. Musimy więc odbyć trzydniową wędrówkę w głąb pustyni, aby złożyć ofiarę PANU, naszemu Bogu. W przeciwnym razie ześle na nas zarazę lub wojnę”. 4Król Egiptu zapytał:
Wj 14,31
5
Obrzezanie syna Mojżesza. Opis nocnego ataku Boga jest jednym z najbardziej tajemniczych fragmentów ST. Z oryginalnego tekstu nie wynika jednoznacznie, czy zagrożony był Mojżesz, czy jego syn. Dotychczasowe wydarzenia pozwalają jednak sądzić, że chodzi o Mojżesza. Bóg, który zagroził faraonowi uśmierceniem jego pier worodnego syna, jest teraz gotowy zabić Mojżesza, którego od śmierci ratuje obrzezanie syna. Obrzezanie stanowiło podstawowy znak przynależności do ludu Bożego (Rdz 17). Przez obrzezanie syn Mojżesza staje się zdolny do uczestnictwa w paschalnym wyjściu z Egiptu (Wj 12,40-51), a sam Mojżesz staje się „oblubieńcem krwi”, czyli oblubieńcem nabytym przez krew obrzezania. Ponieważ mamy tu do czynienia z jednym z najstarszych tekstów biblijnych opowiadających o obrzezaniu, nie można wykluczyć, że autor biblijny chciał podać wyjaśnienie, dlaczego w Izraelu, w odróżnieniu od innych narodów z tego regionu, praktykuje się obrzezanie dzieci, a nie młodzieńców przygotowujących się do małżeństwa. Obrzezanie zostało bowiem ukazane jako gest ratujący od śmierci i włączający do wspólnoty zbawienia. Spotkanie z Aaronem, starszyzną i ludem. Entuzjastyczne przyjęcie Mojżesza przez rodaków ma u podstaw inter wencję Boga, od którego pochodzą słowa i znaki przekazane przez Aarona i Mojżesza. Wieść o wyzwoleniu przyjęta jest z radością także z tego powodu, że Izraelici cierpią wielki ucisk. Pojawienie się Mojżesza jest dla nich źródłem nadziei. Pomyślny przebieg spotkania ukazuje prawdomówność Boga (Wj 3,18) i rozwiewa wcześniejsze obawy Mojżesza. Jest dla niego także umocnieniem. Bóg zadbał o to, aby na początku nie spotkała go porażka, która mogłaby go zniechęcić. W przyszłości jednak reakcje ludu nie zawsze będą tak entuzjastyczne. Wobec trudności wyjdzie na jaw buntownicza natura Izraelitów. Mojżesz i Aaron przed faraonem. W postawie Mojżesza ujawnia się początkowo duża pewność siebie. Nie przekazuje faraonowi dokładnie tego, co polecił mu Bóg, lecz żąda w Jego imieniu, aby faraon pozwolił Izraelitom zorganizować święto na cześć swojego Boga (w. 1). Faraon reaguje na żądanie tak, jak zapowiedział Bóg (Wj 3,19). W odpowiedzi
WYJŚCIA 4,24 — 5,4
132
Wj 8,23
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 133
„Mojżeszu i Aaronie, jakim prawem odwodzicie lud od robót? Wracajcie do waszej pracy!”. 5I dodał: „Nie dość, że stali się najliczniejszym ludem tej krainy, to jeszcze chcecie, żeby przestali pracować”.
a) słomę do wyrobu cegieł – słoma dodatkowo spajała glinę i dzięki niej cegły suszone na słońcu były bardziej trwałe (Wj 1,14+).
Nowe zarządzenia faraona 6 Tego dnia faraon wydał polecenie nadzorcom ludu i przełożonym robót: 7„Nie zaopatrujcie ich więcej w słomę do wyrobu cegieła, jak robiliście to wcześniej. Niech sami zatroszczą się o jej zebranie. 8Co zaś tyczy się ilości wyrabianych cegieł, wymagajcie od nich tyle samo co przedtem. Nic nie zmniejszajcie. Ten lud to nieroby, dlatego wołają: «Chcemy pójść, aby złożyć ofiarę naszemu Bogu». 9Obciążcie ich pracą, która utrudzi ich do tego stopnia, że nie będą się zajmowali mrzonkami”. 10Nadzorcy ludu i przełożeni robót ogłosili ludowi: „Faraon zarządził, co następuje: «Nie będę wam dostarczał słomy. 11Zbierajcie ją sami tam, gdzie uda się wam ją znaleźć. Dotychczasowe zobowiązania nie ulegają jednak zmniejszeniu»”. 12Lud rozproszył się więc po całej krainie Egiptu w poszukiwaniu łodyg, które posłużyłyby zamiast słomy, 13a nadzorcy przynaglali: „Prędzej! Macie zmieścić się w czasie z pracą wyznaczoną na każdy dzień, jak wówczas, gdy dostarczano wam słomy”. 14Bito także przełożonych robót wyznaczonych spośród Izraelitów przez nadzorców faraona i pytano ich: „Dlaczego ani wczoraj, ani dzisiaj nie wykonaliście tej ilości cegieł, jakiej wymagano od was dotychczas?”. Skarga przełożonych robót Izraelscy przełożeni robót udali się więc ze skargą do faraona: „Czemu w ten sposób traktujesz swoje sługi? 16Wstrzymano dostarczanie słomy, a wciąż żąda się od twoich sług: «Wyrabiajcie cegły». Z tego powodu twoi słudzy są bici. Nie postępujesz właściwie ze swoim ludem”. 17Lecz on im odpowiedział: „Jesteście nierobami! Nierobami! Dlatego mówicie: 15
faraona, który stwierdza, że nie wie, kim jest PAN (w. 2), ujawnia się bardzo ważny problem. Dotyczy on poznania Boga przez ludzi. Izraelici, a w osobie faraona także wszyscy ludzie, stają przed koniecznością poznania prawdy o Bogu. Brak znajomości Boga prowadzi do tego, że ludzie nie znają również prawdy o sobie samych i nie wiedzą, co stanowi cel ich życia. Potwierdzeniem tego jest np. zasygnalizowany w tekście problem wykorzystywania jednych ludzi przez drugich do niewolniczej pracy. Dlatego odpowiedzi na pytanie: „Kim jest Bóg?” będą się pojawiać na kartach tej księgi i w pozostałych księgach Biblii. Szczególne znaczenie mają odpowiedzi udzielone ludziom przez Jezusa Chrystusa w czasie Jego ziemskiej misji (np. J 17,3; 1J 4,16). Jezus odsłonił tę część prawdy o Bogu, która jest konieczna do osiągnięcia zbawienia przez ludzi (np. J 14,9-31; 16,12; zob. Hbr 8,11). Nowe zarządzenia faraona. Mimo decyzji faraona, która była niewykonalna, Izraelici próbują się nie poddać (w 12). Głównym celem faraona jest wywołanie fermentu wśród samych Izraelitów i skłócenie ich z własnymi przywódcami. W ten sposób Izraelici staną się bezbronni i Egipcjanie bez trudu ich ujarzmią. Plan faraona ma na celu odwrócenie nienawiści Izraelitów od Egipcjan i skierowanie jej przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi. Podstęp faraona służy temu, aby jak najdłużej utrzymać Izraelitów w niewolniczej zależności. Skarga przełożonych robót. Izraelici są poróżnieni i zdesperowani, a sytuacja coraz bardziej się zaognia. Faraon jest więc przekonany, że osiągnął zamierzony skutek i panuje nad biegiem wydarzeń. Mojżesz nie potrafi wybrnąć o własnych siłach z zaistniałej sytuacji i jego położenie staje się coraz trudniejsze. Pojawia się także, charakterystyczne
133
WYJŚCIA 5,5-17
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) Bóg Wszechmocny – określenie to stosowane jest do Boga w tekstach opisujących czasy patriarchów. Zob. np. Rdz 17,1; 28,3; 48,4.
Page 134
«Chcemy pójść, aby złożyć ofiarę PANUs». 18Teraz idźcie do pracy! Słomy nie otrzymacie, a cegieł macie dostarczać tyle samo!”. 19Izraelscy przełożeni robót znaleźli się w trudnej sytuacji, gdy mieli ogłosić: „Codzienny wyrób cegieł nie ulegnie zmniejszeniu”. 20Wychodząc od faraona, spotkali Mojżesza i Aarona, którzy oczekiwali na nich, 21i rzekli: „Niech sam PAN was zbada i osądzi, gdyż zrujnowaliście nam opinię w oczach faraona i jego dworu, przez co daliście im do ręki miecz, którym mogą nas zabić”. 22 Mojżesz zwrócił się do PANA: „Panie, dlaczego krzywdzisz ten lud? Po co właściwie mnie posłałeś? 23Przecież od chwili, gdy udałem się do faraona, aby przemawiać w Twoim imieniu, on ich krzywdzi, a Ty nie starasz się wybawić swojego ludu!”. 1 PAN odpowiedział Mojżeszowi: „Zaraz zobaczysz, co uczynię z faraonem. Moja moc sprawi, że was wypuści, a nawet wypędzi ze swojego kraju”.
6
Drugi opis powołania Mojżesza Bóg przemówił do Mojżesza: „Ja jestem PANEMs. 3Ja ukazałem się Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi jako Bóg Wszechmocny a, ale mojego imienia – PAN – nie dałem im poznać. 4Zawarłem też z nimi przymierzes, obiecując im ziemię Kanaans, kraj, w którym zamieszkiwali podczas swoich wędrówek. 5Usłyszałem również lament Izraelitów, zmuszanych do pracy przez Egipcjan, i wspomniałem na moje przymierze. 6Dlatego ogłoś Izraelitom: Ja jestem PANEM. Uwolnię was od jarzma egipskiego i wybawię was z niewoli. Wyzwolę was wzniesionym ramieniem, nie szczędząc surowych wyroków. 7Uczynię was moim ludem i stanę się dla was Bogiem. Wówczas utwierdzicie się w przekonaniu, że to właśnie Ja, PAN, jestem waszym Bogiem, tym, który wyprowadza was z niewoli egipskiej. 8Następnie wprowadzę was do ziemi, którą przysiągłem dać Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi. Ja, PAN, dam wam ją na własność”. 9 Mojżesz przekazał te słowa Izraelitom, lecz nie usłuchali go z powodu zniecierpliwienia i utrudzenia. 10PAN powiedział do Mojżesza: 11„Idź, przemów do faraona, króla Egiptu, żeby wypuścił Izraelitów ze swojego kraju”. 12Mojżesz odparł 2
w takich okolicznościach, szukanie winnych. Lud wini przełożonych prac, ci zrzucają winę na Mojżesza i Aarona, Mojżesz czyni wyrzuty Bogu, który go posłał. Powodzenie misji Mojżesza staje więc pod znakiem zapytania. Dzieje się tak być może dlatego, żeby lud zastanowił się, a szczególnie jego przywódcy, nad tym, kto naprawdę decyduje o przebiegu wydarzeń. Klęska ma pomóc Izraelitom w zrozumieniu tego, że bez posłuszeństwa Bogu i wiary w Jego moc nie osiągną wyzwolenia. Drugi opis powołania Mojżesza. Powołanie Mojżesza opisane jest dwa razy (Wj 3,1 – 4,17; 6,2-13.28-30 – 7,7). Bóg po raz drugi wzywa Mojżesza do wypełnienia powierzonej mu misji. Ponownie potwierdza swoją wolę wyzwolenia Izraelitów z niewoli, odwołując się do swoich dawnych relacji z ich przodkami. Raz jeszcze wyjaśnia znaczenie swojego imienia i zapowiada doprowadzenie Izraelitów do Ziemi Obiecanej. Mojżesz, tak jak każdy powołany, musi zrozumieć, że powodzenie jego misji zależy wyłącznie od wiernego i ufnego wykonywania poleceń Boga.
WYJŚCIA 5,18 — 6,12
134
Wj 11,1
Wj 3,14
Wj 3,13-15 Rdz 17,8
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 135
PANU: „Skoro Izraelici mnie nie usłuchali, to faraon mnie posłucha? Nie mam przecież wprawy w mówieniu”. 13Wtedy PAN przemówił do Mojżesza i Aarona i wydał im polecenia dotyczące Izraelitów i faraona, króla Egiptu, aby ten pozwolił wyjść Izraelitom z ziemi egipskiej.
Lb 26,5-9; 1Krn 5,1-10
1Krn 6,1-15
Lb 26,59
Lb 25,6-13
Rodowód Aarona 14 Oto naczelnicy poszczególnych rodów: Synowie Rubena, pierworodnegos Izraelas: Henoch, Pallu, Chesron i Karmi. To są rodziny Rubena. 15 Synowie Symeona: Jemuel, Jamin, Ohad, Jakin, Sochar i Szaul, syn Kananejkis. To są rodziny Symeona. 16 Oto imiona synów Lewiego, według ich pokoleń: Gerszon, Kehat i Merari. Lewi żył sto trzydzieści siedem lat. 17Synowie Gerszona: Libni i Szimi. 18Synowie Kehata: Amram, Ishar, Chebron i Uzzjel. Kehat żył sto trzydzieści trzy lata. 19 Synowie Merariego: Machli i Muszi. To są rodziny Lewiego, według ich pokoleń. 20 Amram ożenił się ze swoją ciotką Jokebed, a ona urodziła mu Aarona i Mojżesza. Amram żył sto trzydzieści siedem lat. 21 Synowie Ishara: Korach, Nefeg i Zikri. 22Synowie Uzzjela: Miszael, Elsafan i Sitri. 23 Aaron ożenił się z Elżbietą, córką Aminadaba a siostrą Nachszona. Ona urodziła mu Nadaba, Abihu, Eleazara i Itamara. 24 Synowie Koracha: Assir, Elkana i Abiasaf. To są rodziny Korachitów. 25 Eleazar, syn Aarona, ożenił się z jedną z córek Putiela. Ona urodziła mu Pinchasa. To są naczelnicy domów Lewiego, według ich rodzin. 26 Stąd wywodzą się Aaron i Mojżesz, do których PANs powiedział: „Wyprowadźcie Izraelitów z Egiptu w szyku bojowym”. 27 Właśnie Mojżesz i Aaron przekonywali faraona, króla Egiptu, by pozwolił Izraelitom opuścić Egipt. Dalszy ciąg opisu powołania Mojżesza 28 PANs rozmawiał z Mojżeszem w ziemi egipskiej 29i powiedział do niego: „Ja jestem PANEM. Przekaż faraonowi, królowi Egiptu, to wszystko, co ci powiem”. 30Mojżesz odparł Rodowód Aarona. Autor biblijny koncentruje się tutaj na Aaronie. Chce wykazać, że pochodzi on z plemienia Lewiego. Lista zaczyna się więc od wymienienia najstarszych synów Jakuba i Lei: Rubena i Symeona, którzy byli braćmi Lewiego. Pozostali synowie Jakuba są pominięci. Wybór dalszych potomków trzech braci jest dość selektywny i wyraźnie akcentuje najważniejsze, z punktu widzenia autora tej genealogii, odgałęzienia rodów lewickich. Centralne miejsce zajmuje linia: Lewi, Kehat, Amram, Aaron. Tylko w przypadku trzech pierwszych jest mowa o ich wieku. Wśród nich szczególną uwagę autora zwraca Amram, Aaron i Eleazar, gdyż podaje się także imiona ich żon i rozciąga genealogię tego ostatniego aż do szóstego pokolenia. Dalszy ciąg opisu powołania Mojżesza. Bóg zwraca Mojżeszowi uwagę na to, że jego zadaniem jest wierne przekazanie wszystkiego, co od Niego usłyszy, i wypełnianie Bożych poleceń. Mojżesz i Aaron nie mogą działać na własną rękę. Zależność od Boga nie czyni ich bezmyślnymi narzędziami. Posłuszeństwo, do którego są wezwani, prowadzi do istotnych celów: poznania Boga, a także przyjęcia Jego decyzji, które dają człowiekowi zbawienie. Człowiek nigdy o własnych
135
WYJŚCIA 6,13-30
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) bogiem dla faraona – Mojżesz będzie działał wobec faraona w Bożym imieniu i Bożą mocą. b) zatnie się w uporze – zob. Wj 4,21+.
Page 136
PANU: „Jestem przecież niewprawny w mowie, jakże więc faraon miałby mnie słuchać?”. 1 PAN rzekł do Mojżesza: „Patrz, ustanawiam cię bogiem dla faraonaa, a twój brat Aaron będzie twoim prorokiems. 2Powiesz mu wszystko, co ci przykazuję, a twój brat Aaron przemówi do faraona, aby wypuścił Izraelitów z Egiptu. 3Sprawię jednak, że faraon zatnie się w uporzeb, abym zdziałał tym liczniejsze znaki i cudas w ziemi egipskiej. 4Faraon was nie posłucha, uderzę więc Egipt swoją mocą, a mój lud wyprowadzę w szyku bojowym, nie szczędząc surowych wyroków. 5Egipcjanie przekonają się, że Ja jestem PANEM, gdy wzniosę moją rękę nad Egiptem i wyprowadzę z niego Izraelitów”. 6Mojżesz i Aaron uczynili to, co im PAN polecił, niczego nie zaniedbując. 7Gdy przemawiali do faraona, Mojżesz miał osiemdziesiąt lat, Aaron zaś osiemdziesiąt trzy.
7
Wj 4,16
Wj 4,21; Ps 135,9
Plagi egipskie Laska Aarona 8 PANs rzekł do Mojżesza i Aarona: 9„Gdy faraon zażąda od was: «Wykażcie się jakimś znakiem», wówczas powiedz Aaronowi: «Weź swoją laskę i rzuć przed faraonem», a ona przemieni się w węża”. 10Mojżesz i Aaron udali się do faraona i postąpili tak, jak im PAN polecił. Aaron rzucił swoją laskę przed faraonem i jego dworzanami, a ona przemieniła się w węża. 11Wtedy faraon wezwał swoich mędrców i czarowników. Egipscy czarodzieje przy pomocy swoich zaklęć zrobili to samo. 12Każdy z nich rzucił swoją laskę, a te przemieniły się w węże, lecz laska Aarona pożarła pozostałe. 13Faraon jednak zaciął się w uporze i nie chciał ich słuchać, jak przepowiedział PAN. Pierwsza plaga: wody stają się krwią PANs powiedział do Mojżesza: „Faraon jest uparty i nie zgadza się na wyjście ludu. 15Idź do faraona rankiem, gdy udaje się nad wodę, i poczekaj na niego nad brzegiem Nilu. W ręku 14
siłach nie dojdzie do tego, co może osiągnąć, gdy jest posłuszny Bogu. Mojżesz i Aaron dowiadują się, że wyzwolenie Izraelitów dokona się wśród znaków i cudów (aluzja do plag egipskich). Celem tej jawnej inter wencji Boga jest to, aby Izraelici, Egipcjanie, a następnie wszyscy ludzie, dowiedzieli się, kim jest Pan. Groza towarzysząca znakom ma przekonać ludzi, że jedynie Pan jest Bogiem. Tylko Jego należy czcić i prosić o zbawienie. Laska Aarona. Pierwsze spotkanie z faraonem (Wj 5,1-5) zakończyło się dla Mojżesza i Aarona klęską oraz restrykcjami wobec Izraelitów. Jedną z przyczyn niepowodzenia było to, że bracia nie wykonali dokładnie nakazu Boga. Podczas drugiego spotkania Mojżesz i Aaron dokładnie wypełniają Boże polecenia, ale także tym razem faraon odrzuca wszelkie żądania. Nawet cudowny znak, którym Bóg potwierdza misję braci, nie przekonuje faraona. Jego upór nie krzyżuje jednak Bożych planów, ale przyczynia się do ich spełnienia. Kolejne odmowy faraona sprawią, że jeszcze wyraźniej unaoczni się potęga i wszechmoc Boga. Spotkanie z faraonem rozpoczyna więc serię konfrontacji, których celem jest uznanie przez wszystkich, że jedynie Pan jest Bogiem. Pierwsza plaga: wody stają się krwią. W tym miejscu rozpoczyna się opis dziewięciu plag, które spadły na Egipcjan (Wj 7,14 – 10,29). Można je potraktować jako naturalne zjawiska, które posłużyły Bogu do ukarania Jego przeciw-
WYJŚCIA 7,1-15
136
Wj 4,2n
02_Wj:02_Wj
Wj 4,9; Ps 78,44; 105,29; Mdr 11,6-8; Ap 8,8.11; 16,4-7
Ps 78,45; 105,30; Mdr 19,10; Ap 16,13
9/3/08
2:08 PM
Page 137
trzymaj laskę, która przemieniła się w węża. 16Powiesz mu: «PAN, Bóg Hebrajczykóws, posłał mnie do ciebie z poleceniem: Wypuść mój lud, aby Mi służył na pustyni! Czyżbyś wciąż jeszcze nie chciał Mnie słuchać?». 17To mówi PAN: Oto znak, który przekona cię, że Ja jestem PANEM: Uderzę wody Nilu laską, którą trzymam w ręce, a one staną się krwiąs. 18 Ryby w Nilu pozdychają. Nil zacznie cuchnąć i Egipcjanie nie będą mogli pić z niego wody”. 19 PAN mówił dalej do Mojżesza: „Aaronowi powiesz: «Weź swoją laskę i wznieś rękę nad wodami Egiptu, nad rzekami i kanałami, nad jeziorami i sadzawkami, a przemienią się w krew. Cała kraina Egiptu, nawet drewniane i kamienne naczynia napełnią się krwią»”a. 20Mojżesz i Aaron postąpili dokładnie według poleceń PANA. Aaron, w obecności faraona i jego dworzan, uniósł laskę i uderzył wody Nilu, a wszystkie wody Nilu stały się krwią. 21Ryby w Nilu pozdychały. Nil zaczął cuchnąć i Egipcjanie nie mogli pić jego wody. Cała kraina Egiptu napełniła się krwią. 22Gdy jednak egipscy czarodzieje swoimi sztuczkami zdołali zrobić to samo, faraon trwał w uporze i nie posłuchał Mojżesza i Aarona, co zresztą PAN zapowiedział. 23 Faraon odwrócił się i udał do swojego pałacu, nie zwracając uwagi na to, co się wydarzyło. 24A wszyscy Egipcjanie kopali studnie wokół Nilu w poszukiwaniu wody, gdyż woda z Nilu nie nadawała się do picia.
a) W ww. 17-18 była mowa o tym, że jedynie woda Nilu zamieni się w krew. W w. 19 okazuje się, że plaga ma dotknąć także inne wody. Różnica jest wynikiem połączenia dwóch tradycji.
Druga plaga: żaby 25 Minęło siedem dni od chwili, gdy PANs uderzył Nil. 26 Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: „Idź do faraona i powiedz mu: «To mówi PAN: Wypuść mój lud, aby Mi służył! 27 Jeśli nie pozwolisz mu wyjść, Ja ześlę żaby na cały twój kraj. 28 Nil zaroi się od żab. Wypełzną one i wedrą się do twojego pałacu, do twojej sypialni, na twoje łóżko, jak również do domów twoich dworzan i twojego ludu, nawet do twoich pieców i mis na ciasto. 29Żaby oblezą ciebie, twój lud i cały twój dwór»”. ników. Istnieje również pogląd, że plagi to znaki, których nie da się wyjaśnić, a ich celem jest dodatkowe uwiarygodnienie misji Mojżesza i Aarona. W takim ujęciu istotą tekstów o plagach byłyby dyskusje pomiędzy faraonem a przywódcami Izraela na temat poznania Boga i próba odpowiedzenia na pytanie: Kim jest Pan? Pier wotnie istniały dwie wersje opowiadania o plagach. Starsza wersja składała się prawdopodobnie z opisu siedmiu plag, młodsza – pięciu. W starszej wersji główną postacią jest Mojżesz, który przemawia w imieniu Boga. W wersji młodszej dużą rolę odgrywa Aaron, jako reprezentant izraelskich kapłanów. Aaron występuje w jawnej opozycji do egipskich czarowników, których ostatecznie pokonuje. W ten sposób dowiedziona jest bezużyteczność magii i wyższość mocy Boga. Obie wersje opowiadania połączono i powstał obecny tekst (Wj 7,14 – 10,29), który zawiera opis dziewięciu plag. W wyniku połączenia tekstów i przyjęcia określonej kompozycji pojawiły się powtórzenia, a nawet sprzeczności między opisami. Istotne jest to, że każdy z tych opisów akcentuje moc Boga, która objawiała się coraz intensywniej w miarę rozwoju akcji aż do punktu kulminacyjnego, czyli nocy paschalnej i tryumfalnego opuszczenia Egiptu przez Izraelitów (Wj 12,29-33). Opis przebiegu plag przypomina stopniowy powrót do pierwotnego chaosu (Rdz 1,2). Zachwianie porządku natury, widoczne w poszczególnych plagach, można odczytać m.in. jako upomnienie Boga, skierowane do tych, którzy Go odrzucają i lekceważą. Bezpieczeństwo Izraelitów, których plagi nie dotykają, ma na celu ukazanie
137
WYJŚCIA 7,16-29
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 138
8
1
PAN dalej mówił do Mojżesza: „Aaronowi powiesz: Wznieś rękę z laską nad rzekami, nad kanałami i nad jeziorami. Spraw, aby żaby oblazły krainę Egiptu”. 2Aaron wzniósł rękę nad wodami Egiptu, a żaby wyszły i pokryły ziemię egipską. 3To samo jednak zrobili egipscy czarodzieje: sprowadzili żaby na obszar Egiptu. 4 Faraon wezwał Mojżesza i Aarona i rzekł do nich: „Módlcie się do PANA, aby oddalił żaby ode mnie i mojego ludu. Tylko pod tym warunkiem wypuszczę lud, aby złożył PANU ofiarę”. 5Mojżesz odrzekł faraonowi: „Zechciej wyznaczyć mi czas, kiedy mam się modlić za ciebie, twoich dworzan i lud, aby wyginęły żaby u ciebie i w twoim pałacu. Przeżyją tylko te, które są w Nilu”. 6Odpowiedział: „Jutro”. Mojżesz dodał: „Stanie się, jak powiedziałeś, abyś przekonał się, że nie ma równego PANU, naszemu Bogu. 7Żaby oddalą się od ciebie, od twojego pałacu, od twoich dworzan i od twojego ludu, pozostaną tylko w Nilu”. 8Gdy Mojżesz i Aaron wrócili od faraona, Mojżesz błagał PANA w sprawie żab, które zesłał na faraona. 9 PAN spełnił prośbę Mojżesza. Żaby pozdychały w domach, na dziedzińcach i na polach. 10Zbierano je i składano na stosy, a wszędzie cuchnęło. 11Faraon odetchnął z ulgą, lecz trwał w uporze i nie usłuchał ich, co zresztą PAN zapowiedział. Trzecia plaga: komary PANs rzekł do Mojżesza: „Powiedz Aaronowi: Wyciągnij swoją laskę i uderz pył ziemi, aby przemienił się w komary na całym obszarze Egiptu”. 13Tak też postąpili. Aaron wzniósł rękę, w której trzymał laskę, i uderzył pył ziemi, który zamienił się w komary dokuczliwe dla ludzi i bydła. Wszelki pył ziemi przemienił się w komary na całym obszarze Egiptu. 14To samo chcieli zrobić czarownicy, uciekając się do swoich sztuczek, lecz nie zdołali wyczarowaćs komarów. Komary natomiast dokuczały ludziom i bydłu. 15Wtedy czarownicy rzekli do faraona: „W tym jest palec Boży”. Mimo to faraon trwał w uporze i nie usłuchał ich, co zresztą PAN zapowiedział. 12
Czwarta plaga: robactwo 16 PANs powiedział do Mojżesza: „Wstań o świcie i idź do faraona, gdy będzie wybierał się nad wodę. Oznajmisz mu: Egipcjanom drogi ratunku. Jeśli podobnie jak Izraelici oddadzą cześć Panu i będą posłuszni Jego decyzjom, zostaną ocaleni. W miarę rozwoju akcji widać też, jak maleje siła egipskich czarowników, a ukazuje się potęga Boga, który objawia się jako Stwórca i Pan wszechświata. W opowiadaniu wyraźnie zarysowana jest różnica między faraonem i Bogiem oraz ich troską o ludzi. Faraon swoim uporem skazuje własnych poddanych na kolejne cierpienia. Bóg chroni swój lud i gotów jest powstrzymać plagi, ratując od zguby Egipcjan, jeśli zmienią oni swoje postępowanie. Muszą tylko uznać, że jedynie Pan jest Bogiem i wypełniać Jego nakazy. Podczas pierwszej konfrontacji pomiędzy faraonem a Mojżeszem i Aaronem, Mojżesz został osamotniony. W trakcie serii plag to faraon i Egipcjanie są coraz bardziej podzieleni, aż w końcu król egipski zostaje opuszczony przez swoich poddanych i osamotniony w swojej walce przeciwko Bogu. Faraon uzyskuje też coraz wyraźniejszą odpowiedź na pytanie, które postawił podczas pierwszego spotkania z Mojżeszem i Aaronem (Wj 5,2). Jest zmuszony przyznać, że Bóg Izraela jest Panem całej ziemi.
WYJŚCIA 8,1-16
138
Ps 105,31; Mdr 19,10
Łk 11,20
02_Wj:02_Wj
Ps 78,45; Mdr 16,9
Rdz 47,1
Wj 5,3
9/3/08
2:08 PM
Page 139
«To mówi PAN: Wypuść mój lud, aby Mi służył. 17Jeśli ty nie puścisz mojego ludu, to Ja ześlę robactwoa na ciebie, na twoich dworzan, na twój lud i na twój pałac. Robactwem napełnią się domy Egipcjan, a nawet ziemia, po której chodzą. 18 W owym dniu oddzielę jednak krainę Goszenb, którą zamieszkuje mój lud. Nie pojawi się na niej robactwo, abyś się przekonał, że Ja jestem PANEM tu, na tej ziemi. 19Oddzielę znakiem odkupienia mój lud od twojego luduc. Jutro ten znak się dokona»”. 20Tak też PAN uczynił. Mnóstwo robactwa wtargnęło do pałacu faraona, do mieszkań jego dworzan i na całą ziemię egipską. Cały kraj został zniszczony przez robactwo. 21Faraon przywołał wówczas Mojżesza i Aarona i rzekł do nich: „Idźcie, złóżcie ofiarę waszemu Bogu na tej ziemi”. 22Mojżesz odpowiedział: „Nie wypada nam tak postąpić, bo zamierzamy złożyć PANU, naszemu Bogu, w ofierze zwierzęta, którym w Egipcie oddaje się cześć bałwochwalczą. Czyż Egipcjanie nie ukamienująd nas, gdy w ich obecności złożymy w ofierze zwierzęta, którym oni taką cześć oddają? 23Musimy udać się na trzydniową wędrówkę w głąb pustyni, aby złożyć ofiarę PANU, Bogu naszemu, zgodnie z Jego wolą”. 24Faraon odparł: „Pozwalam wam iść. Możecie złożyć ofiarę PANU, waszemu Bogu, na pustyni pod warunkiem, że zbytnio się nie oddalicie. I pomódlcie się też za mnie”. 25Mojżesz rzekł: „Obiecuję, że skoro tylko wyjdę od ciebie, będę się modlił do PANA, aby już jutro robactwo odeszło od ciebie, twojego dworu i twojego ludu, pod warunkiem, że nie będziesz nas więcej zwodził, cofając pozwolenie na wyjście i złożenie ofiary PANU”. 26Gdy Mojżesz odszedł od faraona, modlił się do PANA. 27PAN spełnił prośbę Mojżesza i całkowicie oddalił robactwo od faraona, jego dworu i jego ludu. 28Mimo wszystko i tym razem upór zawładnął faraonem i nie wypuścił on ludu.
a) robactwo – termin różnie tłumaczony. W tradycji starożytnego chrześcijaństwa rozumiany jako muchy (według Septuaginty: psia mucha). Starożytny judaizm widzi tu wszelkiego rodzaju stworzenia uciążliwe dla człowieka. Obecnie niektórzy sugerują, że chodzi o szczególny gatunek bąków. b) Goszen – zob. Wj 1,7+. c) Niektórzy na podstawie starożytnych przekładów tłumaczą: Wprowadzę rozdział pomiędzy moim ludem a twoim. d) ukamienują – jeden ze sposobów wymierzania kary śmierci. Zazwyczaj skazańca kamienowano po wydaniu wyroku, wyprowadzano go poza teren zamieszkały, obnażano i zebrani, poczynając od świadków, rzucali w niego kamieniami, aż zmarł. W Izraelu kara ta była stosowana głównie za przewinienia religijne i moralne (np. Kpł 24,15-16; Pwt 22,21).
Piąta plaga: zaraza 1 PANs powiedział do Mojżesza: „Idź do faraona i przemów do niego: «To mówi PAN, Bóg Hebrajczykóws: Wypuść mój lud, aby Mi służył. 2Jeśli nie pozwolisz im wyjść i nadal będziesz ich siłą zatrzymywał, 3wówczas ręka PANA porazi twoje trzody na pastwiskach, konie, osły, wielbłądy, bydło i owce. Nastanie straszliwa zaraza. 4PAN jednak oddzieli trzody Izraelas od trzód Egipcjan i nie padnie żadne zwierzę należące do Izraelitów. 5PAN już wyznaczył czas: jutro PAN dokona tego na tej ziemi»”. 6Nazajutrz PAN zrobił tak, jak zapowiedział. Padły wszystkie trzody Egipcjan, a z trzód Izraelitów nie zdechło ani jedno zwierzę. 7Faraon kazał to sprawdzić, i rzeczywiście, spośród trzód Izraelitów nie padła nawet jedna sztuka. Mimo to faraon trwał w uporze i nie wypuścił ludu.
9
Ps 78,48
139
WYJŚCIA 8,17 — 9,7
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) zaciął się w uporze – zob. Wj 4,21+. b) Goszen – zob. Wj 1,7+.
Page 140
Szósta plaga: wrzody 8 PANs powiedział do Mojżesza i Aarona: „Weźcie pełne garści sadzy z pieca, a Mojżesz niech w obecności faraona sypnie nią w niebo. 9Uniesie się ona jak pył po całej ziemi egipskiej, a gdy opadnie na ludzi i na bydło, spowoduje wrzody pęczniejące ropą, we wszystkich zakątkach Egiptu”. 10 Nabrali więc sadzy z pieca i stanęli przed faraonem. Mojżesz sypnął nią w niebo i stała się ropiejącymi wrzodami na ludziach i na bydle. 11Wróżbicis nie mogli stanąć przed Mojżeszem z powodu wrzodów, gdyż nawet ich dotknęły, jak zresztą wszystkich Egipcjan. 12A jednak PAN sprawił, że faraon zaciął się w uporzea i nie usłuchał ich, jak przepowiedział PAN Mojżeszowi. Siódma plaga: grad PANs rzekł do Mojżesza: „Wstań o świcie, idź do faraona i oznajmij mu: «To mówi PAN, Bóg Hebrajczykóws: Wypuść mój lud, aby Mi służył. 14Tym razem bowiem zamierzam spuścić wszystkie moje plagi na ciebie samego, na twoich dworzan i na twój lud, abyś przekonał się, że nie ma Mi równego na całej ziemi. 15Nadszedł czas, bym wyciągnął dłoń i ugodził ciebie i twój lud taką zarazą, która zgładzi cię z ziemi. 16Tylko dlatego zachowałem cię jeszcze przy życiu, aby ukazać ci moją moc i żeby moje imięs rozgłaszano po całej ziemi. 17Ty jednak wciąż zagradzasz drogę mojemu ludowi i nie chcesz go wypuścić. 18Jutro, o tej samej porze, spuszczę niezwykle ciężki grad, jakiego nie było od założenia Egiptu aż do dziś. 19Teraz więc każ spędzić z pola trzody i wszystko, co masz. Wszyscy bowiem ludzie oraz bydło, które pozostanie na polu, a nie schroni się pod dach, zginie wskutek gradobicia»”. 20Ci spośród dworzan faraona, którzy lękali się słowa PANA, zagnali służbę i trzody do domostw. 21Ci zaś, którzy zlekceważyli słowo PANA, pozostawili służbę i trzody na polach. 22 PAN rzekł do Mojżesza: „Wznieś rękę ku niebu, a gradobicie porazi całą krainę Egiptu, ludzi i bydło, a nawet wszelkie rośliny polne na całej ziemi egipskiej”. 23Mojżesz wyciągnął swoją laskę ku niebu, a PAN zesłał grzmoty i grad. Pioruny błysnęły ku ziemi, PAN spuścił gradobicie na Egipt. 24 Sypał grad, a pośród niego migotały błyskawice. Od czasów, jak na ziemi egipskiej zamieszkali ludzie, nie pamiętano dotkliwszego gradobicia. 25Na całym obszarze Egiptu grad poraził wszystko, co przebywało na polu, od człowieka aż do bydła. Gradobicie zniszczyło wszystkie rośliny polne i połamało wszystkie drzewa. 26Tylko krainę Goszenb, którą zamieszkiwali Izraelici, grad ominął. 27Faraon kazał więc wezwać Mojżesza i Aarona i rzekł do nich: „Zgrzeszyłem, przyznaję. PAN postąpił sprawiedliwie, a ja i mój lud jesteśmy winni.
Ap 16,2
13
WYJŚCIA 9,8-27
140
Rz 9,17
Ps 78,47n; 105,32; Mdr 16,15-19; Ez 38,22; Ap 8,7; 16,21
Rdz 47,1n
Lb 22,34; 1Sm 15,24; 26,21; 2Sm 12,13; Ps 51,6
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 141
28
Wj 19,5; Pwt 10,14; Ps 24,1
Módlcie się do PANA, gdyż pioruny i grad stają się nie do zniesienia. Pozwalam wam iść, nie będę was dłużej zatrzymywał”. 29Mojżesz odpowiedział: „Gdy tylko wyjdę za miasto, wzniosę ręce do PANA. Ustaną grzmoty, grad przestanie padać, żebyś przekonał się, że do PANA należy ziemia. 30 Sądzę jednak, że ani ty, ani twoi słudzy, nie boicie sięa jeszcze PANA Boga”. 31 Plony lnu i jęczmienia uległy zniszczeniu, gdyż jęczmień właśnie wypuścił kłosy, a len zakwitł. 32Pszenica i orkiszb ocalały, gdyż kiełkują później. 33 Mojżesz odszedł od faraona i udał się za miasto. Gdy wzniósł ręce do PANA, ustały grzmoty i gradobicie, a deszcz przestał smagać ziemię. 34Faraon widząc, że ustał deszcz, grad i grzmoty, znowu zaczął grzeszyć i trwał w uporze razem ze swoimi dworzanami. 35Faraon zaciął się w uporze i nie wypuścił Izraelitów, tak jak PAN przepowiedział przez Mojżesza.
a) nie boicie się – zob. Słownik (Bojaźń Boża). b) orkisz – odmiana pszenicy uprawiana zwłaszcza w starożytności i średniowieczu. Obecnie orkisz został wyparty przez inne odmiany zbóż, bogatszych w białko i inne składniki odżywcze. c) Ja sprawiłem, że… zacięli się w uporze – zob. Wj 4,21+.
Ósma plaga: szarańcza 1 PANs rzekł do Mojżesza: „Idź do faraona. Ja sprawiłem, że on i jego słudzy zacięli się w uporzec, abym dokonał wśród nich moich znaków, 2a ty żebyś mógł opowiadać swoim synom i wnukom o tym, jak postąpiłem wobec Egipcjan i jakich znaków dokonałem wśród nich. Dzięki temu poznacie, że Ja jestem PANEM”. 3 Aaron i Mojżesz poszli do faraona i powiedzieli mu: „To mówi PAN, Bóg Hebrajczykóws: Jak długo jeszcze będziesz się pysznił przede Mną? Wypuść mój lud, aby Mi służył! 4Jeżeli będziesz sprzeciwiał się wyjściu mojego ludu, jutro sprawię, że szarańcza wtargnie w twoje granice. 5Pokryje całą ziemię, tak że nie będziesz mógł dostrzec jej powierzchni. Strawi resztki, które ocalały wam z gradobicia, zniszczy wszystkie drzewa, które zaczynają wyrastać na polach. 6Zaroi się od niej w twoich pałacach, w mieszkaniach twoich dworzan i w domach wszystkich Egipcjan. Czegoś podobnego nie widzieli najdalsi twoi przodkowie, od dnia, w którym zamieszkali na tej ziemi aż do dziś”. Następnie Mojżesz odwrócił się i odszedł od faraona. 7 Wtedy dworzanie faraona powiedzieli do niego: „Jak długo jeszcze ten człowiek będzie działał na naszą zgubę? Wypuść tych ludzi, niech sobie służą PANU, ich Bogu. Czy nie zdajesz sobie sprawy, że Egipt ginie?”. 8Wezwano więc ponownie Mojżesza i Aarona do faraona, a on rzekł do nich: „Idźcie, służcie PANU, waszemu Bogu. Którzy to mają wyruszyć?”. 9 Mojżesz odpowiedział: „Pójdziemy razem z dziećmi i starcami, zabierzemy naszych synów i córki, trzody owiec i bydła, gdyż będziemy obchodzić święto PANA”. 10Faraon odrzekł: „Tak życzę wam opieki za strony PANA, jak pozwalam
10
Wj 12,26; 13,8; Pwt 6,7.20-25; Joz 4,6-7; Ps 78,46; 105,34; Mdr 16,9
141
WYJŚCIA 9,28 — 10,10
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) faraon trwał w uporze – zob. Wj 4,21+.
Page 142
wam zabrać ze sobą dzieci! Widać jak na dłoni, że knujecie zdradę. 11Dlatego się nie zgadzam! Niech pójdą sami mężczyźni i niech służą PANU, o to przecież prosiliście”. Po czym faraon ich przepędził. 12 PAN rzekł więc do Mojżesza: „Wznieś rękę nad krainą Egiptu, aby szarańcza spadła na ziemię egipską. Niech pożre wszelką roślinność i wszystko to, co ocalało z gradobicia”. 13Mojżesz wyciągnął swoją laskę nad Egiptem, a PAN skierował wschodni wiatr na tę krainę. Wiało cały dzień i całą noc, a nad ranem wschodni wiatr przyniósł szarańczę. 14Szarańcza obsiadła całą egipską ziemię, zagnieździła się we wszystkich zakątkach kraju. Nigdy przedtem nie było tak dotkliwej plagi szarańczy i w przyszłości nie będzie podobnej. 15Szarańcza pokryła całą powierzchnię ziemi ciemną powłoką, strawiła wszelką roślinność i wszystkie owoce drzew, których nie dosięgło gradobicie. Nie pozostało nic zielonego na drzewach i na polach na całym obszarze Egiptu. 16Faraon czym prędzej wezwał Mojżesza i Aarona i rzekł: „Zgrzeszyłem przeciwko PANU, Bogu waszemu, i przeciwko wam. 17Wybaczcie mi jednak i teraz mój grzechs. Pomódlcie się do PANA, waszego Boga, aby tylko oddalił to śmiertelne zagrożenie”. 18Mojżesz wyszedł od faraona i modlił się do PANA. 19PAN odwrócił więc kierunek wiatru, potężny wicher zachodni porwał szarańczę i rzucił ją do Morza Czerwonego. Na całym obszarze Egiptu nie pozostało ani śladu po szarańczy. 20PAN jednak sprawił, że faraon trwał w uporzea i nie wypuścił Izraelitów. Dziewiąta plaga: ciemności PANs rzekł do Mojżesza: „Wznieś rękę ku niebu, a taka ciemność ogarnie ziemię egipską, że można będzie jej dotknąć”. 22Mojżesz wzniósł rękę ku niebu, a gęsta ciemność opanowała całą krainę Egiptu na trzy dni. 23Ludzie nie widzieli siebie nawzajem, co więcej, nikt nie był w stanie przez trzy dni podnieść się ze swojego miejsca. Tymczasem w domach Izraelitów było widno. 24Faraon wezwał Mojżesza i powiedział: „Idźcie, służcie PANU. Jedynie trzody owiec i bydła niech zostaną, dzieci zaś możecie zabrać ze sobą”. 25 Mojżesz odparł: „Ty dasz nam bydło na ofiarys i całopalenias, które mamy złożyć PANU, naszemu Bogu, 26a także nasze trzody, co do jednej sztuki, wyruszą z nami. Z nich bowiem mamy składać ofiary, aby służyć PANU, naszemu Bogu. Nie wiemy zaś, jak mamy służyć PANU, dopóki nie przybędziemy na miejsce”. 27PAN sprawił, że faraon trwał w uporzea i nie zgodził się na ich wyjście. 28Faraon rzekł do Mojżesza: „Precz z moich oczu! Żebyś nie odważył się więcej stanąć przede mną! W dniu, w którym to zrobisz – zginiesz!”. 29Mojżesz odparł: „Niech będzie, jak powiedziałeś. Nie stawię się więcej przed tobą”. 21
WYJŚCIA 10,11-29
142
Ps 78,46; 105,34
Ap 9,3n
Ps 105,28; Mdr 17,1-18,4; Ap 16,10
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 143
Zapowiedź dziesiątej plagi 1 PANs rzekł do Mojżesza: „Ześlę jeszcze jedną plagę na faraona i na Egipt, po czym was stąd wypuści, odeśle, co więcej, wypędzi wasa. 2Powiedz też ludowi, żeby każdy mężczyzna i każda kobieta pożyczyli od swoich znajomych srebrne i złote naczyniab”. 3PAN wzbudził u Egipcjan życzliwość względem ludu. Również Mojżesz zyskał w Egipcie wielkie uznanie w oczach dworzan faraona i w oczach ludu. 4 Mojżesz powiedział: „To mówi PAN: O północy przejdę przez Egipt. 5Zabiję wszystkich pierworodnychs w ziemi egipskiej, od pierworodnego syna faraona, który zasiada na swoim tronie, aż do pierworodnego niewolnicy przy żarnach, oraz wszystko pierworodne wśród bydła. 6Lament niewysłowiony rozlegnie się w całej krainie Egiptu, nie było takiego przedtem i podobny nigdy się nie powtórzy. 7A na Izraelitów nawet pies nie szczekniec, dotyczy to zarówno ludzi, jak i bydła. Po tym poznacie, że PAN wprowadza rozdział między Egiptem a Izraelem. 8Wówczas ci wszyscy twoi dworzanie przyjdą do mnie i kornie błagać będą w pokłonach: «Idź wraz z całym ludem, któremu przewodzisz». Wtedy pójdę”. Mojżesz wyszedł od faraona wielce zagniewany. 9PAN rzekł do Mojżesza: „Faraon nie posłucha was, aby tym liczniejsze stały się moje cudas w krainie Egiptu”. 10Tych właśnie cudów dokonali Mojżesz i Aaron wobec faraona, lecz PAN sprawił, że faraon zaciął się w uporzed i nie wypuścił Izraelitów ze swojego kraju.
11
Wj 3,21
Wj 12,12
a) wypuści… wypędzi was – obok przekazu stwierdzającego, że Izraelici byli wypędzeni (Wj 6,1; 12,31-33.39), istnieje inny, świadczący o tym, że sami uciekli (Wj 10,28-29). Obie tradycje mogą wskazywać, że chodzi o historyczne doświadczenia dwóch różnych grup Izraelitów. b) W ten sposób Izraelici uzyskają rekompensatę za niewolniczą pracę. c) Wyrażenie to oznacza, że nie dotknie ich nawet najmniejsze nieszczęście. d) faraon zaciął się w uporze – zob. Wj 4,21+. e) miesiąc – w starożytnym kalendarzu (Pwt 16,1) pierwszy miesiąc wiosny (przełom marca i kwietnia) nosił nazwę Abib, a w kalendarzu zapożyczonym od Babilończyków – Nisan.
Noc paschalna i Wyjście z Egiptu Polecenia dotyczące Nocy paschalnej 1 PANs powiedział do Mojżesza i Aarona w ziemi egipskiej: 2„Ten miesiące będzie dla was najważniejszym z miesięcy, od niego zaczniecie liczyć miesiące roku. Ogłoście całej społeczności Izraelas: Dziesiątego dnia tego miesiąca niech każdy z was weźmie barankas dla swojej rodzi-
12
Kpł 23,5-8; Lb 9,1-14; 28,16-25; Pwt 16,1-8; Ez 45,21-24; Mt 26,17-18; Łk 22,15-16; 3 1Kor 5,7
Zapowiedź dziesiątej plagi. W tym fragmencie powtórzono wcześniejsze zapowiedzi dotyczące wyjścia Izraelitów z Egiptu (w. 2, por. Wj 3,21-22; zob. 12,35n; w. 5, por. Wj 4,23). Wyraźna wzmianka o oddzieleniu Izraelitów od Egipcjan (w. 7, por. Wj 8,18n) nie powinna być rozumiana jako odrzucenie lub przekreślenie tych ostatnich przez Boga. Izraelici zostali wybrani po to, aby w ich historii ukazała się wszystkim ludziom prawda o Bogu. To, że zostali wybrani, nie może być traktowane przez Izraelitów jako powód do wywyższania się, ale powinno być rozumiane jako wezwanie do szczególnej służby wobec narodów. Istotą tej służby jest nieustanne oddawanie czci Bogu, wypełnianie Jego poleceń i rozgłaszanie Jego dzieł. Więź między Bogiem i ludem izraelskim pokazuje, w jaki sposób Bóg traktuje wszystkich ludzi, których powołał do istnienia i których chce zbawić. Przebaczanie grzechów i niewierności Izraelitom w wymowny sposób świadczy o miłosierdziu, którym Bóg obdarza wszystkich ludzi. Każdy człowiek, podobnie jak Egipcjanie, może odrzucić Boga i Jego miłość, ale wtedy skazuje się na upadek i unicestwienie, czego symbolem może być śmierć wszystkiego, co pierworodne w Egipcie. Oddzielenie Izraelitów od Egipcjan ukazuje w istocie dwa sposoby życia, które człowiek może wybrać. Życie w łączności z Bogiem daje człowiekowi wolność, a odrzucenie Boga pogrąża w niewoli. Polecenia dotyczące Nocy paschalnej. Fragment ten stanowi część większej sekcji, która zaczyna się w Wj 12,1, a kończy w Wj 15,21. Jej treść osadzona jest w realiach liturgicznych. Opisane zwyczaje religijne, dobrze znane późniejszym autorom biblijnym, a istniejące początkowo niezależnie od siebie, łączy wspólne odniesienie do najważniejszego
143
WYJŚCIA 11,1 — 12,3
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) bez skazy – zwierzę nie mogło być chore lub kalekie. b) naznaczą futrynę drzwi – należało naznaczyć krwią górną część futryny (nadproże) i dwie prostopadłe belki. Progu nie znaczono. c) przaśnym chlebem – był to chleb tylko z mąki i wody, bez zakwasu, czyli sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawionego z poprzedniego wypieku. Zakwas służył do spulchniania ciasta. d) gorzkimi ziołami – mogły to być m.in. sałata, cykoria, chrzan. e) przaśniki – czyli przaśny chleb (Wj 12,8+). Jedzenie przaśnych chlebów jest pamiątką wyjścia z Egiptu (Wj 12,34.39). f) pozbędziecie się zakwasu – jest to znak wyzwolenia z niewoli Egiptu, który później stał się także symbolem oczyszczenia z tego wszystkiego, za co zostali ukarani Egipcjanie, czyli bałwochwalstwa, pychy, kłamstwa i innych grzechów (Mt 16,6; 1Kor 5,7n).
Page 144
ny, po jednym baranku dla domu. 4Jeśli rodzina jest zbyt mała, aby zjeść baranka, niech zaprosi do swojego domu najbliższego sąsiada, aż zbierze się odpowiednia liczba biesiadników. Tak jedzcie baranka, aby każdy spożył właściwą dla siebie porcję. 5Wasz baranek ma być jednorocznym samcem, bez skazy a, wybranym spośród owiec. Możecie też wziąć koźlę. 6Będziecie go strzegli do czternastego dnia tego miesiąca, a pod wieczór zabije go cała społeczność Izraela. 7Jego krwiąs naznaczą futrynę drzwib każdego domu, gdzie będą go jeść. 8Upieczone mięso zjedzą tej nocy. Spożyją je z przaśnym chlebemc i gorzkimi ziołamid. 9 Nie jedzcie z niego nic surowego ani ugotowanego w wodzie. Macie go upiec w całości razem z głową, kończynami i wnętrznościami. 10Nie zostawicie z niego niczego na następny dzień, a jeśliby coś pozostało do rana, spalicie to w ogniu. 11Tak oto będziecie go jeść: wasze biodra będą przepasane, wasze stopy obute w sandały, w rękach będziecie trzymać podróżne laski. Będziecie go jeść pospiesznie. Taka będzie Paschas PANA. 12Tej nocy przejdę przez ziemię Egiptu i zabiję wszystko pierworodnes w ziemi Egiptu, od człowieka aż do bydła, a nad wszystkimi bogami Egiptu odbędę sąds, Ja, PAN. 13Waszym znakiem będzie krew na domach, w których się schronicie. Skoro zobaczę krew, ominę was i nie porazi was nieszczęście, gdy będę pustoszył ziemię Egiptu. 14Macie upamiętnić ten dzień. Będziecie go obchodzić jako święto PANA. Po wszystkie pokolenia świętowanie go będzie wiecznym przykazaniems. Przaśniki 15 Przez siedem dni będziecie jedli przaśnikie, ponieważ pierwszego dnia pozbędziecie się zakwasuf z waszych domów. Ktokolwiek jadłby chleb na zakwasie, od pierwszego aż do siódmego dnia, zostanie usunięty spośród Izraelitów. 16Pierwszego dnia zwołacie święte zgromadzenies i siódmego dnia również zwołacie święte zgromadzenie. W tych dniach przerwiecie wszelkie wasze zajęcia, będziecie mogli przyrządzać tylko to, co każdy potrzebuje do jedzenia. 17Będziecie przestrzegać
wydarzenia zbawczego w dziejach Izraela: wybawienia z niewoli. Opis nocy paschalnej i dziesiątej plagi oraz cudownego przejścia przez morze znajdują się w samym centrum tej sekcji i umieszczone są pomiędzy kolejnymi fragmentami dotyczącymi kultu i liturgii. Wskazuje to, że liturgia jest kluczem do zrozumienia tych wydarzeń oraz sensu samego wyzwolenia z niewoli. Niektóre elementy Paschy zostały zaczerpnięte z wcześniejszych świąt nomadów, którzy wiosną i jesienią zwracali się do bóstw o ochronę siebie i swoich stad przed demonami i nieszczęściami. Słowo Pascha może oznaczać ‘przejść obok’, ‘minąć’, ale także ‘ochraniać’. Izraelici zostali ominięci przez dziesiątą plagę, ochroniła ich krew baranka na drzwiach ich domów (Wj 12,21-23.29). Także Jezus świętował Paschę ze swoimi uczniami (np. Mt 26,18). Podczas Paschy, która stała się Ostatnią Wieczerzą, ustanowił sakrament Eucharystii (np. Łk 22,14-23+). Ofiara Jezusa na krzyżu została w NT utożsamiona z ofiarą baranka paschalnego (np. Łk 23,44-46). Przaśniki. Informacje dotyczące zasad obchodzenia Paschy przerwane są wtrąceniem zawierającym opis przygotowania i przeżywania Święta Przaśników, które obchodzono przez siedem dni na początku zbiorów jęczmienia (przełom marca i kwietnia; Lb 28,17+). Ponieważ Pascha i Święto Przaśników zbiegały się w czasie z pierwszą wiosenną pełnią księżyca, zostały z czasem połączone i obchodzono je równocześnie. W przypadku obu uroczystości akcent położono na posłuszeństwo wskazaniom Mojżesza i konieczność wiernego ich wypełnienia przez przyszłe pokolenia.
WYJŚCIA 12,4-17
144
Kpł 22,19n; 1P 1,19
Łk 12,35; 1P 1,13
Wj 13,3-10; 23,15; 1Kor 5,7
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 145
zasad dotyczących przaśników, gdyż w tym dniu wyprowadziłem was w szyku bojowym z ziemi Egiptu. Będziecie obchodzić ten dzień przez wszystkie pokolenia – jest to wieczne przykazanies. 18W pierwszym miesiącua, od wieczora czternastego dnia do wieczora dnia dwudziestego pierwszego, będziecie jeść przaśny chleb. 19Przez siedem dni nie znajdzie się zakwas w waszych domach. Ktokolwiek bowiem zjadłby chleb na zakwasie, zostanie usunięty ze społeczności Izraela, zarówno cudzoziemiec, jak i członek narodu. 20Nie będziecie jedli żadnego chleba na zakwasie. We wszystkich waszych domach będziecie spożywać chleb przaśny”.
a) W pierwszym miesiącu – chodzi o miesiąc zwany Abib, później Nisan, który wyznaczał początek roku (obecnie przełom marca i kwietnia). b) wiązkę hizopu – hizop (majeranek syryjski) jest rośliną, której gałązki osiągają do 90 cm długości. Był wykorzystywany do rytualnych pokropień (np. Lb 19,18; Kpł 14,4; Ps 51,9; Hbr 9,19). c) Naznaczcie… drzwi – zob. Wj 12,7+.
Polecenia Mojżesza Mojżesz wezwał wszystkich starszychs Izraelas i powiedział do nich: „Wybierzcie barankis dla waszych rodzin i zabijcie je jako Paschęs. 22Weźcie też wiązkę hizopub i zanurzcie ją we krwis zebranej w misie. Naznaczcie futrynę drzwic krwią wziętą z misy. Niech nikt z was nie wychodzi poza drzwi swojego domu, zanim zaświta! 23PANs przejdzie przez Egipt, siejąc spustoszenie. Lecz gdy PAN ujrzy krew na futrynie drzwi, ominie wejście i nie pozwoli Niszczycielowi wstąpić do waszych domów, aby was porazić. 24Przestrzegajcie tych poleceń. Będą one na zawsze prawem dla was i waszych potomków. 25Gdy wejdziecie do kraju, który da wam PAN zgodnie ze swoją obietnicą, macie przestrzegać spełniania tego obrzędu. 26Wówczas wasi synowie będą was pytać: «Czym dla was jest ten obrzęd?». 27Odpowiecie: «To jest ofiara Paschy dla PANA, który ominął domy Izraelitów w Egipcie. Oszczędził nasze domy, gdy pustoszył Egipt»”. Wtedy lud oddał pokłon i upadł na twarz. 28Izraelici przystąpili do wypełnienia poleceń, które PAN dał Mojżeszowi i Aaronowi, niczego nie zaniedbując. 21
Pwt 6,20-25; Hbr 11,28
Wj 10,2; 13,8.14; Pwt 6,20-25; Joz 4,6.21
Wj 11,4-8; Ps 78,51; 105,36; 135,8; 136,10; Mdr 18,6-19
Śmierć pierworodnych 29 O północy PANs zgładził wszystkich pierworodnychs w ziemi egipskiej. Od pierworodnego syna faraona, który zasiada na swoim tronie, do pierworodnego syna skazańca, który jest w więzieniu, jak również wszystko pierworodne pośród bydła. 30Faraon zbudził się tej nocy, a z nim cały jego dwór Chodzi o to, aby niepowtarzalne wydarzenie, jakim było wyzwolenie z Egiptu, stało się aktualne dla każdej kolejnej generacji Izraelitów. Sens liturgii polega właśnie na tym, że jej uczestnicy stają się rzeczywistymi uczestnikami zbawczych wydarzeń, których doświadczyli ich przodkowie. Wyzwalająca moc Boga nie jest bowiem ograniczona w czasie. Dla tych, którzy uczestniczą w liturgii, ma ona być także przypomnieniem, kim są i komu zawdzięczają swoją wolność. Właściwe przeżycie liturgii rodzi coraz większą potrzebę oddawania czci Bogu i umacnia postanowienie wiernego wypełniania Jego przykazań. Śmierć pierworodnych. Opis ostatniej plagi jest bardzo zwięzły. Istotne jest to, że spełniła się zapowiedź Boga. Zanim do tego doszło, Egipcjanie na czele z faraonem mieli możliwość uwierzyć w Pana i przyjąć Jego wolę. Dyskusje z przywódcami Izraelitów, spory i negocjacje nie przyniosły jednak żadnych rezultatów. Konieczny więc był wstrząs, którego symbolem jest śmierć pier worodnych. Nie należy jej traktować jako karę, ale jako nieunikniony skutek wyboru
145
WYJŚCIA 12,18-30
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) błogosławcie… mnie – zwrot może być formułą pożegnalną lub prośbą faraona o modlitwę i o to, aby Izraelici mimo wszystko życzyli mu pomyślności. b) sześciuset tysięcy – według jednego z wyjaśnień liczba ta może odzwierciedlać stan liczebny Izraela z okresu monarchii. Autor sugeruje w ten sposób, że wszyscy Izraelici mają utożsamiać się z pokoleniem, które uczestniczyło w opuszczeniu Egiptu.
Page 146
i wszyscy Egipcjanie. Rozległ się przeraźliwy lament, gdyż nie było w Egipcie domu, którego nie nawiedziłaby śmierć. 31 Nocą faraon wezwał Mojżesza i Aarona i powiedział: „Natychmiast wyjdźcie z mojego kraju! Zabierzcie ze sobą wszystkich Izraelitów! Idźcie służyć PANU, jak chcieliście. 32 Weźcie ze sobą trzody i bydło, bo domagaliście się tego. I błogosławcie również mniea”. 33 Egipcjanie przynaglali lud, aby jak najszybciej opuścił kraj. Mówili bowiem: „Wszyscy pomrzemy!”. Z Ramzes do Sukkot Lud zabrał ciasto, zanim zdążyło się zakwasić. Misy na ciasto zawinięte w płaszcze zarzucili na plecy. 35Izraelici postąpili według rady Mojżesza i poprosili Egipcjan o naczynia srebrne i złote oraz szaty. 36PANs wzbudził u Egipcjan życzliwość względem ludu i spełnili ich prośbę. W taki sposób Izraelici złupili Egipt. 37Izraelici wyruszyli z Ramzes do Sukkot: około sześciuset tysięcyb pieszych mężczyzn, nie licząc dzieci. 38Towarzyszyły im rzesze innych ludów, oprócz tego niezliczone stada owiec i bydła. 39Z ciasta zabranego z Egiptu, które nie zdążyło się zakwasić, Izraelici upiekli przaśny chleb. Ponieważ zostali wypędzeni z Egiptu, nie mogli zwlekać, nie przygotowali więc żywności na drogę. 40Czas pobytu Izraelitów w Egipcie wynosił czterysta trzydzieści lat. 41Dopiero gdy upłynęło czterysta trzydzieści lat, nadszedł ten dzień, w którym wszystkie zastępy PANA opuściły krainę Egiptu. 42PAN czuwał tej nocy, by wyprowadzić ich z ziemi egipskiej, dlatego ta noc należy do PANA. Cały Izraels ma czuwać tej nocy, po wszystkie pokolenia. 34
dokonanego przez egipskiego króla. Sprzeciwianie się Bogu i próba przeszkodzenia Jego planom obróciła się przeciwko faraonowi i jego poddanym. W obliczu tragedii Egipcjanie stanęli przed ostateczną alternatywą: ukorzyć się przed Bogiem Izraela i wypełnić Jego żądania lub pozbawić się szansy na przetrwanie. Potomstwo jest bowiem znakiem przetrwania, oznacza kontynuację i nadzieję na przyszłość. Śmierć pier worodnych w Egipcie przekreśla takie oczekiwania. Egipcjanie nie wykorzystują szansy, aby przyjąć prawdziwego Boga. Wolą wypędzić Izraelitów, niż uznać, że ich Bóg jest Panem wszechświata. Postawa ta jest zapowiedzą dalszych klęsk Egipcjan (Wj 14,24-28). Z Ramzes do Sukkot. Wersety 34 i 39 zawierają uzasadnienie zwyczaju stosowanego przez Izraelitów podczas Święta Przaśników (Lb 28,17+). Jedzono wówczas, na pamiątkę pospiesznego opuszczenia Egiptu, chleb przygotowany tylko z mąki i wody, bez zakwasu, czyli sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawionego z poprzedniego wypieku. Podstępne złupienie Egiptu (ww. 35-36) musiało dokonać się, zanim Egipcjan nawiedziła niszczycielska plaga. Sukkot, do którego zmierzali Izraelici, było oddalone od Ramzes ok. 50 km. Liczba tych, którzy opuścili Egipt, wydaje się niewiarygodnie duża. Próby jej wyjaśnienia ciągle są niewystarczające (Lb 1,20-46+). Izraelici, których teraz wypędzono z Egiptu, osiedlili się w nim dobrowolnie (Rdz 46,3nn), ale już na początku swojego pobytu w tym kraju otrzymali zapowiedź, że w oznaczonym czasie go opuszczą (Rdz 15,13; 46,4; 50,24-25). Dane zawarte w Księdze Rodzaju (Rdz 15,13) nie pokrywają się z informacją w Wj 12,40n, ale też się nie wykluczają. Możliwe, że liczba podana w Rdz 15,13 jest wynikiem zaokrąglenia, aby uzyskać pewną symbolikę. Czas życia jednego pokolenia wynosi, według danych biblijnych, 120 lat (Rdz 6,3). Zapowiedź w Rdz 15,16 zawiera informację, że Izraelici opuszczą Egipt w czwartym pokoleniu. Trzy pokolenia dają sumę 360 lat, plus 40 lat dla czwartego pokolenia, które przebywało na pustyni i tam wymarło (np. Lb 14,33-34; 32,13; Pwt 29,4). Mimo różnic pomiędzy obydwiema księgami istotne jest, że to Bóg wyznaczył czas opuszczenia Egiptu przez Izraelitów. Do Niego należał także wybór okoliczności. Izraelici mogli jedynie uwielbiać Boga za Jego niezbadane wyroki. W ten sposób uczyli się podporządkowania własnych idei i zamiarów woli Boga, który najlepiej wie, co i kiedy jest dobre dla człowieka i co przyczynia się do jego zbawienia.
WYJŚCIA 12,31-42
146
Wj 3,21n; 11,2
Lb 33,3-5 Lb 1,46 Lb 11,4
Pwt 16,3
Rdz 15,13 Ga 3,17
02_Wj:02_Wj
Lb 9,12; J 19,36
9/3/08
2:08 PM
Page 147
Przepisy dotyczące Paschy 43 PANs powiedział do Mojżesza i Aarona: „Oto przepisy dotyczące Paschys. Obcym nie wolno jej spożywać. 44Niewolnik zakupiony za pieniądze może w niej uczestniczyć pod warunkiem, że zostanie obrzezanys. 45Przybysz lub najemnik nie może do niej zasiąść. 46Barankas należy jeść w jednym domu. Nie wyniesiesz nic z mięsa ani nie będziesz łamał jego kości. 47Tak ma postąpić cała społeczność Izraelas. 48Jeśli cudzoziemiec zamieszka u ciebie i chciałby obchodzić Paschę PANA, to wpierw masz obrzezać wszystkich mężczyzn w jego domu, a dopiero potem może do niej przystąpić. Będzie traktowany jak członek narodu. Wszyscy nieobrzezani natomiast nie będą jej spożywać. 49To samo prawo dotyczy członków narodu, jak i cudzoziemców, którzy zamieszkają pośród was”. 50Wszyscy Izraelici postąpili tak, jak polecił PAN Mojżeszowi i Aaronowi, niczego nie zaniedbując. 51W tym właśnie dniu PAN wyprowadził Izraelitów w bojowym szyku z ziemi egipskiej.
a) miesiąc kłosów – hebrajska nazwa tego miesiąca to Abib (Wj 12,2+). b) przaśny chleb – zob. Wj 12,8+. c) święto – chodzi o Święto Przaśników (Lb 28,17-18.25+). Zob. Słownik.
Prawo dotyczące pierworodnych. Przepisy o Przaśnikach 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Poświęć Mi wszystko, co pierworodnes wśród Izraelitów. Każde pierworodne wśród ludzi i zwierząt należy do Mnie. Dotyczy to zarówno ludzi, jak i bydła”. 3 Mojżesz przemówił do ludu: „Pamiętajcie o tym dniu, w którym wyszliście z Egiptu, gdzie byliście niewolnikami. PAN bowiem okazał swoją moc i wyprowadził was stamtąd, dlatego macie powstrzymać się od chleba na zakwasie. 4Przecież dzisiaj wychodzicie! W miesiącu kłosówa! 5A gdy PAN wprowadzi was do ziemi Kananejczykóws, Chetytóws, Amorytóws, Chiwwitóws i Jebusytóws, którą obiecał dać waszym przodkom, do ziemi płynącej mlekiem i miodem, wówczas będziecie sprawować ten obrzęd w tym właśnie miesiącu. 6 Przez siedem dni będziesz jadł przaśny chlebb, a w siódmym dniu urządzisz świętoc dla PANA. 7Przaśny chleb będziesz
13
Pwt 7,1
Wj 34,18
Przepisy dotyczące Paschy. Kolejne przepisy dotyczące Paschy służą wyraźnemu określeniu się społeczności, która kształtuje się po wyjściu z Egiptu. Istotną postawą członków tej społeczności ma być posłuszeństwo Bogu. Różne nakazy, m.in. obowiązek obrzezania, pełnią funkcję środków, dzięki którym kształtuje się w ludziach ta postawa. Uległość zewnętrznym nakazom ma pomóc członkom wspólnoty w osiąganiu coraz większego posłuszeństwa Bogu na płaszczyźnie myśli, pragnień i aspiracji. Dzieje ludzkości świadczą o tym, że każde nieposłuszeństwo Bogu zaznacza się negatywnie na losach jednostek i całych społeczności. Pełnienie woli Boga chroni więc człowieka oraz zapewnia mu pomyślność, szczęście i życie w wolności. Prawo dotyczące pierworodnych. Przepisy o Przaśnikach. Wszystko, co Bóg uczynił dla Izraelitów, ma być przekazane następnym pokoleniom. Nośnikiem żywej tradycji są regularne obchody świąteczne i zwyczaje o charakterze religijnym. Jeśli Izraelici chcą zagwarantować sobie przyszłość, symbolizowaną przez pier worodnych, muszą pamiętać, że zależy ona przede wszystkim od Boga, któremu winni są wdzięczność, posłuszeństwo i wierność. Bóg chce, aby Izraelici nigdy nie zapomnieli, że to od Niego pochodzi wszelkie błogosławieństwo i że On jest dawcą i panem życia. Gdy Maryja ofiarowała w świątyni swojego pier worodnego syna, Jezusa, postąpiła zgodnie z nakazem Bożym (Łk 2,22-24). W postawie rodziców Jezusa wyrażona jest prawda, że odwieczne postanowienia Boga, ukazujące Go jako
147
WYJŚCIA 12,43 — 13,7
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) znakiem… oczami – mowa o tzw. filakteriach (tefilin). Były to dwa czarne pudełeczka, wykonane ze zwierzęcej skóry, w których umieszczano te same fragmenty Tory (Wj 13,1-16; Pwt 6,4-9; 11,13-21) zapisane na papirusie lub pergaminie. Filakterie przywiązywano czarnym rzemieniem do czoła i lewego ramienia (blisko serca), aby modlący się pamiętał, że umysł ma być podporządkowany prawu Bożemu, a uczucia i pragnienia służbie Bogu. Zwyczaj ten wspomniany jest w NT (Mt 23,5). b) Osioł był zwierzęciem cenionym wśród Izraelitów, należał jednak do grupy zwierząt nieczystych. Nie mógł więc być składany w ofierze ani spożywany (2Krl 6,25). Skręcenie karku oznaczało, że w ciele martwego zwierzęcia pozostała krew i tym samym nie będzie można go spożyć nawet w wyjątkowej sytuacji (np. Rdz 9,4; Kpł 7,27; 2Krn 35,11). c) Morze Czerwone – nazwa występująca w oryginale może być tłumaczona jako ‘Morze Trzcinowe’ lub ‘Morze Sitowia’, a także ‘Morze Krańcowe’ lub ‘kraniec morza’. Na pewno chodzi o jakiś zbiornik wodny lub rozlewiska wokół tego zbiornika. d) Sukkot – lokalizacja niepewna. Możliwe, że był to jedynie tymczasowy obóz, zbudowany po wschodniej stronie delty Nilu. Sukkot znaczy: ‘szałasy’, ‘namioty’. Zob. Lb 33,5n.
Page 148
jadł przez siedem dni. Na całym twoim obszarze nie może pojawić się ani chleb na zakwasie, ani zakwas. 8W tym dniu będziesz opowiadał swojemu synowi: «Sprawuję ten obrzęd ze względu na to, co PAN uczynił dla mnie, gdy wychodziłem z Egiptu». 9Stanie się to dla ciebie znakiem na twojej ręce i świadectwem pamięci pomiędzy twoimi oczamia, aby prawos PANA było na twoich ustach. PAN bowiem okazał swoją moc i wyprowadził cię z Egiptu. 10Każdego roku w wyznaczonym czasie masz przestrzegać tego przykazanias. 11 A gdy PAN wprowadzi cię do ziemi Kanaans i da ci ją w posiadanie, zgodnie z obietnicą daną tobie i twoim przodkom, 12 wówczas oddasz PANU wszystkich pierworodnych, a także każdego pierworodnego samca spośród zwierząt. Należą bowiem do PANA. 13Każde pierworodne oślę wykupisz barankiems, a jeśli nie wykupisz, masz mu złamać karkb. Wykupisz każdego pierworodnego spośród twoich potomków. 14Jeśli w przyszłości twój syn cię zapyta: «Co to znaczy?», odpowiesz: «PAN okazał swoją moc i wyprowadził nas z Egiptu, gdzie byliśmy niewolnikami. 15Gdy bowiem faraon uparcie sprzeciwiał się naszemu wyjściu, PAN zabił wszystkich pierworodnych w ziemi egipskiej, od człowieka aż do pierworodnych pośród zwierząt. Dlatego ja ofiaruję PANU wszystkie pierworodne samce, a każdego pierworodnego spośród moich potomków wykupuję». 16Stanie się to znakiem na twojej ręce i będzie umieszczone pomiędzy twoimi oczami, gdyż PAN okazał swoją moc i wyprowadził nas z Egiptu”. Z Sukkot do Etam Gdy faraon uwolnił lud, Bóg nie poprowadził go szlakiem wiodącym przez kraj Filistynóws, mimo że tamtędy byłoby bliżej. Powiedział bowiem: „Żeby lud w obliczu wojny nie rozmyślił się i nie zawrócił do Egiptu”. 18Dlatego Bóg powiódł lud okrężną drogą przez pustynię w kierunku Morza Czerwonegoc. Izraelici wyruszyli z ziemi egipskiej w bojowym szyku. 19Mojżesz zabrał ze sobą kości Józefa, gdyż ten zobowiązał Izraelitów uroczystą przysięgą: „Gdy Bóg pospieszy wam z pomocą, wówczas weźmiecie stąd ze sobą moje kości”. 20 Wyruszyli z Sukkotd i rozbili obóz w Etam, na obrzeżach
Wj 10,2
Rdz 22; Wj 22,28; 34,19; Lb 3,11-13; 18,15; Pwt 15,19-23; Łk 2,23
Pwt 6,8; 11,18
17
Stwórcę i Pana wszechświata, nigdy nie mogą ulec przedawnieniu. Zmieniać się może forma (zewnętrzny rytuał), ale istota pozostaje niezmienna. Pamięć o dziełach Boga i nieustanne oddawanie Mu czci obowiązuje więc każdego człowieka, który wierzy w Boga. Z Sukkot do Etam. Gdy Izraelici znowu wyruszają w drogę, zabierając ze sobą szczątki Józefa, rozpoczynają nowy etap w historii ludu izraelskiego. Ustalenie dokładnej trasy przemarszu wydaje się niemożliwe m.in. dlatego, że prawdopodobnie Izraelici opuścili Egipt w kilku niezależnych grupach. Każda trasa wiązała się z jakimiś trudnościami i wymagała od wędrujących wiele wysiłku i cierpliwości. Wzmianka w w. 17 wskazuje, że Bogu nie jest obojętne, którą drogą pójdą Izraelici. Początkowe niepowodzenia mogłyby negatywnie wpłynąć na dalszą wędrówkę i obudzić ducha buntu. Wybór trasy przez Boga oznacza, że zna swój lud i wie, czego się może po nim spodziewać. Kolejnym istotnym elementem wędrówki jest ciągła obecność Boga pośród swojego ludu pod postaciami słupa obłoku i ognia (Lb 9,15-23+).
WYJŚCIA 13,8-20
148
Wj 14,10-12; Lb 14,1n
Rdz 50,25; Joz 24,32
Lb 33,5n
02_Wj:02_Wj
Wj 40,36; Pwt 1,33; Ne 9,19; Ps 78,14; 105,39; Mdr 10,17; J 8,12
9/3/08
2:08 PM
Page 149
pustynia. 21A PANs za dnia szedł przed nimi w słupie obłoku i wskazywał im drogę, nocą natomiast świecił im w słupie ogniab, by mogli wędrować dniem i nocą. 22W dzień słup obłoku nie oddalał się sprzed ludu, podobnie w nocy słup ognia.
a) pustyni – w tej okolicy znajduje się pustynia Szur.
Z Etam nad brzeg morza 1 PANs przemówił do Mojżesza: 2„Każ zawrócić Izraelitom i rozbić obóz pod Pi-Hachirot, pomiędzy Migdol a morzemc, naprzeciw Baal-Sefon, nad brzegiem morza. 3 Faraon zapewne pomyśli o Izraelitach: «Pobłądzili w kraju, pustynia zewsząd ich otacza». 4A Ja sprawię, że faraon zatnie się w uporzed i wyruszy w pościg za wami. Wtedy okażę swoją potęgę wobec faraona i całej jego armii. Przekonają się Egipcjanie, że Ja jestem PANEM”. Tak właśnie uczynili Izraelici.
e) z podniesionym czołem – możliwe jest też tłumaczenie: pod opieką wyciągniętej nad nimi ręki Boga.
14
Wj 15,24; 16,2n; 17,3; Lb 11,1; 14,2; 21,4n; Ps 78,40
b) słupie obłoku… słupie ognia – zob. Lb 9,15-23+. c) morzem – zob. Wj 13,18+. d) faraon zatnie się w uporze – zob. Wj 4,21+.
Pościg Egipcjan. Lęk Izraelitów 5 Gdy doniesiono królowi Egiptu, że lud zbiegł, odmieniło się nastawienie faraona i jego dworzan do Izraelitów. Rzekli więc: „Co najlepszego zrobiliśmy? Pozwoliliśmy Izraelitom uwolnić się ze służby dla nas!”. 6Faraon rozkazał więc zaprząc swój rydwan i stanął na czele swojego ludu. 7Wziął ze sobą sześćset wyborowych rydwanów, wszystkie rydwany egipskie, a na każdym z nich mężnych wojowników. 8PANs sprawił, że faraon, król Egiptu, zaciął się w uporzed i rzucił się w pościg za Izraelitami. A Izraelici szli ufnie naprzód, z podniesionym czołeme. 9Egipcjanie ścigali Izraelitów, aż dopadli ich obozujących nad brzegiem morza. Wszystkie konie i rydwany faraona, jego konnica i wojsko przybyły do Pi-Hachirot, naprzeciw Baal-Sefon. 10Gdy faraon był już blisko, Izraelici zdali sobie sprawę ze swojego położenia: oto Egipt ruszył przeciwko nim! Przerazili się ogromnie i zaczęli wołać do PANA. 11Powiedzieli do Mojżesza: „Czyżby brakowało grobów w Egipcie, że wywiodłeś nas na pustynię, byśmy poginęli? Jaki z tego pożytek, że wyprowadziłeś nas z Egiptu? Z Etam nad brzeg morza. Opuszczenie Egiptu przez Izraelitów staje się nieodwracalne. Ich niepewność i strach przed ewentualnym odwetem Egipcjan raz na zawsze znikną. Motyw zmiany kierunku marszu jest inny, niż to było podane w Wj 13,17. Tym razem zostaje podkreślone objawienie potęgi Boga. Wydaje się, że Bóg wprowadził Izraelitów do miejsca, które jest dla nich pułapką. W rzeczywistości pułapka zastawiona jest na faraona, który sądzi, że łatwo odzyska inicjatywę i odwróci bieg wypadków. Cała sytuacja, zamierzona przez Boga, ma na celu ukazanie Egipcjanom i Izraelitom, że jedynie Pan jest Bogiem. Pościg Egipcjan. Lęk Izraelitów. Szczegółowy opis militarnych zasobów Egiptu służy temu, aby jeszcze bardziej podkreślić potęgę Boga. Siła bowiem, na której opierają się Egipcjanie, okaże się niczym wobec wszechmocy Boga. Reakcja Izraelitów na widok nadciągających Egipcjan jest typowa. Ich przerażenie i narzekania można usprawiedliwić tym, że jeszcze nie dokonała się ostateczna zagłada wojsk faraona. Po tym zdarzeniu wzmocni się ich przekonanie i wiara w potęgę Boga. Mojżesz uspokaja Izraelitów, tłumacząc, w jaki sposób zostaną ocaleni. W jego wypowiedzi pojawia się istotny element, który będzie obecny w całej historii narodu wybranego, czyli cudowne inter wencje Boga widoczne szczególnie w walce z wrogami Izraelitów (np. Pwt 1,30; 3,22; 20,4; Joz 10,14; 2Krn 20,29; Ne 4,14). Opisy takich wydarzeń należy jednak właściwie odczytać w kontekście biblijnym. Nie chodzi bowiem o to, że Bóg jednych
149
WYJŚCIA 13,21 — 14,11
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) morze – chodzi o Morze Czer wone (Wj 13,18+). b) w ślepym uporze wejdą za nimi – zob. Wj 4,21+. c) Zanim zaświtało – oryginalny zwrot zawiera sugestię, że chodzi o czas między godziną drugą w nocy a szóstą rano.
Page 150
12
Czy nie sprawdza się to, o czym mówiliśmy ci w Egipcie: «Zostaw nas w spokoju, wolimy służyć Egipcjanom»? Lepiej by nam było służyć Egipcjanom, niż ginąć na pustyni!”. 13Mojżesz odrzekł ludowi: „Nie bójcie się! Wytrwajcie, a zobaczycie wasze ocalenie, którego PAN dzisiaj dokona! Tych Egipcjan, których teraz macie przed sobą, nie zobaczycie już nigdy więcej. 14 PAN będzie walczył za was, bądźcie spokojni”. Przejście przez Morze Czerwone PANs powiedział do Mojżesza: „Czemu krzyczysz do mnie? Powiedz Izraelitom, żeby ruszali, 16a ty podnieś swoją laskę, wznieś rękę nad morzema i rozdziel je. Izraelici przejdą przez środek morza po suchej ziemi. 17Ja natomiast sprawię, że Egipcjanie w ślepym uporze wejdą za nimib. Okażę moją chwałę przez to, co uczynię faraonowi, całej jego armii, jego rydwanom i jego jeźdźcom. 18Egipcjanie przekonają się, że Ja jestem PANEM, gdy okażę moją chwałę przed faraonem, jego rydwanami i jego jeźdźcami”. 19Aniołs Pański, który prowadził tabor Izraelitów, przeszedł na ich tyły. Również słup obłoku, który ich poprzedzał, stanął za nimi. 20Zajął miejsce między taborem Egipcjan a taborem Izraelitów. Dla jednych obłok był ciemnością, drugim rozjaśniał noc. Ani jedni, ani drudzy nie zbliżyli się do siebie przez całą noc. 21 Mojżesz wzniósł rękę nad morzem, a PAN przegnał morze wiatrem wschodnim, który wiał przez całą noc. Wiatr osuszył morze, a woda się rozdzieliła. 22Izraelici weszli w środek morza po suchej ziemi, a woda była im murem po prawej i po lewej stronie. 23Egipcjanie ich ścigali. Wszystkie konie faraona, rydwany i jeźdźcy podążyli za nimi w środek morza. 24 Zanim zaświtałoc, PAN spojrzał ze słupa obłoku i ognia na 15
faworyzuje, innych zaś niszczy. Sens sformułowania zawartego w w. 14 jest następujący: najważniejsze w postawie człowieka jest bezgraniczne zaufanie Bogu i pozostawienie Stwórcy ostatecznej decyzji o zakończeniu danej sprawy (np. Ps 28,7; 31,15n; 56,5). Z taką postawą można przystąpić do realizacji tego, co narzuca się w sposób oczywisty i jest podyktowane rozumem (np. Wj 14,15; Sdz 7,16-23). Hojność Boga wobec tych, którzy Mu ufają, jest tak wielka, że człowiek odnosi wrażenie, jakby uczestniczył w jakimś cudownym splocie wydarzeń, którego nawet nie jest w stanie wyjaśnić (np. Ps 138,7). Ów splot można nazwać Boską inter wencją. Ci natomiast, którzy odrzucają Boga (tu: Egipcjanie), postrzegają tę samą sytuację tak, jakby sprzęgły się przeciwko nim jakieś nadprzyrodzone siły. Nie potrafią bowiem zrozumieć, dlaczego ominęło ich zwycięstwo lub powodzenie, skoro niemal wszystkie uwarunkowania na nie wskazywały. Stwierdzają więc, że pokonała ich nadziemska moc. Bóg jednak, który z miłości stworzył ludzi, nikogo nie zabija ani nie zamierza wprowadzać antagonizmów między ludźmi (np. Mdr 1,13; Rz 10,12n; Ef 2,14). W Biblii wiele postaw Boga jest ukazywanych przede wszystkim z perspektywy człowieka, czyli tak jak rozumie je człowiek. Z tego wynika, że zwrot: „Bóg z kimś walczy” (np. Wj 14,14) przedstawia rozumienie jakiejś sytuacji przez człowieka, który prosi Boga o pomoc i ją uzyskuje. To, że człowiek dostąpił ocalenia, wcale nie oznacza, iż Bóg posłużył się siłą czy przemocą w ludzkim rozumieniu. Takie traktowanie inter wencji Boga mijałoby się z prawdą objawioną (np. 1J 4,8). Tajemnicą więc pozostaje to, w jaki sposób Bóg wpływa na dzieje człowieka i świata. Możemy jedynie stwierdzić, że ten wpływ jest faktem. Człowiek, który sprzeciwiając się Bogu, doświadcza np. klęski lub nieszczęścia, może odnieść wrażenie, że Bóg, podobnie jak to bywa w relacjach międzyludzkich, odpowiada mu walką lub zemstą. Nieszczęście, które spotyka takiego człowieka, nie jest jednak wynikiem odwetu ze strony Boga, ale stanowi nieuniknioną konsekwencję ludzkiego wyboru (np. Pwt 9,1-6+). Przejście przez Morze Czerwone. Opowiadanie o przejściu Izraelitów przez morze po suchej ziemi oraz śmierci Egipcjan zostało przekazane przez tradycję co najmniej w dwóch wersjach. Obecnie są one połączone w jeden tekst. Według starszego przekazu przejście Izraelitów przez morze było możliwe dlatego, że silny wiatr cofnął wody i osuszył
WYJŚCIA 14,12-24
150
Ps 66,6; 78,13; 106,9n; 114; Mdr 10,18n; Iz 43,16-21; 44,27; 50,2; 1Kor 10,1n; Hbr 11,29; Ap 21,1
02_Wj:02_Wj
Pwt 11,4
Wj 4,31; Ps 106,11n
9/3/08
2:08 PM
Page 151
tabor Egipcjan i pomieszał ich szyki. 25Zatrzymał koła ich rydwanów i z trudem poruszali się naprzód. Egipcjanie zawołali: „Uciekajmy przed Izraelems, gdyż PAN walczy za niegoa z Egiptem”. 26Wtedy PAN rzekł do Mojżesza: „Wznieś rękę nad morzem, aby woda zalała Egipcjan, ich rydwany i jeźdźców”. 27Mojżesz wzniósł rękę nad wodą, a ona o poranku powróciła na swoje miejsce, Egipcjanie natomiast uciekali w stronę powracającej wody. PAN pogrążył Egipcjan w samym środku morza. 28Powracająca woda zalała wozy, jeźdźców i całe wojsko faraona, które weszło w morze, ścigając Izraelitów. Nikt spośród nich nie ocalał. 29Izraelici szli natomiast środkiem morza po suchej ziemi, a woda była im murem po prawej i po lewej stronie. 30PAN wybawił w tym dniu Izraela spod władzy Egiptu. Izraelici widzieli martwych Egipcjan na brzegu morza. 31Zobaczyli ogromną moc, której PAN użył wobec Egipcjan, i ogarnęła ich bojaźńs wobec PANA. Uwierzyli PANU oraz jego słudze, Mojżeszowi.
a) PAN walczy za niego – zob. Wj 14,5-14+. b) Zdanie to można również przetłumaczyć: PAN moją mocą i schronieniem.
Dziękczynna pieśń zwycięstwa 1 Wówczas Mojżesz zaśpiewał wraz z Izraelitami tę pieśń dla PANAs: „Zaśpiewam Panu, wielka jest Jego chwałas. On konia i jeźdźca pogrążył w odmętach. 2 PAN moją mocą i pieśniąb, On stał się moim wybawcą. To mój Bóg! Będę Go uwielbiał, Bóg mego ojca! Będę Go wywyższał. 3 PAN, potężny wojownik! Nosi On imięs PAN.
15
Ps 106,12
Ps 118,14; Iz 12,2
Wj 3,14n
ląd, a Egipcjanie ginęli podczas chaotycznej ucieczki, spowodowanej przerażeniem, jakie wywołał w nich Bóg. Według młodszej wersji Izraelici mogli kontynuować marsz, ponieważ nad ranem, po inter wencji Mojżesza, rozstąpiło się morze. Egipcjanie zginęli natomiast w czasie pościgu za Izraelitami, gdy Mojżesz znów wyciągnął rękę i wody powróciły na swoje miejsce. Różnice między przekazami nie mają wpływu na fakt, że mamy tu do czynienia z opisem decydującego wydarzenia w dziejach Izraela. Należy zwrócić uwagę przede wszystkim na duchowe skutki, jakie wywołało w Izraelitach ocalenie ich przez Boga. Dociekanie historycznych szczegółów jest kwestią drugorzędną. Istotnym duchowym skutkiem tego wydarzenia była wzbudzona w Izraelitach bojaźń Boża (w. 31). Oznaczała ona wielki szacunek do Boga i zachwyt Jego Osobą, a także pragnienie nieustannego oddawania Mu czci. Postawy te są wyrazem głębokiej wiary, do której Bóg doprowadził Izraelitów. Przyjęcie Jahwe jako jedynego Boga i tym samym religijne określenie się Izraelitów było celem, do którego zmierzały wcześniejsze wydarzenia w Egipcie. To, co się stało nad morzem, miało pomóc Izraelitom w ostatecznym opowiedzeniu się za Jahwe. Apostoł Paweł wskazał na związek między przejściem Izraelitów przez morze a chrześcijańskim chrztem (1Kor 10,1-13). Celem tych wydarzeń jest doprowadzenie ludzi do wiary w Boga i umożliwienie im korzystania z Jego zbawczych dzieł. Chrześcijanie, podobnie jak niegdyś Izraelici, otrzymują dar wiary. Człowiek sam nie może sobie udzielić tego daru, dlatego inter wencja Boga zawsze jest konieczna. Aby Izraelici uwierzyli w Boga, zostali wyprowadzeni z niewoli egipskiej i cudownie ocaleni w morskich wodach. Chrześcijanie są prowadzeni do wiary przez wody chrztu świętego, przez które zostają uwolnieni z grzechu pier worodnego (np. Dz 2,38; 1P 3,21). Dziękczynna pieśń zwycięstwa. Hymn Mojżesza i Izraelitów zawiera teologiczną interpretację wydarzeń. Poszczególne fakty przedstawione są jako inter wencje samego Boga (por. np. Ps 44,2-9). Autor stwierdza, że to Bóg walczył za Izrael (Wj 14,5-9+). Nawet jeśli Izraelici musieli stawić czoła przeciwnościom i ponieśli wiele trudów, to jednak
151
WYJŚCIA 14,25 — 15,3
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) Morze Czerwone – zob. Wj 13,18+.
Page 152
4
Rydwany faraona i jego wojsko rzucił w morze. Wyborni jego wodzowie potonęli w Morzu Czerwonyma. 5 Pochłonęła ich otchłań, pogrążyli się w głębinach jak kamień. 6 Twoja prawa ręka, PANIE, osławiona potęgą! Twoja prawa ręka, PANIE, starła nieprzyjaciela! 7 Ogromem Twej chwały powaliłeś wroga. Poraziłeś ich swoim gniewems, spłonęli jak plewy. 8 Pod tchnieniem Twych nozdrzy spiętrzyły się wody, wałem stanęły odmęty, w głębinach zastygły kipiele. 9 Rzekł nieprzyjaciel: «Dopadnę! Pochwycę! Rozdzielę łupy! Nasycę swą żądzę! Wyciągnę miecz! Wytracę ich swoim ramieniem!». 10 Powiałeś swym tchnieniem i pochłonęło ich morze, poszli na dno jak ołów w niezgłębione odmęty. 11 Któż jest równy Tobie pośród bóstw, o PANIE? Któż jest równy Tobie? Tyś wspaniały w świętości, groźny w swojej chwale, Tyś sprawcą cudóws. 12 Wyciągnąłeś prawą rękę, pochłonęła ich ziemia. 13 Prowadzisz w łaskawości swojej lud, który wybawiłeś.
Ap 18,21
Pwt 3,24; Ps 86,8
zwycięstwo było możliwe tylko dlatego, że Bóg okazał swoją wszechmoc, a oni zaufali i byli posłuszni Jego nakazom. Fragment ten składa się z pieśni (ww.1-18) i krótkiego wezwania (w. 21). Wezwanie, przypisane Miriam, stanowi antyfonę do pieśni na część Boga Wojownika i Króla śpiewanej przez Mojżesza i mężczyzn. Treść pieśni odnosi się nie tylko do cudownego przejścia przez morze, ale wiąże się również z wędrówką do Ziemi Obiecanej. Bóg postanowił wprowadzić swój lud do wyznaczonej ziemi i zasadzić na świętej górze, która nazwana jest Jego dziedzictwem (w. 17). Centrum tej góry stanowi świątynia Boga. Realizacja tych celów była możliwa dzięki wydarzeniom nad Morzem Czerwonym. Wieść o tym, co się stało z Egipcjanami, przeraziła bowiem inne narody, które unikały konfrontacji z Izraelitami i, poza nielicznymi wyjątkami (np. Lb 20,14-21), pozwoliły im przejść przez swoje terytoria (ww. 14-16). Tryumf Izraelitów miał jednoznacznie świadczyć o tym, że jedynie Jahwe jest Bogiem prawdziwym i wszechmocnym. Autor Apokalipsy Świętego Jana nawiązuje do pieśni Mojżesza, widząc jej dopełnienie w hymnie na cześć zbawczej ofiary Jezusa (Ap 15,3-4).
WYJŚCIA 15,4-13
152
02_Wj:02_Wj
Lb 20,21; Lb 21,4-13
Ps 74,2
Lb 26,59
1Sm 18,6
9/3/08
2:08 PM
Page 153
Powiedziesz go w swojej potędze do Twej świętej krainy. 14 Usłyszą to narody i zadrżą. Groza owładnie ludami Filisteis, 15 przerażą się książęta Edomus, strach opanuje władców Moabus, struchleją mieszkańcy Kanaanus, 16 ogarnie ich lęk i przerażenie. Na widok potęgi Twego ramienia zamilkną jak kamień. A lud Twój przejdzie, PANIE, lud, który Ty nabyłeś na własność. 17 Poprowadzisz go i zasadzisz na górze Twego dziedzictwa, w miejscu, które na swoją siedzibę przygotowałeś, o PANIE, na świątynięs Pańską przysposobiły je Twe ręce. 18 PAN króluje na wieki, na zawsze”. 19 Istotnie bowiem, koń faraona, jego rydwan i jeźdźcy ruszyli w morze, a PAN sprawił, że spadły na nich z powrotem wody morskie, Izraelici natomiast kroczyli po suchej ziemi środkiem morza. 20Wówczas prorokinis Miriam, siostra Aarona, wzięła do ręki bębenek, a za nią podążyły w pląsach z bębenkami wszystkie izraelskie kobiety. 21Miriam zaintonowała dla nich refren: „Śpiewajcie PANU, wielka jest Jego chwała. On konia i jeźdźca pogrążył w odmętach”.
a) Morze Czerwone – zob. Wj 13,18+. b) gorzka – możliwe, że chodzi o dzisiejsze Jeziora Gorzkie lub o oazę zwaną Bir Mara, w której jest słona woda. c) Po hebrajsku mar oznacza ‘gorzki’, stąd gra słów w nazwie miejscowości.
Droga przez pustynię
Lb 33,8 Rt 1,20
Syr 38,5; 2Krl 2,21; 1Kor 1,18
Gorzkie wody w Mara 22 Mojżesz kazał Izraelitom ruszać znad Morza Czerwonegoa, wyszli więc na pustynię Szur. Uszli trzy dni drogi przez pustynię, lecz nie mogli znaleźć wody. 23Przybyli do Mara, lecz tamtejsza woda nie nadawała się do picia, bo była gorzkab. Dlatego nazwano to miejsce Marac. 24 Lud zaczął szemrać przeciwko Mojżeszowi: „Co będziemy pili?”. 25Mojżesz wołał do PANAs, a PAN wskazał mu drzewo, Gorzkie wody w Mara. Pobyt Izraelitów na pustyni ma w ich historii szczególny charakter. Nie był dla nich jedynie przejściem przez nieprzyjazny obszar i zmaganiem się z niedogodnościami, lecz przede wszystkim doświadczeniem obecności Boga, który w różny sposób dawał się poznać swojemu ludowi i poddawał go próbom. Miały one na celu uświadomienie Izraelitom, że Bóg naprawdę się o nich troszczy. Oznaki niezadowolenia ze strony Izraelitów wskazują, że niekiedy w to wątpili. Wydarzenie z wodą niezdatną do picia jest sprawdzianem ich zaufania do Boga. Pamięć o plagach egipskich powinna doprowadzić ich do refleksji: skoro Bóg zamienił wodę w Nilu w krew, to czy nie
153
WYJŚCIA 15,14-25
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) Nie udało się potwierdzić informacji o istnieniu drzewa, które miałby takie właściwości. Może więc chodzi tu bardziej o czynność symboliczną. b) Elim – być może chodzi o oazę Ajun Musa, na wschodnim brzegu zatoki Akaba.
Page 154
które wrzucone do wody, uzdatniało ją do piciaa. Tam PAN ustanowił dla niego przepisy i prawa, tam też wystawił go na próbę. 26PAN rzekł: „Jeśli we wszystkim będziesz posłuszny poleceniom PANA, twojego Boga, i będziesz robił to, co jest zgodne z Jego wolą, jeśli będziesz posłuszny Jego przykazanioms i będziesz przestrzegał Jego ustaw, wówczas nie ześlę na ciebie żadnej z chorób, którymi dotknąłem Egipcjan, gdyż Ja jestem PANEM, który cię uzdrawia”. 27Następnie przybyli do Elimb. Było tam dwanaście źródeł i siedemdziesiąt palm. Tam, nad wodą, rozbili obóz. Przepiórki i manna 1 Piętnastego dnia drugiego miesiąca od wyjścia z ziemi egipskiej cała społeczność Izraelas opuściła Elimb i ruszyła przez pustynię Sin, która znajduje się między Elim a Synajem. 2Cała społeczność Izraela szemrała na pustyni przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi. 3Izraelici narzekali: „Oby dane nam było umrzeć, zgodnie ze zrządzeniem PANAs, w Egipcie, siedząc nad garnkiem mięsa, jedząc chleb do sytości! Wy zaś wywiedliście nas na pustkowie, by całe to zgromadzenie zamorzyć głodem”. 4Wówczas PAN rzekł do Mojżesza: „Oto Ja spuszczę na was chleb z nieba, jak deszcz. Każdego dnia lud wyjdzie, aby zebrać, ile mu potrzeba na dany dzień. Wystawię go na próbę, by przekonać się, czy będzie postępował według mojego prawas, czy też nie. 5Szóstego dnia bowiem będą musieli zrobić zapasy, zbiorą więc dwa razy tyle, co w pozostałe dni”. 6Mojżesz i Aaron ogłosili wszystkim Izraelitom: „Wieczorem przekonacie się, że PAN wyprowadził was z ziemi egipskiej, 7a rano zobaczycie chwałę PANA, gdyż PAN słyszy, że szemrzecie przeciwko Niemu. A my, kimże jesteśmy, że narzekacie na nas?”. 8Mojżesz ciągnął dalej: „Otóż PAN da wam wieczorem mięso, byście się najedli, a rankiem chleb, byście się nasycili, gdyż słyszy PAN, że uskarżacie się, szemrząc przeciwko Niemu. A my, kimże jesteśmy? Przecież to nie na nas narzekacie, ale na PANA”. 9 Do Aarona zaś Mojżesz powiedział: „Ogłoś całej społeczności Izraela: Zbliżcie się do PANA, gdyż usłyszał wasze skargi”. 10Gdy Aaron oznajmił te słowa całej społeczności Izraela, zwrócili się ku pustyni, a ich oczom objawiła się
16
może zamienić gorzkiej wody w zdatną do picia? Szczególną rolę w kształtowaniu zaufania Izraelitów do Boga odegrał Mojżesz. Także jego, jako przywódcę, Bóg doświadczał i uczył posłuszeństwa, aby swoją postawą dawał innym przykład. Po wiekach Jezus, przed rozpoczęciem publicznej działalności, także udał się na pustynię. W samotności doświadczył różnego rodzaju pokus, które pokonał i wskazał sposób, w jaki należy je przezwyciężać (np. Mt 4,1-11). Na pustkowiu, podobnie jak Mojżesz, zaspokoił potrzeby zgłodniałego i utrudzonego ludu (np. Mt 14,13-21). Przepiórki i manna. W trudnych warunkach Izraelici szybko tracili cierpliwość i ulegała zachwianiu ich ufność do Boga, który jednak łagodnie ich prowadził i uczył, że tylko posłuszeństwo Jego nakazom zapewnia pomyślność. Wyzwolenie Izraelitów z niewoli egipskiej okazuje się długim procesem. Chociaż wolność zewnętrzną naród już uzyskał, musi przejść długi proces uczenia się wolności, której podstawą jest godność członków ludu Bożego. Na razie jednak Izraelici wciąż bardziej cenią sobie „chleb niewoli” (w. 3). Zesłanie przepiórek i manny można odczytać jako przeciwieństwo plagi
WYJŚCIA 15,26 — 16,10
154
Pwt 7,15; Iz 19,22; 57,18n
Lb 33,9-11
Wj 14,11
Łk 10,16
02_Wj:02_Wj
Lb 11,31; Ps 78,26-31; 105,40; Mdr 16,2-4; 19,11n Lb 11,7-9
J 6,31; 1Kor 10,3
2Kor 8,15
J 6,27
Rdz 2,2n; Wj 31,15; 35,2; Kpł 23,3
9/3/08
2:08 PM
Page 155
chwałas PANA w obłoku. 11PAN rzekł do Mojżesza: 12„Usłyszałem narzekanie Izraelitów. Ogłoś im: O zmierzchu będziecie jeść mięso, a rankiem nasycicie się chlebem. Przekonacie się, że Ja jestem PANEM”. 13I rzeczywiście, pod wieczór nadleciały stada przepióreka i pokryły obozowisko, a o świcie gęsta mgła osiadającej rosy okryła obóz. 14Gdy mgły się uniosły, na powierzchni pustyni leżały drobne, okrągłe ziarenka, podobne do szronu. 15Gdy Izraelici to zobaczyli, mówili jeden do drugiego: „Man hu”b, gdyż nie wiedzieli, cóż to takiegoc. Mojżesz powiedział do nich: „To jest właśnie chleb, który PAN daje wam jako pożywienie. 16A oto, co PAN nakazuje: Niech każdy nazbiera tyle, ile potrzebuje na posiłek. Zbierzcie również dla tych, którzy pozostali w namiotach, licząc jeden omerd na osobę”. 17Tak też postąpili Izraelici, jedni zebrali więcej, a inni mniej. 18Gdy odmierzyli po omerze, okazało się, że ci, którzy zebrali więcej, nie mieli za dużo, a tym, którzy zebrali mniej, nie zabrakło. Każdy nazbierał tyle, ile potrzebował na posiłek. 19 Mojżesz rzekł do nich: „Niech nikt nie odkłada zapasów na następny dzień!”. 20A jednak nie posłuchano Mojżesza, wielu zostawiło część porcji do następnego poranka. Wówczas zalęgły się robaki i wszystko się popsuło. Mojżesz rozgniewał się na nich. 21Każdego ranka wszyscy zbierali tyle, ile potrzebowali na posiłek, a gdy zaczynało grzać słońce, reszta się rozpływała. 22Szóstego dnia zebrali natomiast podwójną porcję pożywienia, po dwa omery na osobę. Naczelnicy społeczności przyszli do Mojżesza i donieśli mu o tym, 23 na co on rzekł: „Tak właśnie polecił PAN: Jutro będzie czas odpoczynku, święty szabats dla PANA. Upieczcie, co macie upiec, ugotujcie, co macie ugotować, a całą resztę zachowajcie sobie jako zapasy na jutro”. 24Zostawili więc pożywienie do rana, zgodnie z poleceniem Mojżesza, a ono się nie popsuło ani robactwo się w nim nie zalęgło. 25Mojżesz zachęcał ich: „Posilcie się dzisiaj tym, co zebraliście wczoraj, gdyż mamy szabat dla PANA! Dzisiaj nie znajdziecie pożywienia na polach. 26Przez sześć dni je zbieracie, lecz siódmego dnia przypada szabat, nie będzie go więc w tym dniu”. 27Niektórzy jednak spośród ludu wyszli, by zbierać również siódmego dnia, ale nic nie znaleźli. 28Na to rzekł PAN do Mojżesza: „Jak długo jeszcze będziecie się sprzeciwiać zachowywaniu
a) stada przepiórek – są to wędrowne ptaki, które we wrześniu lecą z Europy i południowej Azji przez półwysep Synaj do Sudanu i Etiopii, a w marcu z powrotem. W wyniku zmęczenia lotem opadają masowo na ziemię. Wtedy można je chwytać (Lb 11,31-35). b) Man hu – zwrot może być tłumaczony dwojako: 1. Jako stwierdzenie: To jest manna, wówczas jednak dalsza część zdania mogłaby budzić wątpliwości, chyba że chodziłoby o nadanie imienia nowemu, nieznanemu zjawisku; 2. Jako pytanie: Co to?, wtedy jednak pojawiają się pewne trudności natury językowej. Tradycja oraz większość komentatorów opowiadają się za drugim rozwiązaniem. Chodzi o wyjaśnienie etymologii słowa „manna” (hebr. man). c) Istnieją różne próby wyjaśnienia naturalnego pochodzenia manny. Biblijne dane o mannie, choć nie zaprzeczają jej naturalności, wskazują, że była czymś, co przekraczało zjawiska przyrodnicze (Lb 11,9+). d) omer – miara objętości produktów sypkich wynosząca ok. 2,3 l (Wj 16,36).
szarańczy i gradu, które niszczyły kraj nieposłusznych Egipcjan. Wszechmocny Bóg może w różny sposób wykorzystać żywioły i zjawiska natury, które z Jego woli stają się dla ludzi błogosławieństwem lub klęską. W pamięci Izraelitów manna stała się szczególnie wymownym znakiem troski Boga o swój lud. Przepisy dotyczące zbierania i przechowywania manny zostały powiązane ze świętowaniem szabatu. To, że manna w czasie szabatu utrzymała się w stanie niezmienionym, podczas gdy w inne dni ulegała zepsuciu, ma uświadomić Izraelitom, że szabat i związany z nim odpoczynek jest ustanowiony przez Boga i należy go bezwzględnie przestrzegać. Temat manny powraca w rozmowie Żydów z Jezusem, którzy żądają od Niego znaku potwierdzającego Jego mesjańską misję. Jezus wskazuje, że prawdziwy chleb z nieba daje tylko Bóg i tym chlebem jest Jego Syn Jezus Chrystus (J 6,31-35). W NT nawiązuje się do manny, nazywając ją duchowym pokarmem (1Kor 10,3), jest ona także symbolem przyszłej nagrody (Ap 2,17).
155
WYJŚCIA 16,11-28
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) kolendra – popularna roślina służąca jako przyprawa; jej nasiona mają średnicę ok. 5 mm (Lb 11,7+). b) Świadectwo Przymierza – hebrajski termin oznacza Arkę Przymierza lub tablice Prawa. Według tradycji żydowskiej naczynie z manną zostało umieszczone wewnątrz Arki Przymierza (Hbr 9,4). c) ukamienują – zob. Wj 8,22+. d) Massa i Meriba – nazwy miejsc nawiązują do hebr. czasowników: ‘wystawiać na próbę’ oraz ‘prowadzić spór’. Nadanie takich nazw miało przypominać przyszłym pokoleniom o zgubnych następstwach braku wiary, ale przede wszystkim o wierności Boga, który zaspokaja potrzeby swojego ludu i wzywa do ufności (Ps 95,7n i Hbr 3,15).
Page 156
moich przykazańs i mojego prawa? 29Patrzcie! PAN sam obdarzył was szabatem! Dlatego On daje wam w szóstym dniu podwójną porcję pożywienia. W siódmym dniu niech każdy pozostanie w domu i nie opuszcza swojego miejsca”. 30Odpoczął więc lud siódmego dnia. 31 Izraelici nazwali ów pokarm manną. Był on podobny do nasion kolendry a, biały, o smaku placka z miodem. 32Mojżesz powiedział: „Tak polecił PAN: Odmierz jeden omer manny, na pamiątkę dla przyszłych pokoleń, aby mogli oglądać pożywienie, jakim karmiłem ich na pustyni, gdy wyprowadziłem ich z ziemi egipskiej”. 33Następnie Mojżesz rzekł do Aarona: „Weź dzban, wsyp do niego miarę jednego omera manny i postaw przed PANEM jako pamiątkę dla przyszłych pokoleń”. 34Aaron umieścił naczynie na pamiątkę przed Świadectwem Przymierzab, zgodnie z poleceniem, które PAN dał Mojżeszowi. 35Izraelici żywili się manną przez czterdzieści lat, aż doszli do ziemi, na której mieli się osiedlić. Jedli mannę do czasu, aż dotarli do granic krainy Kanaans. 36 Omer to jedna dziesiąta efys. Woda ze skały 1 Cała społeczność Izraelas wyruszyła z pustyni Sin, by odbyć kolejne etapy wędrówki, według woli PANAs. Rozbili obóz w Refidim, lecz nie było tam wody, aby lud mógł się napić. 2Wszczęli więc spór z Mojżeszem, mówiąc: „Dajcie nam wody! Chce nam się pić!”. Mojżesz bronił się: „Dlaczego kłócicie się ze mną? Czemu wystawiacie PANA na próbę?”. 3Lud omdlewał z pragnienia, zaczął więc czynić wyrzuty Mojżeszowi: „Do czego to podobne! Czy po to wywiodłeś nas z Egiptu, żebyśmy poginęli? Żeby nasze dzieci i nasze trzody poumierały z pragnienia?”. 4Mojżesz wołał więc do PANA: „Co mam uczynić z tym ludem? Jeszcze trochę, a mnie ukamienując!”. 5PAN rzekł do Mojżesza: „Wystąp przed lud, przywołaj do siebie starszyznęs Izraela, weź do ręki laskę, którą uderzyłeś wody Nilu, i ruszaj. 6Oto Ja stanę przed tobą tam, na skale, na górze Horeb. Gdy uderzysz w skałę, wypłynie z niej woda i lud zaspokoi pragnienie”. Mojżesz zrobił tak na oczach starszyzny Izraela. 7Miejsce to nazwano Massa i Meribad z powodu kłótni, jaką wszczęli Izraelici, oraz dlatego, że wystawili PANA na próbę, mówiąc: „Czy aby na pewno PAN jest wśród nas?”.
17
Woda ze skały. Izraelici mają trudności z wyciągnięciem właściwych wniosków z poprzednich doświadczeń (Wj 16,1-35). Zamiast w trudnościach zaufać Bogu, nadal buntują się, narzekają i szemrzą przeciwko Niemu i Mojżeszowi. Wydarzenie to stało się wręcz symbolem nieposłuszeństwa Izraela wobec swojego Boga i podobne postawy będą się powtarzać w przyszłości (np. Pwt 6,16; Ps 95,8). Mimo to Bóg lituje się nad ludem wybranym i objawia swoją potęgę, aby doprowadzić Izraelitów do wiary. Dla Pawła Apostoła, który po wiekach nawiązał do tego wydarzenia, woda wyprowadzona ze skały była przykładem duchowego napoju, skałę natomiast utożsamił on z Chrystusem (1Kor 10,4), który jest źródłem żywej wody (J 4,10.14).
WYJŚCIA 16,29 — 17,7
156
Wj 20,8-11; 23,12; 34,21; Pwt 5,12-15
Lb 11,7n
Joz 5,12
Lb 33,12-14
Lb 20,1-13
Wj 15,24
Pwt 6,16
Lb 14,10
Lb 20,10; Ps 78,15n; 105,41
Pwt 6,16; Ps 95,8; 106,32
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 157
Bitwa z Amalekitami pod Refidim 8 Tymczasem do Refidim nadciągnęli Amalekicis, aby walczyć z Izraelitami. 9Mojżesz wydał rozkaz Jozuemu: „Zwerbuj odpowiednich mężczyzn i przygotuj się, aby stawić czoła Amalekitom. Ja natomiast stanę jutro na szczycie wzgórza i w ręce będę trzymać laskę Bożą”. 10Jozue spełnił rozkaz Mojżesza i uderzył na Amalekitów, a Mojżesz razem z Aaronem i Churem wspięli się na szczyt wzgórza. 11Gdy Mojżesz wznosił ręce, szala zwycięstwa przechylała się na stronę Izraelitów, gdy je opuszczał, górą byli Amalekici. 12Z czasem ramiona Mojżesza zdrętwiały, podsunięto mu więc kamień, aby mógł usiąść, a Aaron i Chur podtrzymywali jego ręce, jeden z jednej, drugi z drugiej strony. W ten sposób ramiona Mojżesza nie opadły aż do zachodu słońca. 13Jozue zaś rozgromił doszczętnie wszystkie oddziały Amalekitów. 14PANs powiedział do Mojżesza: „Zapisz to w księgach na wieczną pamiątkę i wyryj w pamięci Jozuego: Oto Ja wymazuję pod niebem wszelkie wspomnienie po Amalekitach!”. 15Mojżesz zbudował ołtarzs i nadał mu nazwę „PAN moją chorągwią”, 16następnie powiedział: „PAN przysiągł na swój trona! Po wieczne czasy, w imięs PANA, wojna Amalekitom!”.
a) PAN przysiągł na swój tron – inne możliwe tłumaczenie: Ręka (Amalekitów) godzi w tron PANA. b) Jetro – zob. Wj 2,18+. c) odesłał – okoliczności odesłania przez Mojżesza żony i synów nie są wyjaśnione.
Jetro odwiedza Mojżesza 1 Do teścia Mojżesza, Jetrab, kapłana Madianitów, dotarły wieści o wszystkim, czego Bóg dokonał dla Mojżesza i dla swojego ludu, Izraelas, a zwłaszcza o tym, że PANs wyprowadził Izraelitów z Egiptu. 2Zabrał więc ze sobą żonę Mojżesza, Seforę, którą ten uprzednio odesłałc, 3oraz obu jej synów. Pierwszy miał na imię Gerszom, gdyż Mojżesz powiedział: „Byłem przybyszem w obcej krainie”, 4drugi natomiast nazywał się Eliezer, od słów: „Bóg mojego ojca pospieszył mi z pomocą i wybawił mnie od miecza faraona”. 5Jetro, teść Mojżesza, przybył wraz z jego żoną oraz synami do niego na pustynię, do obozowiska u stóp góry Boga. 6Kazał on zapowiedzieć Mojżeszowi: „Przybędę do ciebie razem z twoją żoną i obydwoma synami”.
18
Wj 2,22; Dz 7,29
Bitwa z Amalekitami pod Refidim. Amalekici byli nomadami i wywodzili się od Ezawa (Rdz 36,15-16). W Biblii często są przykładem rozbójników i ludu wrogo nastawionego do Izraelitów. Przy okazji walki z Amalekitami pojawia się pierwsza wzmianka o Jozuem, który odegra ważną rolę w czasie wędrówki narodu wybranego do Ziemi Obiecanej i będzie następcą Mojżesza. Wysiłki militarne Izraelitów przynoszą sukces, ponieważ są wsparte modlitwą. Oznacza to, że lud Boży może obronić swoją niezależność tylko wtedy, gdy współpracuje z Bogiem i ufnie zawierza Mu swój los. Stwierdzenie na temat Amalekitów w w. 14 należy odczytać w połączeniu z w. 16, który wskazuje, że Amalekici nie tyle zostali zgładzeni, ile stali się odwiecznymi wrogami Izraelitów. Na temat odrzucenia innych narodów zob. komentarz do Wj 14,5-9+. Jetro odwiedza Mojżesza. Nie wszystkie obce narody muszą odczuwać strach i przerażenie z powodu tego, co Pan uczynił w Egipcie na rzecz Izraela i nie wszyscy na pustyni muszą zachowywać się jak Amalekici (Rdz 17,8nn). Jetro, chociaż nie jest Izraelitą, bardzo się cieszy z wyzwolenia Izraelitów i składa ofiarę Bogu Izraela, uznając Go za największego spośród innych bogów. Mojżesz, świadcząc o wielkich dziełach Boga, skłonił wierzącego w wielu bogów Madianitę do nawrócenia się i wiary w Boga Izraela. Przykład Mojżesza jest wzorem dla każdego Izraelity, a także dla każdego świadka Ewangelii (np. 1J 1,1-4).
157
WYJŚCIA 17,8 — 18,6
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
Page 158
7
Mojżesz wyszedł na spotkanie teścia, oddał mu pokłon i ucałował go, następnie przywitali się i poszli do namiotu. 8Mojżesz opowiedział teściowi o wszystkim, czego PAN dokonał wobec faraona i Egiptu ze względu na Izraela, oraz o tym, jak PAN wybawił ich w drodze ze wszelkich niebezpieczeństw, które na nich czyhały. 9Jetro radował się dobrem, jakie PAN wyświadczył Izraelitom, gdy wybawił ich z mocy Egiptu, 10 i rzekł: „Niech będzie błogosławionys PAN, który uwolnił was spod władzy Egiptu i z mocy faraona, oraz wybawił lud z niewoli egipskiej! 11Teraz przekonałem się, że PAN jest potężniejszy od wszystkich bogów, gdyż z nawiązką odpłacił Egipcjanom za ich pychę”. 12Jetro, teść Mojżesza, przyprowadził bydło na całopalenies i na ofiarys dla Boga, następnie przybył Aaron wraz z całą starszyznąs Izraela i biesiadowali z teściem Mojżesza przed Bogiem. Mojżesz ustanawia sędziów 13 Nazajutrz Mojżesz zasiadł, aby rozstrzygać spory wśród ludu, a lud przybywał do niego ze sprawami od rana aż do wieczora. 14Gdy teść Mojżesza zauważył, jak on się trudzi dla ludu, zapytał: „Cóż to za sposób sprawowania sądów? Dlaczego ty zasiadasz sam, a cały lud przedkłada ci sprawy od rana do wieczora?”. 15Mojżesz odparł swojemu teściowi: „Lud przychodzi do mnie, by rozeznać wolę Boga. 16Gdy pojawi się jakaś sporna sprawa, stają przede mną, a ja rozstrzygam między zwaśnionymi stronami, ucząc ich przykazańs Boga i Jego prawas”. 17Teść Mojżesza odrzekł: „Nie postępujesz roztropnie. 18Zamęczycie się na śmierć, zarówno ty, jak i twój lud, gdyż praca, którą wykonujesz, jest zbyt ciężka dla ciebie. Sam jej nie podołasz. 19Posłuchaj więc, co ci powiem. Chciałbym służyć ci radą, a Bóg niech będzie z tobą. Oczywiście, ty wstawiaj się za ludem przed Bogiem, ty przedkładaj Bogu ich sprawy, 20objaśniaj im przykazania i prawa, wskazuj drogęs, którą mają kroczyć, oraz uczynki, jakie mają spełniać. 21Ale upatrz sobie spośród ludu mężczyzn statecznych, bogobojnych, prawdomównych i nieprzekupnych, a następnie ustanów ich tysiącznikami, setnikami, pięćdziesiątnikami i dziesiętnikami. 22Oni na co dzień będą zajmowali się rozstrzyganiem sporów. Jeśli trafi się coś poważnego, Mojżesz ustanawia sędziów. Mojżesz pełni nie tylko funkcję sędziego, ale również proroka, który pośredniczy między ludem i Bogiem. Ten aspekt w posłudze Mojżesza podkreśla także Lb 11,14-17.24-29, gdy jest mowa o tym, że siedemdziesięciu starszych otrzymało ducha i zaczęło prorokować. Chociaż do Mojżesza należy decydowanie o religijno-prawnej organizacji społeczności Izraela, przyjmuje rady swojego teścia. Ci dwaj mężczyźni w jakimś sensie reprezentują dwie rzeczywistości, które należy łączyć: Bożego ducha (Mojżesz) i ludzką mądrość (Jetro). Propozycja Jetra, wynikająca z doświadczenia i rozsądku, odnosi się do spraw organizacyjnych właściwych każdej wspólnocie. Słuszność jego podejścia zostanie potwierdzona podczas objawienia prawa Bożego na Synaju. Ustanowienie pomocników, którzy będą strzec sprawiedliwości, świadczy o zaangażowaniu samych członków wspólnoty w umacnianie Bożych rozporządzeń. Pewną analogię do tych wydarzeń odnaleźć można w sposobie organizowania się pierwszych wspólnot chrześcijańskich, gdy rozdzielone zostaną funkcje apostołów i diakonów (Dz 6,1-7).
WYJŚCIA 18,7-22
158
Pwt 1,9-18
Wj 33,7
Lb 11,16n
02_Wj:02_Wj
Lb 10,29-32
9/3/08
2:08 PM
Page 159
niech odwołają się do ciebie, sprawy mniejszej wagi niech rozsądzają sami. W ten sposób część obowiązków przerzucisz na nich. 23Jeśli tak postąpisz, a Bóg nakaże ci podobnie, wówczas i ty podołasz swoim zadaniom, i lud powróci do siebie zadowolony”. 24Mojżesz posłuchał swojego teścia i postąpił według jego rady. 25Wybrał spośród Izraelitów mężczyzn statecznych i ustanowił ich przełożonymi nad ludem. Jako tysiącznicy, setnicy, pięćdziesiątnicy i dziesiętnicy 26na co dzień zajmowali się oni rozstrzyganiem sporów. W sprawach trudnych odwoływali się do Mojżesza, a sprawy mniejszej wagi rozsądzali sami. 27Potem Mojżesz rozstał się z teściem, który udał się do swojego kraju.
Przymierze na Synaju Z Refidim do stóp góry Synaj 1 W trzecim miesiącu od wyjścia Izraelitów z ziemi egipskiej nadszedł dzień, w którym dotarli na pustynię Synaj. 2Wyruszyli z Refidim, a po przybyciu na pustynię Synaj rozbili obóz.
19
Lb 33,15
Pwt 29,1n; 32,11
Pwt 10,14n
1P 2,9
Joz 24,16-24
Zapowiedź przymierza Izraelici założyli obozowisko naprzeciw góry, 3Mojżesz zaś wspiął się na górę, aby spotkać się z Bogiem. PANs zawołał do niego ze szczytu góry: „Tak powiesz potomkom Jakubas, tak oznajmisz Izraelitom: 4Na własne oczy widzieliście, co uczyniłem Egipcjanom, uniosłem was na skrzydłach orłów i przywiodłem was do siebie. 5Jeśli więc teraz naprawdę będziecie Mi posłuszni i będziecie przestrzegać przymierzas ze Mną, staniecie się moją szczególną własnością, bardziej niż inne ludy, gdyż do Mnie należy cała ziemia. 6Ale wy będziecie dla Mnie królestwem kapłanów i narodem świętym. To są słowa, które masz powtórzyć Izraelitom”. 7Gdy Mojżesz wrócił, zwołał starszyznęs ludu i przekazał im wszystko, co PAN mu polecił. 8Lud jednogłośnie odpowiedział: „Spełnimy wszystkie słowa PANA!”. Gdy Mojżesz zaniósł PANU Z Refidim do stóp góry Synaj. Informacja o tym, że Izraelici przybyli pod górę Synaj, oznacza, że dotarli do najważniejszego miejsca w całym okresie pobytu na pustyni. Wydarzenia, które się tu rozegrają, całkowicie zmienią wzajemne relacje pomiędzy Bogiem i narodem wybranym. Gdy po roku Izraelici wyruszą stąd w dalszą wędrówkę do Ziemi Obiecanej, ich związki z Bogiem będą się opierały na zawartym przymierzu i prawach, które będą jego konsekwencją. Odejdą stąd także z prowizorycznym sanktuarium z obecną w nim chwałą Bożą. Zapowiedź przymierza. Rozdział 19 jest bardzo złożony pod względem kompozycyjnym i niemal wszystkie rozpoznane tradycje Pięcioksięgu mają swój udział w jego powstaniu. Wyraźną klamrę ujmującą wydarzenia na Synaju stanowią zapowiedź przymierza (Wj 19,3-8) i jego zawarcie (Wj 24,3-8). Treść Wj 19,3-8 ma duże znaczenie w zrozumieniu wszystkiego, co będzie opisane w następnych pięciu rozdziałach. Przede wszystkim potwierdzony zostaje wybór Izraela, którego Bóg wyzwolił z niewoli. Wzmianka o niesieniu Izraela na skrzydłach orłów (w. 4) oznacza, że Bóg, podobnie jak orzeł, chroni Izraelitów, gdy jeszcze nie potrafią być samodzielni. Młode orły bowiem, gdy jeszcze nie umieją latać, są unoszone przez matkę i zachęcanie do podejmowania samodzielnego lotu. W razie niepowodzenia mogą liczyć na jej natychmiastową pomoc. Podobnie dzieje się z Izraelitami, których Bóg osłania i uczy żyć według swoich przykazań. Przypomnienie tego, co Bóg dotychczas uczynił dla swojego ludu, służy podkreśleniu zasadności
159
WYJŚCIA 18,23 — 19,8
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) Ukamienujecie – zob. Wj 8,22+. b) róg – instrument wykonany z rogu baraniego lub bawolego, używany m.in. w liturgii. Wzmianka o rogu może wskazywać, że wydarzenia na Synaju miały charakter liturgiczny (zob. Słownik). c) góra drżała… ze strachu – w niektórych tłumaczeniach poprawia się za LXX oraz nielicznymi rękopisami hebrajskimi góra (har) na lud ('am), co w rezultacie daje: a lud drżał ze strachu (Wj 19,16).
Page 160
obietnicę ludu, 9PAN rzekł do Mojżesza: „Ja sam przyjdę do ciebie w gęstym obłoku, aby lud słyszał, gdy będę mówił do ciebie, i już na zawsze ci wierzył”. Przygotowanie ludu do zawarcia przymierza Gdy Mojżesz przekazał PANUs słowa ludu, 10PAN rzekł do Mojżesza: „Idź do ludu i uświęć ich dziś i jutro przez rytuał oczyszczenias. Niech wypiorą ubranie 11i będą gotowi na trzeci dzień, gdyż trzeciego dnia, w obecności wszystkich PAN zstąpi na górę Synaj. 12Nakreśl wokół granicę dla ludu i ogłoś: Strzeżcie się, aby nie wchodzić na górę ani nawet dotykać jej zbocza. Kto bowiem dotknie góry, natychmiast zginie. 13Ukamienujeciea go lub przeszyjecie strzałami, lecz nie wolno wam go dotykać. Nie oszczędzicie ani zwierzęcia, ani człowieka. Dopiero gdy rógb zabrzmi przeciągle, wejdą na górę”. 14 Mojżesz zszedł z góry do ludu i uświęcił ich przez rytuał oczyszczenia. Gdy wyprali ubranie, 15rzekł do nich: „Na trzeci dzień bądźcie gotowi. Powstrzymajcie się od współżycia z kobietami”. Bóg objawia się ludowi Trzeciego dnia o świcie rozległy się grzmoty i zaczęło błyskać. Gęsty obłok pokrył górę i rozległ się potężny dźwięk rogub. Cały lud w obozowisku zadrżał ze strachu. 17Mojżesz zaś wyprowadził wszystkich z obozu na spotkanie z Bogiem. Stanęli u stóp góry. 18Góra Synaj cała spowita była dymem, gdyż PANs zstąpił na nią w ogniu. Dym buchał z niej jak z pieca, a góra drżała jakby ze strachuc. 19Dźwięk rogu rozbrzmiewał coraz donośniej, Mojżesz zaś rozmawiał z Bogiem, a Bóg odpowiadał mu grzmiącym głosem. 20PAN zstąpił na szczyt 16
wymagań dotyczących przyszłości (w. 5). Izrael będzie szczególną własnością Boga pośród innych narodów, jeśli okaże posłuszeństwo Jego przykazaniom i dochowa wierności zawartemu przymierzu. Nazwanie Izraelitów królestwem kapłanów (w. 6) oznacza, że przede wszystkim powołani są do służby, a nie do demonstrowania władzy i siły. Służba ta polega na tym, że mają pełnić funkcję mediatora pomiędzy Bogiem a innymi narodami i głosić Jego imię po całym świecie. W tym samym duchu należy rozumieć wypowiedź Jezusa, który stwierdzi, że nie przyszedł po to, aby Mu służono, lecz aby służyć (Mt 20,28). Do takiej samej postawy wezwał On swoich uczniów (Mk 9,35), nie nazywając ich już swoimi sługami, ale przyjaciółmi (J 15,15). Przygotowanie ludu do zawarcia przymierza. Czynności, które Izraelici mają wykonać, a także wstrzemięźliwość seksualna, służą zwróceniu ich uwagi na to, że przygotowują się do wyjątkowego wydarzenia. Podczas zawierania przymierza dokona się szczególne uświęcenie wszystkich zgromadzonych wokół góry, którą Bóg wyznaczył na miejsce swojego objawienia się ludziom. Nakaz wyznaczenia granicy, której nikt nie może przekroczyć, służy temu, aby uwrażliwić Izraelitów na świętość Boga, absolutnie różnego od wszystkich bóstw. Jezus w swoim nauczaniu objawi ludziom, że Bóg jest ich ojcem, a oni są Jego dziećmi (np. Mt 6,9; Łk 11,2). Nazywanie Boga ojcem niczego nie ujmuje z Jego świętości i majestatu. Ma natomiast pomóc w zrozumieniu, jak wielka jest Jego miłość, skoro pozwala się tak nazywać. Bóg objawia się ludowi. W Piśmie Świętym opisane są liczne objawienia się Boga, który nawiedzał poszczególnych ludzi, a także ukazywał się całemu ludowi. Istotą tych objawień było to, że Bóg chciał, aby ludzie Go poznali, czcili i nie czuli się osamotnieni. Góra Synaj, a później Syjon (w Jerozolimie), to miejsce o wyjątkowym znaczeniu. Z opisu wynika, że objawieniu się Boga na Synaju towarzyszyły zjawiska atmosferyczne, a także geologiczne (erupcja wulkanu, trzęsienie ziemi). Wywołują one w Izraelitach grozę, gdyż są świadkami objawienia się Boga, który ma władzę
WYJŚCIA 19,9-20
160
Syr 45,5
Rdz 35,2
Wj 34,3; Hbr 12,20
Pwt 4,10-13; Ps 50,3; 77,19; Ap 4,5; 8,5; 11,19; 16,18
Ap 9,2
Ps 81,8
02_Wj:02_Wj
Wj 19,12; 33,20
Wj 34,10-27; Pwt 5,6-21; Mt 5; Mk 10,19; Rz 13,9 Wj 34,14; Ps 81,10 Kpł 19,4; Pwt 4,15-20; 27,15
Wj 34,7.14; Lb 14,18; Pwt 4,24; 7,9n
9/3/08
2:08 PM
Page 161
góry Synaj i wezwał tam również Mojżesza. Gdy Mojżesz tam wszedł, 21PAN rzekł do niego: „Zejdź i upomnij lud, aby nie łamali zakazu, chcąc wspiąć się na górę do PANA, by Go zobaczyć. W przeciwnym razie wielu z nich zginie. 22Nawet kapłani, którzy przystępują do PANA, mają się uświęcić przez rytuał oczyszczenias, aby PAN również ich nie poraził”. 23Mojżesz odpowiedział PANU: „Ludowi nie wolno wchodzić na górę Synaj, gdyż Ty sam ostrzegłeś nas, mówiąc: Zakreśl granicę wokół góry i wyróżnij ją jako świętą”. 24PAN jednak nalegał: „Masz natychmiast zejść! Potem wejdziesz razem z Aaronem. Kapłani zaś oraz lud niech nie łamią zakazu, chcąc wstąpić ku PANU. W przeciwnym razie ich porażę”. 25Mojżesz więc zszedł do ludu i go ostrzegł. Dziesięć przykazań Bożych 1 Bóg wypowiedział wszystkie te słowaa: 2„Ja jestem PANEM, twoim Bogiem, który wyprowadził cię z ziemi egipskiej, gdzie byłeś niewolnikiem. 3 Nie będziesz miał innych bogów oprócz Mnie. 4Nie zrobisz sobie bożkab. I żadnej podobiźnie, przedstawiającej to, co najwyżej na niebie, nisko na ziemi i w głębinach wód, 5nie będziesz oddawał czci ani nie oddasz się w niewolę. Ja jestem PANEM, twoim Bogiem, Bogiem zazdrosnymc. Za grzechys tych, którzy Mnie nienawidzą, wymierzam karęs ich potomkom, nawet w trzecim i czwartym pokoleniud. 6 Tym zaś, którzy
20
a) Bóg wypowiedział… słowa – według egzegezy rabinackiej Stwórca wypowiedział Dziesięć przykazań tak jak jedno słowo. Przykazania należy więc traktować jako niepodzielną całość. Przekroczenie któregoś przykazania oznacza sprzeciwienie się całemu Dekalogowi. Żydzi uważali, że obok Dekalogu należy przestrzegać wszystkich przepisów Tory (łącznie 613 przykazań). b) Nie zrobisz… bożka – robienie podobizn bóstw było powszechne na starożytnym Bliskim Wschodzie. c) zazdrosnym – wyrażenie to służy do ukazania nieskończonej miłości Boga wobec swojego ludu. Zawiera też nakaz wyłącznego kultu Boga Jahwe. d) Zdanie to należy rozumieć w kontekście następnego (w. 6). Chodzi tu bowiem głównie o ukazanie niepojętej dobroci Boga, który wymierza karę tylko do trzeciego lub czwartego pokolenia, nagradza natomiast do tysięcznego pokolenia. Na temat osobistej odpowiedzialności człowieka za swoje czyny zob. np. Ez 18,1nn.
nad wszystkimi żywiołami. Nad tymi zjawiskami dominuje jednak głos Boga, który przemówił do Mojżesza. Jest to jedyny przypadek opisany w Księdze Wyjścia, gdy lud bezpośrednio słucha głosu Boga. Zdecydowany zakaz wchodzenia na górę komukolwiek poza Mojżeszem i Aaronem miał zapobiec chęci zaspokojenia próżnej ciekawości Izraelitów. Taka postawa uwłaczałaby bowiem świętości Boga i nie mogłaby pozostać bezkarna (w. 21). Ktokolwiek zbliża się do Boga (dotyczy to również kapłanów), musi przede wszystkim pragnąć świętości, mieć czyste intencje i być do tego właściwie przygotowany. Dziesięć przykazań Bożych. Dekalog (dosł. dziesięć słów) zajmuje centralne miejsce pośród praw, które Izraelici otrzymali na Synaju. Na starożytnym Bliskim Wschodzie bogowie nie występowali nigdy w roli objawiających prawo, a jedynie byli jego gwarantem. W ST Bóg jest natomiast źródłem, z którego prawo bierze swój początek. Dekalog ujęty jest głównie w formie zakazów, które dotyczą dwunastu spraw. Do nich dochodzą dwa pozytywne nakazy: obowiązek pamiętania o świętowaniu dnia świętego (szabatu) i szacunku wobec rodziców. Rozpoczęcie Dekalogu formułą Ja jestem PANEM (w. 2) i zakończenie słowami twojego bliźniego (w. 17) wskazuje, że zostały nim objęte istotne sprawy dotyczące Boga i ludzi. W formule wprowadzającej Bóg przedstawia się jako ten, który wyprowadził Izraelitów z Egiptu. Wolność jest więc darem Boga. Aby jednak wolność służyła człowiekowi, musi opierać się na przestrzeganiu Bożych przykazań. Według tradycji żydowskiej wprowadzenie (w. 2) jest pierwszym przykazaniem, natomiast zakaz oddawania czci obcym bogom i wykonywania ich podobizn drugim. W większości późniejszych tradycji (np. w kościołach protestanckich) wyłącza się jednak wprowadzenie ze zbioru przykazań i rozpoczyna ich wyliczanie od zakazu czczenia obcych bogów, natomiast zakaz wykonywania ich podobizn uznaje się za drugie. Katolicy łączą w jedno obydwa przykazania z ww. 3-6, dzieląc jednak na dwa przykazania zakazy zawarte w w. 17. Przyjmują także, że pierwsze trzy przykazania dotyczą relacji z Bogiem, pozostałe natomiast regulują wzajemne stosunki z bliźnimi. Żydzi stosują inny podział (pierwsze pięć odnosi się do chwały Stwórcy, drugie pięć służy dobru człowieka). Wszystkie przykazania są czymś w rodzaju konstytucji, na której opiera się przymierze zawarte na Synaju. Pogwałcenie któregokolwiek z przykazań oznacza złamanie przymierza z Bogiem (Jk 2,10n). Prorocy nawoływali, aby nie traktować przykazań jako bezdusznych przepisów, których przestrzega się jedynie ze strachu przed karą. Bóg bowiem dał swoje przykazania z miłości do ludzi i ich istotą jest ochrona, pielęgnowanie oraz rozwój najcenniejszych wartości związanych z ludzkim życiem. Jezus Chrystus w swoim nauczaniu dokona nowej interpretacji Dekalogu (Mt 5,17-48) i wskaże na miłość jako najważniejsze z przykazań (np. Mt 22,36-40).
161
WYJŚCIA 19,21 — 20,6
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) Pamiętaj – oryginalny zwrot wskazuje, że człowiek powinien pamiętać o szabacie w każdym dniu powszednim i przygotowywać się do świętowania szabatu przez cały tydzień. b) szabat – nazwa „szabat” pochodzi od rdzenia czasownikowego, który oznacza ‘odpoczywać’, ‘przerywać (pracę)’. Oprócz wstrzymania się od codziennych zajęć, dzień ten daje okazję do szanowania praw człowieka (Wj 23,12; Pwt 5,14). Instytucja tego dnia jest bardzo dawna. Jego przestrzeganie stało się szczególnie ważne po powrocie Żydów z wygnania babilońskiego (np. Ne 13,15-22; 1Mch 2,32-41). Zob. Słownik. c) Nie popełnisz morderstwa – zakaz ten odnosi się do ludzi i dotyczy sytuacji, w której w sposób bezprawny pozbawia się kogoś życia. Izraelskie prawodawstwo przewidywało karę śmierci za niektóre przewinienia (np. Wj 19,12n; 21,12-17).
Page 162
Mnie miłują i przestrzegają moich przykazańs, okazuję miłosierdzies do tysięcznego pokolenia. 7 Nie będziesz wymawiał imienias PANA, twego Boga, bez szacunku, gdyż PAN nie pozostawi bez kary tego, kto wypowie Jego imię bez szacunku. 8 Pamiętaja o dniu szabatub, aby należycie go świętować. 9 Przez sześć dni będziesz wykonywał wszystkie swoje prace, 10 lecz siódmy dzień jest szabatem dla PANA, twego Boga. W tym dniu nie podejmiesz żadnej pracy – ani ty, ani twój syn, ani twoja córka, ani twój sługa, ani twoja służąca, ani nawet bydło czy cudzoziemiec, który mieszka w twoim domu. 11W ciągu sześciu dni bowiem PAN uczynił niebo i ziemię, morze i wszystko, co w nich istnieje, a siódmego dnia odpoczął. Dlatego PAN pobłogosławiłs dzień szabatu i wyróżnił go jako święty. 12 Czcij swojego ojca i matkę, abyś cieszył się długim życiem na ziemi, którą ci daje PAN, twój Bóg. 13 Nie popełnisz morderstwac. 14 Nie dopuścisz się cudzołóstwa. 15 Nie będziesz kradł. 16 Nie złożysz kłamliwego zeznania przeciwko swojemu bliźniemus.
Omawiając przykazania szczegółowo, można zauważyć, że zakaz wymawiania imienia Bożego bez szacunku (w. 7) odnosi się prawdopodobnie do sytuacji, w której człowiek składa niepotrzebną (nierozważną lub fałszywą) przysięgę i powołuje się przy tym na Boga jako świadka. Posługiwanie się imieniem Boga bez powodu (nadaremnie) oznacza, że się Go lekceważy, a nawet Nim pogardza. W przykazaniu tym chodzi o uszanowanie świętości Boga, ale również o dbałość, by mówić jedynie to, co jest prawdziwe i słuszne (Mt 5,33-37+; Jk 3,2-11). Przykazanie dotyczące rodziców (w. 12) zawiera nakaz szanowania ich zawsze i w każdych okolicznościach i nie może być uzależnione od czyichś indywidualnych poglądów lub wrażliwości. Dzieci mają szanować rodziców także wtedy, gdy popełniają oni błędy, a nawet dopuszczają się zła (np. Syr 3,13). Podstawą szacunku nie jest indywidualna ocena wartości życia rodziców, ale nakaz Boga, który chce w ten sposób zapewnić właściwy rozwój i funkcjonowanie ludzkiej społeczności. Szacunek dla rodziców wiąże się z ich rodzicielstwem. Ponieważ rodzice uczestniczą w Bożej władzy przekazania życia, należy się im cześć podobna do tej, którą okazuje się Bogu. Kto szanuje rodziców, otrzyma od Boga długie życie i przede wszystkim posiądzie szczęśliwe życie po śmierci. Zakaz mordowania ludzi odnosi się do sytuacji, w której z powodów materialnych lub moralnych (np. zemsta) bezprawnie pozbawia się człowieka życia. Zamordowanie człowieka jest obrazą Boga, który sprawił, że każdy człowiek nosi w sobie podobieństwo do Niego. Należy odróżnić morderstwo od przypadkowego zabicia człowieka lub zabicia go w obronie własnej (np. walka z najeźdźcą). W pierwszym przypadku człowiek działa z premedytacją i ponosi całkowitą odpowiedzialność za swój czyn, w drugim odpowiedzialność człowieka może być częściowa lub nie ma jej wcale (KKK 2263-2267). Zakaz cudzołóstwa (w. 14) odnosi się w Dekalogu przede wszystkim do stosunku seksualnego mężczyzny i zamężnej kobiety, a także w ogóle rozpusty. Współżycie z czyjąś żoną rozbija u samych podstaw więź małżeńską i rodzinną, dlatego czyn ten ściąga na cudzołożników szczególny gniew Boga. Grzech cudzołóstwa dotyczy również tych, którzy w różny sposób przyczyniają się do jego zaistnienia i upowszechniania. Zakaz kradzieży (w. 15) w istocie odnosi się do uprowadzenia siłą człowieka. Znaczenie takie wynika ze słów użytych w oryginale i z kontekstu. O kradzieży w sensie materialnym jest mowa w w. 17. Za zniewalanie człowieka i rozporządzanie jego życiem wbrew jego woli w Izraelu groziła kara śmierci (Wj 21,16). Zakaz kłamliwego zeznawania przeciwko bliźniemu (w. 16) nie dotyczy jedynie celowego mówienia kłamstw, ale obejmuje również wszystkie stwierdzenia oparte na domysłach i plotkach. Ktoś, kto nie jest świadkiem zdarzenia, nie powinien świadczyć. Zakaz pożądania wszelkich dóbr należących do drugiego człowieka (w. 17) nie ogranicza się tylko do kradzieży, ale obejmuje także wszelkie formy wymuszania tych dóbr na prawowitym właścicielu. Słowo „pożądanie” wskazuje, że kradzież lub wymuszenie są już tylko ostatecznym skutkiem wcześniejszych myśli, intryg, podstępów. Należy więc przede wszystkim unikać pożądliwości, która opanowuje umysł człowieka (np. Rdz 3,6; 1Tm 6,10; 1J 2,16n). Pożądanie
WYJŚCIA 20,7-16
162
Kpł 19,12
Wj 16,23.29; 23,12; Kpł 23,3 Łk 13,14
Rdz 2,2n
Kpł 19,3; Mt 15,4; Ef 6,2n Mt 5,21; Jk 2,11 Mt 5,27; Rz 13,9 Kpł 19,11 Pwt 5,20
02_Wj:02_Wj
Mi 2,2
9/3/08
2:08 PM
Page 163
17
Nie będziesz pożądał dobytku swojego bliźniego. Nie będziesz pożądał jego żony, jego sługi, jego służącej, jego wołu, jego osła ani żadnej rzeczy, która należy do twojego bliźniego”.
a) dźwięk rogu – zob. Wj 19,13+. b) Widzieliście – Izraelici byli świadkami niezwykłych zjawisk (Wj 19,16.18; 20,18), przez które Bóg do nich przemówił.
Pośrednictwo Mojżesza w przekazywaniu prawa Gdy cały lud ujrzał gromy i płomienie, usłyszał dźwięk rogua i zobaczył dymiącą górę, przeraził się i zatrzymał się z dala od niej. 19Rzekli do Mojżesza: „Ty mów do nas, a my będziemy słuchali. Bóg niech do nas nie przemawia, byśmy nie poginęli”. 20Mojżesz odpowiedział ludowi: „Nie lękajcie się, gdyż Bóg zstąpił po to, by wystawić was na próbę, oraz po to, abyście żyli w Jego bojaźnis i nie grzeszyli”. 21Lud stał daleko, a Mojżesz przybliżył się do ciemnego obłoku, w którym przebywał Bóg. 18
Wj 33,20
Szczegółowe przepisy prawne
Pwt 27,5n; Joz 8,31
Ołtarz 22 PANs rzekł do Mojżesza: „Tak powiesz Izraelitom: Widzieliścieb, że mówiłem do was z nieba. 23Nie czyńcie więc sobie bogów odlanych ze srebra ani ze złota, których byście czcili na równi ze Mną. 24Z ziemi zrobisz dla Mnie ołtarzs, na którym będziesz składać owce i bydło jako ofiary całopalnes i ofiary wspólnotowes. Gdziekolwiek nakażę czcić moje imię, przybędę tam do ciebie i będę ci błogosławiłs. 25A jeśli zechcesz wznieść dla Mnie ołtarz kamienny, to nie buduj go z ciosanego kamienia, gdyż zbezcześciłoby go ostrze narzędzia. 26Nie będziesz wchodził po stopniach do mojego ołtarza, aby spod ubioru nie było widać twojego nagiego ciała. jakichś dóbr oznacza, że człowiek jest ich niewolnikiem. Chce mieć więcej, niż potrzebuje. Człowiek pożądliwy jest ślepy na potrzeby innych. W odniesieniu do wszystkich przykazań obowiązuje zasada, że nie tylko należy je znać, ale trzeba je też z zaangażowaniem wypełniać. Na tym polega wierność Bogu i Jego przymierzu. Pośrednictwo Mojżesza w przekazywaniu prawa. Dialog pomiędzy Mojżeszem i Izraelitami jest następstwem przerażenia, jakie wywołały w nich zjawiska towarzyszące objawieniu się Boga. Pośród tych zjawisk dokonało się przekazanie ludziom bezpośrednio od Boga Dekalogu, co podkreśla jego nadrzędny charakter wobec wszystkich pozostałych praw, przekazanych za pośrednictwem Mojżesza. Od roli, którą odegrał Mojżesz, wzięło się określenie „Prawo Mojżeszowe”, występujące w całym Piśmie Świętym. Ołtarz. Zbiór praw zebranych w tej części księgi (Wj 20,22 – 23,33) nosi nazwę „Kodeks Przymierza” i uważany jest za najstarszy w całym ST. Cała kolekcja praw składa się z dwóch podstawowych części. Pierwsza z nich (Wj 20,22-26; 22,18 – 23,19) zawiera instrukcje dotyczące sprawowania kultu i przepisy regulujące sprawy społeczne. W większości składa się z nakazowych formuł podobnych do Dekalogu. Drugi zbiór (Wj 21,2 – 22,17) został umieszczony pomiędzy dwiema częściami pierwszego i zawiera przepisy dotyczące spraw społecznych, wyrażone w formie konkretnych przykładów. Regulacje dotyczące sfery religijnej otwierają i zamykają cały kodeks (Wj 20,22-26; 23,13-19). Jego centralną część stanowią natomiast małe zbiory rozmaitych przepisów. Można wyróżnić tu tzw. dekrety (Wj 21,1), które dotyczą niewolników (Wj 21,2-11), przestępstw karanych śmiercią (Wj 21,12-17), szkód poniesionych na zdrowiu lub na ciele (Wj 21,18-32), odpowiedzialności w sprawach materialnych (Wj 21,33 – 22,14), uwiedzenia (Wj 22,1516) i ponownie przestępstw karanych śmiercią (Wj 22,17-19). Drugi zbiór na początku i przy końcu zawiera nakaz dobrego traktowania cudzoziemców (Wj 22,20 – 23,9). Są w nim przepisy regulujące życie społeczne (Wj 22,21-26), religijne (Wj 22,27-30) oraz dotyczące procesów (Wj 23,1-8). Dodatkiem do całego centralnego zbioru są przepisy na temat roku szabatowego i szabatu (Wj 23,10-12). Poszczególne przepisy, chociaż są umieszczone w kontekście
163
WYJŚCIA 20,17-26
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:08 PM
a) kupisz… niewolnika – w starożytności niewolnictwo było zjawiskiem powszechnym. Niewolnikami stawali się jeńcy wojenni lub osoby, które popadły w długi i nie miały się czym wykupić. Niekiedy ludzie biedni, aby przeżyć, oddawali się w niewolę panu, który dawał im utrzymanie w zamian za służbę i pracę. Prawa niewolnika zależały od jego funkcji, wykształcenia, umiejętności. Zdarzały się jednak sytuacje, w których obchodzono się z nimi bardzo brutalnie. Biblijne prawo sprzeciwiało się złemu traktowaniu niewolników. b) przed Boga – tutaj wyrażenie to wskazuje na trybunał złożony z sędziów, którzy sprawowali sądy w imieniu Boga (Wj 22,8), lub na jakieś miejsce związane z kultem. c) postawi go… przekłuje… ucho – mógł to być jakiś religijny rytuał. Drzwi oznaczały dom, w którym niewolnik miał odtąd pozostawać, a przekłucie ucha symbolizowało posłuszeństwo. d) jako niewolnicę – kontekst wskazuje, że chodzi o wydanie córki za mąż. W społeczności patriarchalnej i poligamicznej zawarcie małżeństwa nosiło wiele znamion kontraktu handlowego. e) nie odejdzie – zob. Wj 21,2. f) poślubi drugą żonę – związek małżeński mężczyzny z wieloma kobietami był na starożytnym Bliskim Wschodzie zjawiskiem powszechnym. Każda kolejna żona cieszyła się pełnią praw małżeńskich. Jednym z powodów wielożeństwa było pragnienie posiadania licznego potomstwa, które traktowano jako dar Boży. g) ukarany śmiercią – zazwyczaj karę tę wymierzano przez kamienowanie (Wj 8,22+). Stosowanie surowych kar miało na celu odstraszanie ewentualnych przestępców i ochronę dóbr poszczególnych ludzi. h) miejsce, gdzie będzie mógł się schronić – zazwyczaj było to miejsce związane z kultem. W Izraelu ustanowiono tzw. miasta azylu (Lb 35,9nn), gdzie mógł się schronić nieumyślny zabójca i oczekiwać na sprawiedliwy proces. i) Według Kodeksu Hammurabiego za uderzenie własnego ojca groziła kara ucięcia ręki. Inne pozabiblijne prawa nakazywały w takich przypadkach wydziedziczenie dziecka lub sprzedanie go w niewolę. Surowość przepisów świadczy o tym, że rodzinę postrzegano jako wielką wartość, którą należy chronić.
Page 164
Niewolnicy pochodzenia hebrajskiego 1 Oto prawa, które im ogłosisz: 2Jeśli kupisz hebrajskiegos niewolnikaa, przez sześć lat będzie ci służył, a w siódmym roku będzie mógł odejść jako wolny człowiek. 3Jeśli sam został zakupiony, sam też odejdzie; jeśli był żonaty, wtedy jego żona odejdzie razem z nim. 4Jeżeli natomiast jego właściciel dał mu żonę, a ona urodziła synów lub córki, to żona i dzieci pozostaną u właściciela, on zaś otrzyma wolność. 5Jeśliby jednak ów niewolnik oświadczył: «Kocham mojego pana, moją żonę i moich synów. Nie chcę iść na wolność», 6wówczas właściciel zaprowadzi go przed Bogab, postawi go przy drzwiach lub przy bramie i przekłuje mu szydłem uchoc na znak, że na zawsze pozostanie jego niewolnikiem.
21
Sprzedaż córki w celu wydania za mąż Jeśli ktoś sprzedałby swoją córkę jako niewolnicęd, nie odejdziee ona tak, jak inni niewolnicy. 8Jeżeli nie spodoba się swojemu panu, który zamierzał ją poślubić, to zezwoli, aby została odkupiona. Nie wolno mu jednak odsprzedać jej cudzoziemcom, bo byłoby to zdradą. 9Jeśli jest ona przeznaczona dla jego syna, ma ją traktować jak córkę. 10Jeżeli poślubi drugą żonęf, nie odmówi pierwszej pożywienia, ubrania ani współżycia. 11Jeśli zaniedba którąś z tych spraw, wówczas może ona odejść darmo, bez wykupu. 7
Przestępstwa karane śmiercią Kto śmiertelnie zrani człowieka, będzie ukarany śmierciąg. 13 Jeśli jednak nie zrobi tego umyślnie, a Bóg dopuści, że popełni zabójstwo, wskażę ci miejsce, gdzie będzie mógł się schronićh. 14Gdyby jednak czyhał na swojego bliźniegos, aby go podstępnie zabić, to nawet od mojego ołtarzas masz go oderwać i ukarać śmiercią. 15 Kto zrani swojego ojca lub matkę, zostanie ukarany śmierciąi. 16 Kto porwie człowieka i sprzeda go lub będzie go trzymać w niewoli, zostanie ukarany śmiercią. 17 Kto przeklnies swojego ojca lub matkę, zostanie ukarany śmiercią. 12
Zranienie spowodowane przez człowieka 18 Jeśli mężczyźni się pokłócą i jeden uderzy drugiego kamieniem lub pięścią, ale go nie zabije, tylko ciężko zrani, 19ten zaś
pobytu Izraelitów na pustyni, dotyczą społeczności prowadzącej osiadły i rolniczy tryb życia. Skoncentrowanie się na niewolnikach i cudzoziemcach, a także handlu i finansach w dużej mierze odzwierciedla sprawy, którymi zajmowali się prorocy: Amos, Ozeasz, Izajasz i Micheasz. Jezus w swoim nauczaniu podkreślał, że nie przyszedł znieść prawa, lecz je wypełnić (Mt 5,17), a całą istotę prawa zawarł w przykazaniu miłości Boga i bliźniego (Mt 22,37-40). Apostoł Paweł, zwłaszcza w Liście do Galatów (zob. List do Rzymian), głosił naukę o usprawiedliwieniu przez wiarę, uznając prawo za tymczasowego wychowawcę, który miał jedynie prowadzić do Chrystusa i wraz z Jego przyjściem spełnił swoją funkcję (Ga 3,23-25). Dzięki prawu człowiek mógł poznać, że istnieje grzech (Rz 7,7n) oraz uświadomić sobie, że aby otrzymać zbawienie, potrzebuje łaski Boga (Ga 3,10-14).
WYJŚCIA 21,1-19
Kpł 25,35-55; Pwt 15,12-18; Jr 34,14
164
Wj 20,13; Lb 35,9-34; Pwt 19,1-13; Joz 20
Pwt 24,7
Pwt 21,18-21; Mt 15,4
02_Wj:02_Wj
Kpł 24,19n; Pwt 19,21; Ab 15; Mt 5,38-40
9/3/08
2:09 PM
Page 165
z czasem wstanie i będzie chodził po ulicy o lasce, sprawca będzie niewinny, lecz zapłacia za jego przymusową bezczynność, aż całkowicie wyzdrowieje. 20 Jeśli ktoś uderzy kijem swojego niewolnika lub niewolnicę i spowoduje śmierć na miejscu, podlega karze zemstyb. 21Jeżeli jednak niewolnik przeżyje dzień lub dwa, jego pan nie podlega zemście, bo niewolnik jest własnością swojego pana. 22 Jeśli mężczyźni podczas bójki uderzą kobietę w ciąży i spowodują poronienie, lecz ona nie odniesie innego uszczerbku na zdrowiu, wówczas według prawa winny wypłaci odszkodowanie, którego zażąda mąż kobiety. 23 W przypadku szkód na zdrowiu zapłacisz: życiem za życiec, 24 okiem za oko, zębem za ząb, ręką za rękę, nogą za nogę, 25 oparzeniem za oparzenie, raną za ranę, sińcem za siniec. 26 Jeśli ktoś ugodzi w oko swojego niewolnika lub niewolnicę i wybije je, za jego oko obdarzy go wolnością. 27Jeśli ktoś wybije ząb swojemu niewolnikowi lub niewolnicy, za jego ząb obdarzy go wolnością.
a) zapłaci – według prawa Chetytów winny pobicia musiał służyć poszkodowanemu aż do jego wyzdrowienia. b) podlega karze zemsty – trudno jednoznacznie wskazać, na czym polegała ta kara. c) życiem za życie – zasada prawna, nazywana prawem odwetu (Kpł 24,17-21; Pwt 19,21), znana była już w Kodeksie Hammurabiego. Zgodnie ze starożytnym poczuciem sprawiedliwości oznaczała karę identyczną jak wina. Celem tej zasady było ograniczenie stosowania zemsty większej od poniesionej szkody. d) ukamienowany – zob. Wj 8,22+.
Śmierć człowieka spowodowana przez zwierzę Jeśli czyjś wół zabiłby rogami mężczyznę lub kobietę, ma zostać ukamienowanyd, a jego mięsa nie wolno jeść. Właściciel wołu będzie niewinny. 29Jeżeli jednak wół bódł od dawna, a jego właściciel, mimo ostrzeżeń, nie pilnował go dostatecznie i ten zabiłby mężczyznę lub kobietę, wówczas wół ma zostać ukamienowany, a jego właściciel poniesie śmierć. 30 Gdyby jednak zażądano od niego odszkodowania, zapłaci za swoje życie taki okup, jaki mu wyznaczą. 31Tych samych zasad należy się trzymać, jeśli wół zabiłby rogami chłopca lub dziewczynkę. 32Jeśli wół zabije niewolnika lub niewolnicę, należy zapłacić ich właścicielowi trzydzieści syklóws srebra oraz ukamienować wołu. 28
Szkody poniesione na zwierzętach 33 Jeśli ktoś zostawi odkrytą studnię lub wykopie ją i nie zabezpieczy, wskutek czego wpadnie do niej wół lub osioł, 34 wówczas właściciel studni zapłaci odszkodowanie. Wyrówna stratę właścicielowi zabitego zwierzęcia, a ono będzie należeć do właściciela studni. 35 Gdyby czyjś wół zabił rogami wołu jego sąsiada, sprzedadzą żywego wołu, a zapłatę oraz martwe zwierzę podzielą między sobą. 36Jeżeli jednak wół bódł od dawna, a jego właściciel nie pilnował go dostatecznie, wówczas odda wołu za wołu, a martwe zwierzę będzie należeć do niego.
2Sm 12,6; Łk 19,8
Kradzież 37 Jeśli ktoś ukradnie wołu lub owcę i zabije je bądź sprzeda, odda pięć wołów za jednego i cztery owce za jedną. 165
WYJŚCIA 21,20-37
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) zaskoczy złodzieja… – chodzi o włamanie nocą. b) stanie wobec Boga – zob. Wj 21,6+. c) Inne możliwe tłumaczenie: Jeśli zaś złodzieja nie znajdą, właściciel domu stanie wobec Boga i przysięgnie, że nie wyciągnął ręki po własność swojego bliźniego. d) uwiedzie dziewczynę… i będzie z nią współżył – w tym przypadku kobieta nie została zgwałcona, tylko uległa namowom mężczyzny. Fakt współżycia nie przesądzał o tym, że mężczyzna mógł pojąć za żonę jakąś kobietę. Jej ojciec mógł się sprzeciwić takiemu związkowi, choć wydanie za mąż córki, która nie była dziewicą, było trudniejsze i narażało ojca na wstyd. e) opłatę ślubną – z zawarciem związku małżeńskiego wiązały się materialne zobowiązania. Rodzice panny młodej dawali jej posag, a pan młody płacił rodzicom panny młodej umówioną kwotę, która była dla niej zabezpieczeniem w razie śmierci męża lub porzucenia przez niego.
Page 166
Jeśli ktoś zaskoczy złodzieja podczas włamaniaa i zrani go śmiertelnie, nie będzie winien przelanej krwis. 2Jeśli jednak uczyni to po wschodzie słońca, wtedy dopuści się morderstwa, gdyż karą za kradzież jest uiszczenie odszkodowania. Jeśli złodziej nie ma z czego zapłacić, będzie za kradzież sprzedany jako niewolnik. 3Jeśli znajdą u niego skradzione dobra, czy to będzie wół, czy osioł, czy owca, jeżeli będą jeszcze żywe, zwróci je podwójnie.
22
1
Szkody i odszkodowania Jeśli ktoś zniszczy pole lub winnicę przez wypas swojej trzody na cudzych gruntach, odda jako odszkodowanie najlepsze plony ze swojego pola i winnicy. 5 Jeśli wzniecony ogień rozniesie się po cierniach i spali już zebrane zboże albo zboże pozostające jeszcze na polu w kłosach, lub też spali obsiane pole, ten, kto spowodował pożar, zapłaci odszkodowanie. 6 Przypuśćmy, że ktoś da drugiemu na przechowanie pieniądze lub jakikolwiek przedmiot i zostanie to skradzione z domu tego, który przyjął to na przechowanie. Jeśli schwytają złodzieja, ma on zwrócić podwójnie. 7Jeśli zaś złodzieja nie znajdą, właściciel domu stanie wobec Bogab, by okazało się, czy nie wyciągnął ręki po własność swojego bliźniegoc. 8 Każda sporna sprawa o wołu, osła, owcę, szatę czy zgubę, dotycząca prawa własności, ma być rozstrzygana wobec Boga na podstawie zeznań obu stron. Kogo Bóg uzna za winnego, ten wynagrodzi podwójnie swojemu bliźniemus. 4
Zwierzęta oddane pod opiekę lub pożyczone Jeśli ktoś powierzy drugiemu osła, wołu, owcę lub inne zwierzę, a ono by zdechło, uległo kalectwu lub zostało zabrane przemocą, lecz bez świadków, 10 wówczas podejrzany złoży przysięgę wobec PANAs, że nie wyciągnął ręki po własność swojego bliźniegos. Poszkodowany przyjmie przysięgę, bez konieczności wynagrodzenia. 11Jeśli jednak zostało skradzione z jego obejścia, wypłaci właścicielowi odszkodowanie. 12Jeśli zaś zostałoby rozszarpane, ma przynieść zwłoki jako dowód i nie będzie zobowiązany do wyrównania szkody. 13 Jeśli ktoś pożyczy zwierzę od drugiego, a ono ulegnie kalectwu lub zdechnie pod nieobecność właściciela, należy zapłacić odszkodowanie. 14Jeśli jednak właściciel był przy nim, nie należy mu się odszkodowanie. Jeśli zwierzę zostało wynajęte za opłatą, zysk z wynajmu wyrównuje szkodę.
Kpł 5,20-26
9
Małżeństwo wskutek uwiedzenia Jeśli ktoś uwiedzie dziewczynę niezaręczoną z nikim i będzie z nią współżyłd, niech uiści opłatę ślubnąe i weźmie ją za żonę. 16Nawet gdyby jej ojciec kategorycznie sprzeciwiał 15
WYJŚCIA 22,1-16
166
Rdz 31,39
Pwt 22,28n
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 167
się wydaniu jej za niego, ma zapłacića sumę równoważną opłacie ślubnej za dziewicęb.
Kpł 20,6.27 Kpł 18,23; 20,15n; Pwt 27,21
Kpł 19,33n; Pwt 24,17n; 27,19; Ps 146,9 Jr 22,3
Kpł 25,35-37; Pwt 23,20n; Ps 15,5
Pwt 24,10-13.17n
Koh 10,20; Dz 23,5
Wj 13,1-2.11-15
Pwt 15,19
Kpł 11,44; 19,2 Kpł 17,15; Pwt 14,21; Ez 4,14
Kpł 5,22; 19,16
Pwt 16,18-20
Kpł 19,15
Pwt 22,1-4
Przestępstwa karane śmiercią 17 Uprawiającej czarys nie pozostawisz przy życiu. 18 Kto spółkował ze zwierzęciem, poniesie śmierćc. 19 Kto złożył ofiarę bożkom, zostanie zabity, ponieważ należy się ona tylko i wyłącznie PANUs. Troska o potrzebujących Nie będziesz dręczył ani uciskał cudzoziemca, gdyż i wy byliście cudzoziemcami w ziemi egipskiej. 21 Nie skrzywdzisz wdowy ani sieroty. 22Gdyby bowiem stała się im krzywda z twojego powodu i wezwaliby mojej pomocy, z pewnością wysłucham ich wołania. 23Zapałam wówczas gniewems i wytracę was mieczem, aby wasze żony stały się wdowami, a dzieci sierotami. 24 Jeśli pożyczysz pieniądze ubogiemu spośród mojego ludu, który mieszka z tobą, nie postąpisz wobec niego jak lichwiarz, nie naliczysz mu odsetek. 25Jeśli weźmiesz w zastaw płaszcz swojego bliźniegos, musisz mu go zwrócić przed zachodem słońca, 26gdyż tylko nim może się przykryć, gdy uda się na spoczynek. Jeśli wołać będzie do Mnie o pomoc, wysłucham go, gdyż jestem litościwy. 20
a) ma zapłacić – wysokość opłaty zależała od tego, czy kobieta nie była jeszcze z nikim zaręczona, czy była już czyjąś narzeczoną i jej rodzice zawarli z jakimś mężczyzną kontrakt małżeński. Jeśli była zawarta umowa, gwałciciel musiał zapłacić ustaloną kwotę jako odszkodowanie. Jeśli nie była niczyją narzeczoną, też musiał zapłacić, nawet gdyby rodzice tej kobiety nie zgodzili się, aby ją poślubił. b) za dziewicę – jeśli kobieta była dziewicą, jej ojciec żądał od przyszłego męża wyższej zapłaty niż w przypadku, gdyby była pozbawiona dziewictwa. c) W tym wypadku formuła „poniesie śmierć” wyraża bardziej dezaprobatę wobec czynu niż rzeczywiście stosowaną karę.
Obowiązki wobec Boga 27 Nie będziesz bluźnił przeciwko Bogu ani złorzeczył temu, kto rządzi twoim ludem. 28 Nie będziesz zwlekał ze złożeniem ofiary z tego, co zbierzesz na polach i w winnicach. Oddasz Mi swoich pierworodnychs synów. 29Podobnie postąpisz z wołami i owcami: przez siedem dni pozostaną przy swojej matce, a ósmego dnia będą Mi oddane. 30 Będziecie dla Mnie świętymi. Nie jedzcie więc padliny rozszarpanej na polu, lecz rzućcie ją psom. Zasady sprawiedliwości 1 Nie będziesz rozgłaszał fałszywych pogłosek. Nie weźmiesz udziału w spisku ze złoczyńcą, by świadczyć na korzyść bezprawia. 2 Nie kieruj się zdaniem większości, gdy opowiada się ona za złem, i nie naginaj zeznań do opinii większości, aby doprowadzić do niesłusznego wyroku. 3Nie będziesz stronniczy nawet na korzyść ubogiego, gdy wniesie skargę. 4 Jeśli napotkasz wołu swojego nieprzyjaciela lub jego osła, który się zabłąkał, masz je odprowadzić do niego. 5Jeśli ujrzysz, że osioł należący do kogoś, kto cię nienawidzi, upadł pod ciężarem ładunku, nie miniesz go obojętnie, lecz pospieszysz z pomocą.
23
167
WYJŚCIA 22,17 — 23,5
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) Święto Przaśników – początkowo obchodzono je na początku zbiorów. Potem połączono je ze świętem Paschy (zob. Słownik). b) w miesiącu kłosów – przełom marca i kwietnia, na początku zbiorów jęczmienia (np. Lb 28,17+). c) przaśny chleb – zob. Wj 12,8+. d) Święto Żniw – inaczej Święto Tygodni lub Pięćdziesiątnica. Przypadało pod koniec zbiorów pszenicy (np. Wj 34,22; Kpł 23,15n; Pwt 16,9n). Zob. Słownik. e) Święto Zbiorów – inaczej Święto Namiotów lub Święto Szałasów. Trwało siedem dni i łączyło się z zakończeniem ostatnich zbiorów (zob. Słownik). f) Starożytni utożsamiali krew i tłuszcz z życiem. Łączenie krwi z zakwasem lub pozostawienie tłuszczu, który mógł ulec zepsuciu, byłoby profanacją. g) nie będziesz… matki – nie znamy dokładnego znaczenia tego przepisu. Możliwe, że jego celem było właściwe traktowanie zwierząt i unikanie bezpodstawnego rozdzielania młodych od matki.
Page 168
6
Nie zaniedbasz praw ubogiego, gdy wniesie skargę. Trzymaj się z dala od nieuczciwych spraw, byś nie przyczynił się do śmierci niewinnego lub prawego, gdyż złoczyńca nie znajdzie u Mnie usprawiedliwienia. 8 Nie bierz łapówki, bo łapówka wypacza słuszny osąd i powoduje, że sprawiedliwe słowa są przekręcane. 9 Nie będziesz dręczył cudzoziemca, gdyż sami poznaliście los przybyszów, gdy byliście cudzoziemcami w ziemi egipskiej. Rok szabatowy i szabat 10 Przez sześć lat będziesz siał i zbierał plony na swojej ziemi, 11 ale w siódmym roku pozostawisz ją odłogiem, aby odpoczęła. Ubodzy twojego ludu pożywią się z niej, a co pozostanie, niech zjedzą dzikie zwierzęta. Dotyczy to również twoich winnic i sadów oliwnych. 12 Przez sześć dni będziesz się krzątać wokół swoich zajęć, a w siódmym dniu odpoczniesz, aby twój wół i osioł mogły zaznać spokoju i żeby odetchnął syn twojej niewolnicy i przybysz. 13 Przestrzegajcie wszystkiego, co wam powiedziałem. Nie będziecie wzywać imion obcych bogów, nie zabrzmią one w waszych ustach. Święta Trzy razy w roku będziesz obchodził moje święta. 15Masz przestrzegać Święta Przaśników a. Zgodnie z moim nakazem, w miesiącu kłosów b przez siedem dni będziesz jadł przaśny chlebc, gdyż właśnie wtedy wyszliście z Egiptu. Nie stawajcie przede Mną z pustymi rękami: 16masz przestrzegać Święta Żniwd, gdy złożysz w ofierze pierwociny swojej pracy, którą włożyłeś, zasiewając pola, oraz Święta Zbiorówe, pod koniec roku, gdy zbierzesz owoce swojej pracy na polu. 17 Trzy razy w roku wszyscy twoi mężczyźni mają stanąć przed Władcą, PANEM. 18 Krwis zwierzęcia nie złożysz Mi w ofierze wraz z chlebem na zakwasie, a tłuszcz wylany podczas obchodów święta nie pozostanie aż do ranaf. 19 Najdorodniejsze pierwociny owoców swojej ziemi przyniesiesz do domus PANAs, twego Boga, i nie będziesz gotował koźlęcia w mleku jego matkig. 14
Zapowiedź wejścia do Ziemi Obiecanej Oto Ja posyłam aniołas przed tobą, aby strzegł cię w drodze i doprowadził do miejsca, które przygotowałem dla ciebie. 21 Miej wzgląd na niego i słuchaj jego głosu. Nie gardź nim, gdyż nie wybaczy wam waszych przewinień, bo występuje w moim imienius. 22Jeśli będziesz pilnie słuchał jego głosu i spełnisz wszystkie moje słowa, stanę się wrogiem twoich 20
WYJŚCIA 23,6-22
Pwt 1,17
7
168
Pwt 27,25; 1Sm 8,3; Ps 15,5 Wj 22,20
Kpł 25,2-7
Wj 20,8
Joz 23,7
Wj 34,18-23; Kpł 23; Pwt 16,1-16
Wj 34,25
Wj 34,26; Pwt 14,21; 26,1-11
Wj 33,2; Ml 3,1; Mt 11,10; Mk 1,2
02_Wj:02_Wj
Wj 20,5; Lb 33,52; Pwt 7,5; Pwt 12,3
Kpł 26,9; Pwt 7,14
Pwt 7,20; Joz 24,12; Mdr 12,8
Pwt 7,22
Pwt 11,24; Joz 1,4
9/3/08
2:09 PM
Page 169
wrogów i ciemięzcą tych, którzy ciebie ciemiężą. 23Mój anioł będzie cię prowadził i zawiedzie cię do kraju Amorytóws, Chetytóws, Peryzzytóws, Kananejczykóws, Chiwwitóws, Jebusytóws, a Ja ich wytracęa. 24Nie padniesz na twarz przed ich bogami i nie oddasz się im w niewolę. Nie wolno wam naśladować ich uczynków, przeciwnie, powywracasz i roztrzaskasz ich steleb. 25Wy będziecie służyć PANUs, Bogu waszemu, a On pobłogosławis wasz chleb i waszą wodę, i oddali od was choroby. 26Żadna kobieta w tym kraju nie poroni, nie będzie niepłodnychs i sprawię, że dożyjesz sędziwego wieku. 27 Poprzedzać cię będzie groza, którą wzbudzę; ześlę przerażenie na każdy lud, przeciwko któremu wyruszysz. Sprawię, że wszyscy twoi wrogowie będą uciekać przed tobą. 28Poślę przed tobą szerszeniec, które przegnają Chiwwitów, Kananejczyków i Chetytów. 29Nie wygnam ich jednak w ciągu jednego roku, by kraina nie wyludniła się i nie zaroiła dziką zwierzyną, ze szkodą dla ciebie. 30Stopniowo będę ich wypędzał przed tobą, aż rozmnożycie się i zaludnicie ziemię. 31Rozciągnę twoje granice od Morza Czerwonego aż po Morze Filistynów, od Pustyni Arabskiej aż do Eufratud, gdyż oddam w twoją moc mieszkańców tej krainy, a ty wypędzisz ich przed sobą. 32Nie zawrzesz przymierza z nimi ani z ich bogami. 33Nie wolno im będzie mieszkać w twojej ziemi, aby przypadkiem nie skłonili cię do grzechus przeciwko mnie. Gdybyś zaczął oddawać cześć ich bogom, to tak, jakbyś wpadł w sidła”.
a) Ja ich wytracę – zob. Wj 14,5-9+. b) stele – kamienne bloki, najczęściej opatrzone inskrypcją. Pełniły m.in. funkcję kultyczną (Rdz 28,18.22) i były poświęcane różnym bóstwom. Zob. Słownik. c) szerszenie – symbol Bożej pomocy lub kary i zniszczenia (Pwt 7,20; por. Wj 23,23; 33,2; Joz 24,12). d) od Morza Czerwonego… do Eufratu – idealne granice wspominane w związku z królestwem Dawida i Salomona (1Krl 5,1; por. Lb 34,1-15; Sdz 20,1; Ez 47,1321). Morze Filistynów to inaczej Morze Śródziemne. e) Nadab i Abihu – synowie Aarona (Wj 6,23).
Zawarcie przymierza Obrzęd przymierza 1 Bóg powiedział do Mojżesza: „Wejdź na górę do PANAs razem z Aaronem, Nadabem i Abihue, a także z siedemdziesięcioma spośród starszyznys Izraelas i padnijcie na twarz, pozostając w oddali. 2Do PANA podejdzie tylko sam Mojżesz. Pozostali niech się nie zbliżają, nie wolno ludowi iść razem z nim”. 3Gdy Mojżesz wrócił, przekazał ludowi wszystkie słowa PANA oraz wszystkie przepisy prawa, a lud jednogłośnie potwierdził: „Spełnimy wszystko, co PAN powiedział!”. 4Mojżesz zapisał wszystkie słowa PANA. Wstał o świcie, zbudował ołtarzs u stóp góry i wzniósł dwanaście stels, według liczby dwunastu plemion Izraela.
24
Lb 11,16
Joz 24,16-24 Wj 34,27n;
Joz 4,3-9.20-24; 1Krl 18,31
Obrzęd przymierza. Dotychczas w historii Bóg zawierał przymierze tylko z wybranymi ludźmi (np. Noe, Abraham). Na Synaju propozycja przymierza odnosi się do całego ludu, który ma szansę stać się szczególną własnością Boga. Warunkiem zawarcia przymierza jest wierność Bogu i posłuszeństwo Jego przykazaniom. Jak w przypadku każdego przymierza, również na Synaju inicjatywa pochodzi od Boga. W ten sposób wyraża się Jego miłość i łaska wobec ludzi. Powszechność przymierza synajskiego sprawiła, że uznano je za najważniejsze w ST. Fragment opisujący obrzęd zawarcia przymierza składa się z dwóch niezależnych przekazów, które zostały połączone. W starszym przekazie centralne miejsce zajmuje ceremonia posiłku (ww. 1-2.9-11), w którym uczestniczą ludzie wskazani przez Boga. Siedemdziesięciu starszych (w. 1) reprezentuje dwanaście plemion izraelskich. Wszyscy wezwani na górę przez Boga dostępują
169
WYJŚCIA 23,23 — 24,4
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) Sens tego zdania może być następujący: Mimo że zobaczyli Boga, pozostali przy życiu. b) Wzmianka o czterdziestu dniach i nocach ma raczej znaczenie symboliczne. Liczba ta oznacza m.in. pełnię.
Page 170
5
Następnie polecił młodym Izraelitom złożyć dla PANA ofiary całopalnes i ofiary wspólnotowes z cielców. 6Mojżesz zaczerpnął połowę krwis i wlał do czaszy, a drugą połową pokropił ołtarz. 7Potem wziął księgę przymierza i odczytał ludowi, a oni odrzekli: „Spełnimy wszystko, co PAN powiedział i będziemy posłuszni!”. 8Wówczas Mojżesz zaczerpnął krwi i pokropił lud, mówiąc: „Oto krew przymierzas, które zawiera z wami PAN, zgodnie z tymi wszystkimi słowami!”. 9 Następnie Mojżesz, Aaron, Nadab, Abihu i siedemdziesięciu spośród starszyzny Izraela weszli na górę i 10zobaczyli Boga Izraela, a pod Jego stopami jakby kunsztowną mozaikę z szafiru, czystą jak bezchmurne niebo. 11Bóg uczynił wyjątek względem tych Izraelitów i nie wyciągnął przeciwko nim ręki. Zobaczyli Boga, a potem jedli i pilia. Mojżesz na górze Synaj PANs rzekł do Mojżesza: „Wyjdź do Mnie na górę i pozostań tam. Dam ci kamienne tablice, Prawos i przykazanias, które zapisałem, abyś mógł przekazać ludowi moją naukę”. 13 Wprawdzie Mojżesz wyruszył wraz z Jozuem, swoim sługą, lecz na górę Boga miał wstąpić sam. 14Oznajmił więc starszyźnies: „Poczekajcie tu, aż do was wrócimy. Aaron i Chur zostaną z wami. Kto miałby jakąś sprawę, niech uda się do nich”. 15 Gdy Mojżesz wszedł na górę, obłok ją osłonił, 16a chwałas PANA zamieszkała na górze Synaj. Obłok spowijał górę przez sześć dni, a siódmego dnia Bóg wezwał Mojżesza z wnętrza obłoku. 17Chwała PANA jawiła się oczom Izraelitów niczym płomień, który pożera wierzchołek góry. 18Mojżesz wszedł w obłok na szczycie góry i pozostał tam czterdzieści dni i czterdzieści nocyb. 12
łaski patrzenia na Niego (w. 11), co można interpretować w ten sposób, że Bóg stał się im bliski, nawiązał z nimi głębszą relację i dał się im lepiej poznać. Wizja Boga jest opisana językiem podobnym do tego, którego używał prorok Ezechiel (Ez 1). Według drugiego przekazu (ww. 3-8) w ceremonii biorą udział wszyscy Izraelici i akcent pada na rytuał pokropienia krwią przymierza, dopełnieniem obrzędu jest natomiast złożenie ofiar i wspólna uczta. Gest pokropienia krwią jest bardzo wymowny, gdyż krew była uznawana za siedlisko życia (Kpł 17,11), utożsamiana z życiem (Rdz 9,5) i uważana za szczególną własność Boga. Nie wolno było jej spożywać i używano jej w kulcie, m.in. w ceremonii ustanowienia kapłanów (Wj 29,15n.19-21) lub w obrzędzie zadośćuczynienia za grzechy (Kpł 17,11). Chociaż przymierze na Synaju odegrało ważną rolę w historii zbawienia, jego zasięg był w istocie ograniczony do jednego narodu. Musiało więc dojść do zawarcia takiego przymierza, które obejmie swoim zasięgiem całe stworzenie. Dokonało się to przez Jezusa Chrystusa, Syna Bożego, który przelał krew, aby wszystkich pojednać z Bogiem. Śmierć Jezusa na krzyżu jest jedyną i ostateczną ofiarą, która zbawia wszystkich. Eucharystia ustanowiona przez Jezusa jest ucztą, która gromadzi całą ludzkość w jedności z Bogiem. Objawienie się Jezusa jest wyrazem doskonałej miłości Boga do całego stworzenia, który powołał je do istnienia i ofiaruje mu życie wieczne w łączności ze sobą. Mojżesz na górze Synaj. Kamienne tablice, które Bóg przekazał Mojżeszowi, były widzialnym dokumentem potwierdzającym zawarcie przymierza. Według tradycji zawierały one Dekalog (np. Pwt 4,13). Zawarcie układu o tak doniosłym znaczeniu domagało się przygotowania instytucji, które umożliwią Izraelitom pielęgnowanie relacji z Bogiem i zapewnią stałą obecność chwały PANA pośród nich. Mojżesz musiał więc otrzymać instrukcje dotyczące np. szczegółów przyszłej świątyni. Objawienie Boga dokonało się w formie obłoku (Lb 9,15-23+). Obłok okrywał chwałę PANA, która według tradycji kapłańskiej oznaczała obecność Boga w konkretnym miejscu (np. Wj 40,34-35; 1Krl 8,10-11; Ez 10,4). W psalmach zwrot ten wyraża majestat Boga (np. Ps 48,11; 57,6) i uwielbienie, na jakie On zasługuje (np. Ps 69,35; 136,3; 149,3; 147,12). W NT Jezus swoimi czynami objawia własną chwałę, która jest tożsama z chwałą Boga (np. J 2,11; 10,30; 11,40).
WYJŚCIA 24,5-18
170
Mt 26,28; Hbr 9,18-20
Wj 33,20; Ez 1,26; Ap 4,2n
Wj 31,18; 32,15n; 34,1.4.28n; Pwt 9,9.15; 10,1-5
Wj 19,9
Wj 34,28; Pwt 9,9; Syr 45,5; Mt 17,1-8
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 171
Przepisy dotyczące budowy świętego mieszkania Dary Izraelitów 1 PANs przemówił do Mojżesza: 2„Powiedz Izraelitom, aby każdy ofiarował Mi dobrowolny dar. Będzie on daniną, którą zbierzecie dla mnie, 3a w jej skład wejdzie złoto, srebro i miedź, 4fioletowa i czerwona purpuraa, karmazynb, bisiorc i sierść kozia, 5skóry baranie barwione na czerwono, skóry borsuczed i drzewo akacjowe, 6oliwa do lamp, wonności do wyrobu oleju do namaszczenia i pachnących kadzideł, 7onykse i drogie kamienie do wysadzenia efoduf i pektoraług. 8Wybudują dla Mnie świątynię, abym mógł zamieszkać pośród nich. 9Święte mieszkanieh ma być zbudowane i wszystkie jego sprzęty wykonane dokładnie według planów, które ci pokażę.
25
Wj 25,40; 26,30; 27,8; Lb 8,4; 1Krn 28,19
Wj 37,1-9
Pwt 10,1n
1Krl 6,23-28; 2Krn 3,10-13
Arka Przymierza 10 Z drewna akacjowego zrobią skrzynię o długości dwa i pół łokcias, szerokości i wysokości półtora łokcia. 11Wewnątrz i z zewnątrz pokryjesz ją szczerym złotem, a wokół umieścisz złoty wieniec. 12Odlejesz cztery złote pierścienie i przymocujesz je do czterech krawędzi, po dwa z każdej strony. 13Wyrzeźbisz drążki z drewna akacjowego, pokryjesz je złotem 14 i włożysz w pierścienie, aby służyły do przenoszenia arki. 15Pozostaną one w pierścieniach; nie należy ich stamtąd wyjmować. 16W arce umieścisz Świadectwoi, które otrzymasz ode mnie. Wieko Arki Przymierza 17 Ze szczerego złota zrobisz płytę przebłagalną o długości dwa i pół łokcias, szerokości półtora łokcia. 18Na obu jej krańcach umieścisz cherubys wykute w złocie j, 19 ustawisz je symetrycznie po obu stronach. Na brzegach płyty przebłagalnej nie może zabraknąć cherubów. 20Skrzydła cherubów mają być tak rozpostarte, aby zakrywały płytę przebłagalną, a ich twarze zwrócone ku sobie, to znaczy ku środkowi płyty przebłagalnej. 21Płytą przebłagalną przykryjesz arkę, a w niej umieścisz Świadectwoi, które otrzymasz ode Mnie. 22Stamtąd właśnie, znad płyty przebłagalnej, spomiędzy cherubów
a) purpura – rodzaj materiału lub ubioru z niego wykonanego. Nazwa pochodzi od purpury, czyli czerwonego lub czarnego barwnika, pozyskiwanego z pewnego gatunku ślimaków morskich. Noszenie ubiorów z purpury było oznaką bogactwa lub piastowanej godności (np. 1Mch 11,58; Dn 5,29; J 19,2+). Tkaniny tej używano również w kulcie (np. Wj 26,1-4.31.36; Jr 10,9). b) karmazyn – cenna tkanina koloru czerwonego lub szkarłatnego. c) bisior – bardzo delikatna i lśniąca tkanina nazywana też jedwabiem morskim. Produkowano ją ręcznie i do jej wyrobu używano wydzieliny małża morskiego (łac. Pinna nobilis), która ma wygląd cienkich nici o długości ok. 6 cm. W starożytności bisior był prawdopodobnie najdroższą tkaniną, gdyż do uzyskania 200-300 g przędzy trzeba było wyłowić ok. 1000 małż. Ośrodki produkcji bisioru znajdowały się na terenie dzisiejszych Włoch (m.in. Sardynii), a także na Korsyce. d) skóry borsucze – nie jest do końca pewne, o jakie zwierzę chodziło. Komentarze wyliczają różne zwierzęta: jednorożec, borsuk, foka, delfin lub specjalny gatunek kozy spotykanej na Synaju. Wszystkie te skóry były trudno dostępne i drogie. e) onyks – cenny minerał koloru czarnego, przecinany białymi warstwami; trudny do zdobycia. Wykorzystywany do wyrobu ozdób, a także pieczęci. f) efod – zob. Wj 28,6+. g) pektorał – zob. np. Wj 28,15-30. h) Święte mieszkanie – chodzi o tzw. przenośną świątynię, która towarzyszyła Izraelitom podczas ich pobytu na pustyni (Lb 1,1+). Zob. Słownik. i) Świadectwo – kamienne tablice z Dziesięcioma przykazaniami. Od słowa Świadectwo powstało określenie Arka Świadectwa (np. Wj 26,33; Kpł 16,13; Lb 4,5; Joz 4,16; zob. Słownik) i mieszkanie Świadectwa (np. Wj 38,21; Lb 1,50). j) umieścisz cheruby wykute w złocie – w świątyni Salomona cheruby nie były częścią arki, ale ona znajdowała się pod nimi (1Krl 6,23-28; 8,6n).
Dary Izraelitów. W tym miejscu rozpoczyna się ważna część Księgi Wyjścia, poświęcona budowie pierwszej świątyni w dziejach Izraela, która będzie pierwowzorem świątyni zbudowanej na górze Syjon w Jerozolimie. Najpierw podane są instrukcje udzielone przez Boga Mojżeszowi (Wj 25 – 31), po czym następuje opis ich wykonania (Wj 35 – 40). Obydwie części rozdzielone są opisem bałwochwalstwa Izraelitów pod Synajem, zerwania przez nich przymierza i jego ponownego odnowienia po wstawienniczej modlitwie Mojżesza (Wj 32 – 34). Od samego początku świątynia odgrywała w życiu narodu wybranego bardzo ważną rolę (zob. Słownik). Była znakiem obecności Boga pośród Jego ludu. W chwilach trudnych dla narodu Izraelici widzieli w niej symbol niezmienności Bożych postanowień. Za czasów Jezusa istniała świątynia, którą rozbudował Herod Wielki. Jezus w niej bywał, ale prawdziwą świątynią było Jego ciało (J 2,19-21; por. J 4,21.23-24). Według apostoła Pawła świątynią Boga są wyznawcy Chrystusa (np. 1Kor 3,16n; 6,19; 2Kor 6,16; Ef 2,21).
171
WYJŚCIA 25,1-22
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) chleby poświęcone – chodzi o 12 przaśnych chlebów (Wj 12,8+), kładzionych w każdy szabat w dwóch rzędach na stole w świętym mieszkaniu (Kpł 24,5-9). Zob. Słownik. b) świecznik – inaczej menora. Świecznik prawdopodobnie nawiązywał swoją budową do drzewa życia i miał oznaczać obecność Boga, który jest początkiem i celem wszystkiego, co istnieje. Świecznik ma jeden główny pień, z którego wyrastają pozostałe ramiona. Światło umieszczone na głównym pniu symbolizuje Boga i ono jednoczy pozostałe sześć świateł, które są symbolem świata stworzonego (Rdz 2,2). c) bisior – zob. Wj 25,4+. d) purpura – zob. Wj 25,4+. e) karmazyn – zob. Wj 25,4+.
Page 172
wieńczących arkę, objawię ci słowami wszystkie przykazanias, które przez ciebie daję Izraelitom. Stół chlebów poświęconych 23 Z drewna akacjowego zrobisz stół o długości dwóch łokcis, szerokości jednego, a wysokości półtora łokcia. 24Pokryjesz go szczerym złotem, a wokół umieścisz złoty wieniec. 25Wieniec przymocujesz do listwy o szerokości czterech palców, którą obramujesz stół. 26Zrobisz cztery złote pierścienie i przytwierdzisz je do czterech krawędzi, przy nogach stołu. 27Pierścienie mają być przymocowane poniżej listwy, gdyż włożysz w nie drążki do przenoszenia stołu. 28Drążki sporządzisz z drewna akacjowego i pokryjesz je złotem, aby służyły do noszenia stołu. 29Zrobisz ponadto ze szczerego złota misy, czasze, dzbanki i tace do składania ofiar płynnych. 30Na stole, przed moim obliczem, zawsze będziesz składał chleby poświęconea. Świecznik siedmioramienny Sporządzisz świecznikb wykuty ze szczerego złota; jego podstawa, ramiona, kielichy, gałki i korony kwiatów mają stanowić jedną całość. 32Z jego boków będzie wychodzić sześć ramion, symetrycznie po trzy z każdej strony. 33Pierwsze ramię zakończone będzie potrójnym kielichem na kształt kwiatu migdałowego, wraz z gałką i koroną, drugie ramię zakończone będzie potrójnym kielichem na kształt kwiatu migdałowego, wraz z gałką i koroną, podobnie wszystkie pozostałe ramiona świecznika. 34Trzon świecznika zwieńczy poczwórny kielich na kształt kwiatu migdałowego, z gałką i koroną. 35Poniżej, między dwoma pierwszymi ramionami, umieścisz pąk kwiatu, podobnie między dwoma następnymi, i tak między wszystkimi sześcioma ramionami. 36Zarówno ramiona, jak i pąki kwiatów zostaną wykute z jednej bryły szczerego złota. 37Zrobisz siedem lamp i umieścisz je na samej górze, aby rzucały światło na wszystkie strony. 38Do tego szczypce i naczynia na popiół, wykonane również ze szczerego złota. 39Do sporządzenia świecznika i należących do niego przyborów użyjesz jednego talentus złota. 40Bądź uważny i postaraj się wykonać wszystko zgodnie ze wzorem, który widziałeś na górze! 31
Tkaniny świętego mieszkania 1 Święte mieszkanies sporządzisz z dziesięciu zasłon wykonanych z bisioruc, z fioletowej i czerwonej purd pury , ze szkarłatu i karmazynue, na których wyhaftujesz cherubys. 2Każda zasłona będzie miała dwadzieścia osiem łokcis długości i cztery szerokości. Wszystkie będą miały te same wymiary. 3Tkaniny połączysz ze sobą w dwa rzędy po pięć
26
WYJŚCIA 25,23 — 26,3
172
1Krl 7,48; 2Krn 4,8
Lb 4,7
Kpł 24,5-9; 1Sm 21,4-7
Wj 37,17-24
Wj 25,9; Hbr 8,5
Wj 36,8-19; Hbr 9,1-5
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 173
zasłon, 4a ostatnie zasłony każdego rzędu zaopatrzysz w purpurowe pętle. 5Pętli tych ma być pięćdziesiąt przy każdej zasłonie; zostaną umieszczone w ten sposób, by pasowały do siebie wzajemnie. 6Zrobisz też pięćdziesiąt złotych haczyków, którymi połączysz zasłony, aby święte mieszkanie stanowiło jedną całość.
a) skóry borsucze – zob. Wj 25,5+.
Namiot osłaniający święte mieszkanie 7 Z koziej sierści sporządzisz namiot osłaniający święte mieszkanies; będzie się on składać z jedenastu zasłon. 8Każda zasłona ma mieć trzydzieści łokcis długości i cztery szerokości. Wszystkie będą miały te same wymiary. 9Połączysz osobno pięć zasłon, a osobno sześć, przy czym szóstą złożysz we dwoje u wejścia do namiotu. 10Na brzegu ostatniej zasłony każdego rzędu przyszyjesz pięćdziesiąt pętli, aby można je było połączyć. 11Zrobisz też pięćdziesiąt miedzianych haczyków, którymi zepniesz pętle, by namiot stanowił jedną całość. 12 Połowa zasłony, która pozostanie niewykorzystana, ma zwisać od tylnej strony świętego mieszkania, 13natomiast łokieć naddatku w jednym i drugim rzędzie zasłon ma zwisać po obu stronach świętego mieszkania, osłaniając go. 14Namiot pokryjesz baranimi skórami barwionymi na czerwono, a z wierzchu rozciągniesz skóry borsuczea.
Wj 36,20-34
Ściany świętego mieszkania Sporządzisz dla świętego mieszkanias deski z drewna akacjowego i ustawisz je pionowo. 16Deski będą mierzyć dziesięć łokcis długości na półtora szerokości, 17każda będzie mieć dwie klamry służące do połączenia z sąsiednimi. Dotyczy to wszystkich desek świętego mieszkania. 18Deski świętego mieszkania umocujesz w następujący sposób. Od strony południowej ustawisz dwadzieścia desek, 19wspartych na czterdziestu srebrnych podstawkach. Każdą deskę zaopatrzysz w dwie podstawki, stosownie do dwóch klamer. 20Z drugiej strony świętego mieszkania, od północy, ustawisz dwadzieścia desek 21na czterdziestu srebrnych podstawkach, pod każdą deską po dwie podstawki. 22Od zachodniej strony świętego mieszkania ustawisz sześć desek. 23Ponadto dodasz dwie deski narożne, które ustawisz pod kątem, w celu sporządzenia węgłów świętego mieszkania. 24Połączysz je ściśle od dołu, a od góry zepniesz jedną klamrą. Oba narożniki mają wyglądać tak samo. 25W sumie więc tylna ściana będzie liczyć osiem desek na szesnastu srebrnych podstawkach, po dwie podstawki pod każdą deską. 26 Zrobisz poprzeczne drążki z drewna akacjowego: pięć przymocujesz do desek z jednej strony świętego mieszkania, 27pięć z drugiej, a pięć od strony zachodniej, gdzie znajdują się narożniki. 28Środkowa poprzeczka, umieszczona w połowie wysokości desek, ma sięgać od jednego krańca ściany do drugiego. 15
173
WYJŚCIA 26,4-28
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) purpura – zob. Wj 25,4+. b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) bisior – zob. Wj 25,4+. d) Arka Świadectwa – zob. Wj 25,16+. Zob. Słownik. e) miejsce święte – główna nawa świątyni. Zob. Słownik.
Page 174
29
Deski pokryjesz złotem i zaopatrzysz je w złote pierścienie służące do umocowania poprzecznych drążków, które też pokryjesz złotem. 30Wzniesiesz święte mieszkanie według wzoru, jaki widziałeś na górze. Zasłona świętego mieszkania 31 Sporządzisz zasłonę z fioletowej i czerwonej purpurya, z karmazynub i bisioruc, a na niej wyhaftujesz cherubys. 32Zasłonę zawiesisz na czterech słupach z drewna akacjowego, pokrytych złotem, zaopatrzonych w złote haki i opartych na czterech srebrnych podstawkach. 33Na hakach umocujesz zasłonę, a za nią umieścisz Arkę Świadectwad. Zasłona oddzielać będzie miejsce świętee od miejsca najświętszegos. Wystrój świętego mieszkania W miejscu najświętszyms postawisz Arkę Świadectwad i przykryjesz ją płytą przebłagalną. 35Stół ustawisz na zewnątrz zasłony, świecznik natomiast naprzeciw stołu, z południowej strony świętego mieszkanias, podczas gdy stół znajdzie się po stronie północnej. 34
Wj 36,35-38; Hbr 10,19n
Wj 25,21
Kotara u wejścia do świętego mieszkania Nad wejściem do namiotu sporządzisz kotarę z fioletowej i czerwonej purpurya, z karmazynub i bisioruc, którą bogato ozdobisz. 37Zawiesisz ją na pięciu słupach akacjowych, pokrytych złotem, zaopatrzonych w złote haki i wspartych na pięciu podstawkach, które odlejesz z miedzi. 36
Ołtarz całopalenia 1 Z drewna akacjowego sporządzisz kwadratowy ołtarzs, którego długość i szerokość wynosić będzie pięć łokcis, a wysokość trzy łokcie. 2W czterech jego narożnikach zrobisz wystające rogis, które będą stanowiły z ołtarzem jedną całość, i pokryjesz je miedzią. 3Ponadto wykonasz kociołki na popiół, szufle, misy, widełki i pojemniki na rozżarzone węgle. Wszystkie te przedmioty zrobisz z miedzi. 4Sporządzisz miedziany ruszt, podobny do sieci, a do jego czterech rogów przymocujesz miedziane pierścienie. 5Ruszt umieścisz wewnątrz ołtarza w ten sposób, by sięgał połowy jego wysokości. 6 Do ołtarza zrobisz drążki z drewna akacjowego i pokryjesz je miedzią. 7Drążki włożysz w pierścienie po obu stronach ołtarza, aby można go było przenosić. 8Ołtarz ma być wykonany z desek i pusty wewnątrz; niech zrobią go dokładnie tak, jak ukazałem ci na górze.
27
Dziedziniec 9 Urządzisz również dziedziniec świętego mieszkanias. Od południa umieścisz zasłonę z bisioruc o długości stu łokcis. 10ZaWYJŚCIA 26,29 — 27,10
174
Wj 38,1-7; Ez 43,13-17
Wj 38,9-20; Ez 40,17-49
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 175
wiesisz ją na dwudziestu słupach opartych na dwudziestu miedzianych podstawkach. Haczyki zaś i uchwyty na słupach mają być srebrne. 11Podobnie od północy umieścisz zasłonę z bisioru o długości stu łokci. Zawiesisz ją na dwudziestu słupach opartych na dwudziestu miedzianych podstawkach. Haczyki i uchwyty na słupach mają być srebrne. 12Od zachodu rozepniesz zasłonę na szerokość pięćdziesięciu łokci, zawiesisz ją na dziesięciu słupach opartych na dziesięciu podstawkach. 13Również od wschodu szerokość dziedzińca wynosić będzie pięćdziesiąt łokci. 14Umieścisz więc z jednej strony zasłonę o długości piętnastu łokci, trzy słupy oraz trzy podstawki, 15i z drugiej strony również zasłonę o długości piętnastu łokci, trzy słupy i trzy podstawki. 16Nad wejściem na dziedziniec umieścisz kotarę o długości dwudziestu łokci, wykonaną z fioletowej i czerwonej purpurya, karmazynub i bisioru, bogato wyszywaną. Zawiesisz ją na czterech słupach opartych na czterech podstawkach. 17Wszystkie słupy wokół dziedzińca będą miały srebrne haczyki i uchwyty oraz miedziane podstawki. 18Długość dziedzińca wyniesie sto łokci, szerokość pięćdziesiąt, a wysokość pięć łokci. Zasłony dziedzińca będą wykonane z bisioru, a podstawki z miedzi. 19Wszystkie sprzęty świętego mieszkania, niezależnie od ich przeznaczenia, wszystkie kołki, nawet kołki od dziedzińca, mają być z miedzi.
Kpł 24,2-4; Lb 4,16
Wj 30,7-8
Syr 45,6-13
a) purpura – zob. Wj 25,4+. b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) Świadectwo – zob. Wj 25,16+. d) bisior – zob. Wj 25,4+.
Oliwa do świecznika Polecisz Izraelitom, aby dostarczali wybornej oliwy z tłoczonych oliwek do podtrzymywania płomienia, by lampa zawsze świeciła. 21Aaron i jego synowie zatroszczą się o to, aby w Namiocie Spotkanias, na zewnątrz zasłony, która kryje Świadectwoc, lampa płonęła przed PANEMs od wieczora aż do poranka. Będzie to wiecznym przykazaniems dla pokoleń izraelskich. 20
Szaty kapłanów 1 Spośród Izraelitów przywołaj do siebie Aarona, twojego brata, a wraz z nim jego synów, Nadaba, Abihu, Eleazara i Itamara, aby Mi służyli jako kapłani. 2Wykonasz święte szaty dla twojego brata Aarona. Mają być uroczyste i ozdobne. 3Polecisz uzdolnionym rzemieślnikom, których obdarzyłem talentem, aby uszyli dla Aarona szaty, właściwe jego kapłaństwu i świętej służbie, którą pełni dla mnie. 4Oto szaty, które mają sporządzić: pektorał, efod, ornat, suknię haftowaną, zawój i pas. Uszyją święte szaty dla twojego brata Aarona i dla jego synów, aby Mi służyli jako kapłani. 5Użyją w tym celu złota, fioletowej i czerwonej purpurya, karmazynub i bisiorud.
28
175
WYJŚCIA 27,11 — 28,5
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) purpura – zob. Wj 25,4+. b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) bisior – zob. Wj 25,4+. d) efod – nie ma pewnej etymologii tego słowa. W Biblii określenie to może oznaczać: szatę najwyższego kapłana, instrument do zasięgania wyroczni, czyli do radzenia się Boga (Wj 28,30; 1Sm 30,7n), oraz jakieś wyobrażenie bóstwa (Sdz 8,27). e) onyks – zob. Wj 25,7+. f) imiona synów Izraela – patriarcha Jakub, któremu Bóg zmienił imię na Izrael, miał następujących synów: Ruben, Symeon, Lewi, Juda, Dan, Neftali, Gad, Aser, Issachar, Zabulon, Józef, Beniamin. Zob. Rdz 48,1-6+. g) urim i tummim – losy służące do zasięgania wyroczni. Prawdopodobnie były to dwa małe przedmioty o jednakowym kształcie, których wyciągniecie z pektorału dawało pozytywną lub negatywną odpowiedź na zadane pytanie (1Sm 14,36-42).
Page 176
Efod 6 Ze złota, fioletowej i czerwonej purpurya, karmazynub i bisioruc uszyją bogato haftowany efodd. 7Po obu stronach jego naramienniki będą spięte ze sobą. 8Szarfa uszyta będzie z tych samych materiałów co efod, a więc ze złota, fioletowej i czerwonej purpury, karmazynu i bisioru, i będzie stanowiła z nim jedno. 9Na dwóch kamieniach onyksue wyryjesz imiona synów Izraelaf; 10sześć imion na jednym kamieniu i sześć na drugim, według starszeństwa. 11Jak grawer, który wykonuje pieczęcie, tak ty wyryjesz na obu kamieniach imiona synów Izraela, a następnie osadzisz je w złotych oprawkach. 12Oba kamienie umieścisz na naramiennikach efodu, będą one dla Izraelitów kamieniami pamięci. Aaron będzie nosił przed PANEMs te imiona na swoich ramionach, aby były przypomnieniem. 13Oprawki wykonasz ze złota. 14Ze szczerego złota zrobisz również dwa łańcuszki. Zapleciesz je ze sobą i tak połączone przytwierdzisz do oprawek. Pektorał Pektorał wyroczni sporządzisz podobnie jak efodd, bogato haftowany. Zrobisz go ze złota, z fioletowej i czerwonej purpury a, z karmazynub i bisioruc. 16Ma być kwadratowy, podwójny, wielkości otwartej dłoni. 17Cały będzie wysadzany drogimi kamieniami, ułożonymi w czterech rzędach: w pierwszym rzędzie rubin, topaz i szmaragd; 18w drugim rzędzie malachit, szafir i diament; 19w trzecim rzędzie opal, agat i ametyst; 20 w czwartym rzędzie chryzolit, onyks i jaspis. Zostaną one osadzone w złocie, każdy na swoim miejscu. 21Liczba kamieni odpowiadać będzie dwunastu imionom synów Izraelaf. Na każdym kamieniu, jak na pieczęci, wygrawerowane będą imiona poszczególnych przodków dwunastu plemion. 22Do pektorału dołączysz pleciony łańcuszek ze szczerego złota 23 oraz dwa złote pierścienie, które przytwierdzisz do obu rogów pektorału. 24Przez pierścienie przewleczesz złote łańcuszki. 25Oba końce każdego z łańcuszków przymocujesz do oprawek i z przodu zawiesisz na naramiennikach efodu. 26 Zrobisz też dwa złote pierścienie, które przytwierdzisz do dolnych rogów pektorału, od wewnątrz, od strony efodu. 27 Kolejne dwa złote pierścienie umieścisz w dolnej części naramienników efodu, na zewnątrz, blisko miejsca ich spięcia, powyżej szarfy efodu. 28Pierścienie pektorału zostaną przywiązane sznurem z fioletowej purpury do pierścieni efodu nad jego szarfą w ten sposób, by pektorał ściśle przylegał do naramienników efodu. 29Ilekroć Aaron będzie wchodził do miejsca świętegos, będzie nosił imiona synów Izraelas na swoim sercu, na pektorale do zasięgania wyroczni. Będzie tak czynił zawsze, aby były przypomnieniem przed PANEM. 30 W pektorale wyroczni umieścisz urim i tummimg, aby spo15
WYJŚCIA 28,6-30
176
Wj 39,2-7
Wj 39,8-21
Ez 28,13; Ap 21,19n
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 177
czywały na sercu Aarona, gdy będzie stawał przed obliczem PANA. Aaron zawsze będzie nosił przed PANEM, na swoim sercu, wyrocznie dotyczące Izraela.
Wj 39,22-26
Wj 39,27-31; Za 14,20
Kpł 16,4
Ornat 31 Do efodu wykonasz ornat, cały utkany z fioletowej purpury a. 32 W środku będzie miał otwór na głowę, kunsztownie obrębiony haftem, podobny do otworu pancerza, by zapobiec rozdarciu. 33Cały dolny skraj ornatu obszyjesz wokoło owocami granatu wykonanymi z fioletowej i czerwonej purpury oraz karmazynub, na przemian ze złotymi dzwoneczkami. 34 Raz złoty dzwoneczek, raz owoc granatu, i tak dalej, wokół dolnego skraju ornatu. 35Aaron ma go wkładać podczas sprawowania kultu. Dźwięk dzwoneczków rozlegnie się, gdy będzie wchodził do miejsca świętegos przed PANAs i gdy będzie je opuszczałc. W ten sposób uniknie śmierci.
a) purpura – zob. Wj 25,4+. b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) Dźwięk dzwoneczków miał przypominać o tym, że człowiek znajduje się w miejscu szczególnie poświęconym Bogu i powinien wykonywać wszystkie czynności zgodnie z przepisami kultu. Niektórzy widzą tu przejaw powszechnego w starożytności przekonania, że dźwięk dzwoneczków oddalał demony. d) bisior – zob. Wj 25,4+. e) Na temat obrzędu związanego z inicjacją kapłańską Aarona i jego synów zob. Wj 29,22-35. f) bez skazy – zob. Wj 12,5+. g) przaśne chleby – zob. Wj 12,8+.
Zawój, suknia i pas 36 Wykonasz diadem ze szczerego złota i wygrawerujesz na nim, na wzór pieczęci: «Poświęcony PANUs». 37Przywiążesz go z przodu zawoju sznurem z fioletowej purpury a. 38Ma być umieszczony na czole Aarona, dzięki czemu będzie on mógł oczyszczać ze skaz ofiary, które złożą Izraelici jako święte dary. Zawsze ma nosić diadem na czole, aby jednać dla nich życzliwość PANA. 39Utkasz z bisiorud suknię, zawój oraz pas bogato haftowany. Pozostałe szaty kapłanów Synom Aarona również sprawisz szaty. Ich pasy i zawoje mają być uroczyste i ozdobne. 41Ubierzesz w nie swojego brata Aarona i jego synów, następnie namaściszs ich, powierzysz im funkcje kapłańskiee i poświęciszs ich, aby Mi służyli jako kapłani. 42Zrobisz im lniane spodnie od bioder aż po uda, aby zakryć wstydliwe części ciałas. 43Aaron i jego synowie mają je nosić, gdy będą wchodzić do Namiotu Spotkanias lub przystępować do ołtarzas, aby sprawować kult w miejscu świętyms. Zaniedbanie tego będzie grzechem, za który umrą. To jest wieczne przykazanies dla niego i dla jego potomstwa. 40
Wyświęcenie Aarona i jego synów
Kpł 8 – 10; Syr 45,15-17; Hbr 7,26-28
Przygotowanie ofiar 1 Oto, co masz zrobić, aby wyświęcić ich na kapłanów. Postaraj się o młodego cielca i dwa baranys bez skazyf, 2jak również o przaśne chleby g, przaśne racuchy
29
Przygotowanie ofiar. Cały rozdział 29 mówi o kapłanach. W Izraelu, podobnie jak u innych ludów, wykształciła się odrębna klasa ludzi, poświęconych sprawowaniu kultu. Pojawili się oni wtedy, gdy Izraelici osiągnęli bardziej zaawansowany stopień organizacji społecznej i z ludu koczowniczego stali się ludem osiadłym. Po zajęciu Kanaanu powstało
177
WYJŚCIA 28,31 — 29,2
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 178
oliwne i przaśne placki posmarowane oliwą, wszystko upieczone z wybornej mąki pszennej. 3Włożysz to do jednego kosza i w tym koszu ofiarujesz razem z cielcem i dwoma baranami. Namaszczenie kapłanów 4 Przyprowadzisz Aarona i jego synów do wejścia do Namiotu Spotkanias i obmyjeszs ich wodą. 5Weźmiesz szaty, ubierzesz Aarona w suknię, ornat, efod i pektorał oraz przepaszesz szarfą efodu. 6Włożysz zawój na jego głowę i przypniesz do niego święty diadem. 7Weźmiesz olejek namaszczenia i wylejesz na jego głowę. W ten sposób go namaściszs. 8Następnie przyprowadzisz jego synów i ubierzesz ich w szaty. 9Przepaszesz pasem Aarona i jego synów, każdemu włożysz zawój, i tak obejmą urząd kapłański, który stanie się dla nich wiecznym prawem, po czym powierzysz funkcje kapłańskie Aaronowi i jego synom. Ofiary wyświęcenia: ofiara przebłagalna Przyprowadzisz cielca przed Namiot Spotkanias. Aaron i jego synowie włożą ręce na jego głowę. 11Następnie zabijesz cielca przed PANEMs u wejścia do Namiotu Spotkania, 12weźmiesz nieco krwis cielca, pomażesz palcami rogis ołtarzas, a resztę wylejesz na jego podstawę. 13Zbierzesz tłuszcz, który pokrywa wnętrzności, płat wątroby i obie nerki wraz z tłuszczem i spalisz na ołtarzu. 14Mięso cielca, jego skórę i odchody spalisz poza obozem. To będzie ofiara przebłagalnas.
Wj 40,12-15; Kpł 8,2-13
Wj 28,36n; 39,30 Wj 30,22-25.30
10
Całopalenie Następnie weźmiesz baranas. Aaron i jego synowie włożą ręce na jego głowę, 16a ty go zabijesz i jego krwiąs pokropisz dookoła wierzch ołtarzas. 17Porąbiesz barana na części, opłu15
kilka głównych ośrodków sprawowania kultu, w których jedynie lewici (potomkowie Lewiego) mogli w imieniu ludu sprawować święte czynności. Do głównych obowiązków kapłanów należało: składanie ofiar, odprawianie obrzędów oczyszczających lud, pytanie Boga o Jego wolę w różnych sprawach, rozsądzanie spraw pomiędzy ludźmi, uczenie ich prawa Bożego, dbanie o miejsce kultu i przedmioty związane z kultem. Po reformie króla Jozjasza (622 r. przed Chr.) za jedyne prawowite miejsce kultu uznano świątynię w Jerozolimie, do której sprowadzono kapłanów z innych ośrodków. Kult świątynny został przerwany, gdy Nabuchodonozor, król babiloński, zburzył świątynię (586 r. przed Chr.). Dopiero jej odbudowa pozwoliła kapłanom na wznowienie kultu, co nastąpiło pod koniec VI w. przed Chr. W tym czasie szczególną rolę zaczęli odgrywać jerozolimscy kapłani z rodu Sadoka. Wskazywali oni na własne powiązania z Aaronem, ponieważ jedynie Aaron i jego potomkowie zostali namaszczeni olejem na kapłanów i mieli prawo nosić strój kapłański (Wj 29,7). Pozostałym potomkom Lewiego przyznali oni niższe funkcje, na co niektórzy z nich zareagowali całkowitą rezygnacją z posługi w świątyni (np. Lb 3,1-10+; 18,1-3.21). Od IV w. przed Chr. do I w. po Chr. kapłani odgrywali bardzo ważną rolę w Izraelu. Najwyższy kapłan był zarazem politycznym przywódcą narodu. Gdy Herod został królem (37 r. przed Chr.), znacznie ograniczył władzę najwyższego kapłana. Rzymianie okupujący Judeę sami wyznaczali najwyższych kapłanów. Po zburzeniu przez nich Jerozolimy (70 r. po Chr.) i zniszczeniu świątyni, kapłani przestali pełnić swoje funkcje, co trwa do dziś. Jezus nie był potomkiem Lewiego i nie pełnił żadnej oficjalnej funkcji liturgicznej, ale złożył z siebie na krzyżu najdoskonalszą ofiarę jako jedyny i ostateczny pośrednik między Bogiem a ludźmi (np. 1Tm 2,5; Hbr 8,6; 9,15; 12,24). Jezus stał się najwyższym i wiecznym kapłanem (Hbr 4,14 – 5,10). Wszyscy wierzący w Chrystusa mają szczególny udział w Jego kapłaństwie i mogą nieustannie składać siebie Bogu w ofierze (1P 2,5.9) poprzez życie zgodne z Jego przykazaniami (np. Mt 22,36-40).
WYJŚCIA 29,3-17
178
Kpł 4,7
02_Wj:02_Wj
Kpł 1,9
Ef 5,2
9/3/08
2:09 PM
Page 179
czesz jego wnętrzności oraz kończyny, umieścisz je na poćwiartowanym mięsie i na głowie, 18po czym spalisz całego barana na ołtarzu. To będzie ofiara całopalnas dla PANAs, woń przyjemna i ofiara spalona dla PANA. Poświęcenie krwią 19 Weźmiesz drugiego baranas. Aaron i jego synowie włożą ręce na jego głowę, 20a ty go zabijesz i jego krwiąs pomażesz koniec prawego ucha Aarona, końce prawych uszu jego synów, kciuki ich prawych rąk i wielkie palce ich prawych stópa. Resztą krwi oblejesz wierzch ołtarzas. 21Zaczerpniesz krwi z ołtarza oraz nieco olejku namaszczenia, pokropisz nimi Aarona i jego szaty oraz jego synów i ich szaty. W ten sposób zostanie poświęconys on, jego szaty, jego synowie i ich szaty.
a) Obrzęd pomazania krwią ma znaczenie symboliczne: pomazanie ucha oznacza posłuszeństwo słowu Bożemu, pomazanie kciuka oznacza służbę Bogu, pomazanie palca u nogi oznacza kroczenie Bożymi drogami, czyli prowadzenie nienagannego życia. b) przaśniki – zob. Wj 12,8+. c) gestem kołysania – chodzi tu o jakąś czynność rytualną poprzedzającą złożenie ofiary. Polegała ona na charakterystycznym poruszaniu ofiarą, najpierw w przód i w tył, a następnie w górę i w dół. d) do was – dosł. do ciebie. Tę część mięsa oddawano kapłanom do spożycia.
Wznoszenie ofiary i jej złożenie 22 Weźmiesz tłuszcz z baranas, ogon, tłuszcz okrywający wnętrzności, płat wątroby, nerki wraz z tłuszczem i prawy udziec – gdyż jest to baran ofiary wyświęcenia, 23jeden bochen chleba, oliwny placek chlebowy oraz jeden racuch z kosza z przaśnikamib, który stoi przed PANEMs. 24To wszystko położysz na rękach Aarona i jego synów i gestem kołysaniac wzniesiesz przed PANEM, 25po czym weźmiesz to z ich rąk i złożysz na ołtarzus jako ofiarę całopalnąs, woń przyjemną dla PANA. To będzie ofiara spalona dla PANA. Ofiara dla kapłanów 26 Weźmiesz pierś baranas ofiary wyświęcenia Aarona, aby gestem kołysaniac wznieść ją przed PANEMs. Ta część należeć będzie do wasd. 27Poświęcona pierś z obrzędu kołysania i udziec daniny kapłańskiej, pochodzące z barana ofiary wyświęcenia Aarona i jego synów, 28należeć będą na mocy wiecznego prawa do Aarona i jego synów, jako dar od Izraelitów, gdyż stanowią one daninę kapłańską. Również część z ofiar wspólnotowychs będzie daniną kapłańską od Izraelitów, ze względu na PANA. Szaty kapłańskie Święte szaty Aarona zostaną przekazane po nim jego synom, by w nich przyjmowali namaszczenies i obejmowali funkcje kapłańskie. 30Przez siedem dni będzie je nosił kapłan, jego potomek, który zajmie jego miejsce i będzie wchodził do Namiotu Spotkanias, aby sprawować kult w miejscu świętyms. 29
Święta uczta 31 Weźmiesz baranas ofiary wyświęcenia i ugotujesz jego mięso w miejscu świętyms. 32Aaron i jego synowie będą jeść mięso 179
WYJŚCIA 29,18-32
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 180
barana i chleb z kosza u wejścia do Namiotu Spotkanias. 33 Mają jeść tylko to, co zostało oczyszczone obrzędem napełnienia rąk podczas ich poświęcenias. Nikt inny nie może uczestniczyć w posiłku, gdyż jedzą rzeczy święte. 34Jeśli z mięsa ofiary wyświęcenia lub z pieczywa pozostanie coś aż do rana, spalisz to w ogniu. Nie wolno tego jeść, gdyż jest święte. 35Postąpisz z Aaronem i jego synami dokładnie według tego, co ci poleciłem. Przez siedem dni mają być sprawowane obrzędy wyświęcenia. Ofiara przebłagalna i poświęcenie ołtarza 36 Każdego dnia ofiarujesz cielca jako przebłaganies za grzechys. Zostaniesz oczyszczony z grzechów, gdy złożysz na ołtarzus ofiarę przebłagalną, po czym uświęcisz ołtarz namaszczeniems. 37Przez siedem dni składać będziesz ofiarę przebłagalną, aby uświęcić ołtarz. W ten sposób ołtarz stanie się największą świętością, a cokolwiek dotknie ołtarza, będzie uświęcone. Codzienna ofiara całopalna. Zakończenie obrzędów wyświęcenia 38 Oto co masz składać na ołtarzus: codziennie dwa jednoroczne barankis, po wszystkie czasy. 39Jednego baranka będziesz ofiarować rano, drugiego wieczorem. 40Razem z pierwszym barankiem złożysz w ofierzes dziesiątą część miary najlepszej mąki pszennej, zaprawionej ćwiercią hinus tłoczonej oliwy, do tego ćwierć hinu wina, jako ofiara z napojów. 41Drugiego baranka złożysz wieczorem, według obrzędu porannej ofiary z pokarmów i napojów, jako woń przyjemną ofiary spalonej dla PANAs. 42 U wejścia do Namiotu Spotkanias, przed obliczem PANA, będziecie składali nieustanne całopalenies przez wszystkie pokolenia. Tam się wam objawię, aby stamtąd do was przemawiać. 43Przez to, że tam się wam objawię, miejsce to zostanie uświęcone moją chwałą. 44Uświęcę więc Namiot Spotkania i ołtarz. Uświęcę też Aarona i jego synów, aby służyli Mi jako kapłani. 45 Zamieszkam pośród Izraelitów i będę ich Bogiem. 46Będą wiedzieli, że to Ja jestem PAN, ich Bóg, który wyprowadził ich z ziemi egipskiej, aby zamieszkać pośród nich. Ja jestem PAN, ich Bóg!
Kpł 8,33
Ez 43,18-27
Kpł 6,2-6; Lb 28,3-8
Ez 46,13-15
Wj 25,8
Dalsze przepisy dotyczące kultu Ołtarz kadzielny 1 Wykonasz ołtarzs kadzielny z drewna akacjowego. 2 Ma być kwadratowy, o długości i szerokości jednego łokcias, wysoki na dwa łokcie, zakończony rogamis. 3Szczerym złotem pokryjesz jego blat, ściany oraz rogi, a wokół
30
WYJŚCIA 29,33 — 30,3
180
Wj 37,25-28; 1Krl 6,20n; Ez 41,22; Ap 8,3-5
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 181
umieścisz złoty wieniec. 4Poniżej wieńca, na rogach ścian, po obu stronach przytwierdzisz dwa złote pierścienie i włożysz w nie drążki, aby służyły do przenoszenia ołtarza. 5Drążki wykonasz z drewna akacjowego i pokryjesz złotem. 6Ołtarz ustawisz przed zasłoną Arki Przymierzas, czyli przed płytą przebłagalną, która przykrywa Świadectwoa. Tam ci się objawię. 7 Oto, jak Aaron ma palić na nim wonne kadzidło: każdego ranka, gdy będzie przygotowywał lampy, ma dokonać okadzenia. 8Również wieczorem, po zapaleniu lamp, niech złoży ofiarę kadzielną. Tak ma postępować zawsze przed obliczem PANAs, przez wszystkie pokolenia. 9Nie zapalicie na ołtarzu innego rodzaju kadzidła ani nie złożycie ofiary całopalnejs lub ofiary pokarmowejs, nie wylejecie też na niego ofiary z napojów. 10Raz na rok Aaron wykona nad jego rogami obrzęd przebłaganias, tylko raz w roku krwiąs oczyści go z grzechóws. Przez wszystkie pokolenia będzie on poświęcony PANU jako największa świętość”.
Wj 38,25-28; Lb 1; 2Sm 24
1P 1,18n
Wj 38,8; 1Krl 7,38; 2Krn 4,6
a) Świadectwo – zob. Wj 25,16+. b) spisu ludności – w starożytności spisy ludności służyły m.in. do tego, aby nałożyć podatki, wyznaczać do prac publicznych i dokonywać poboru do wojska. Spis Izraelitów wiąże się głównie z pokryciem kosztów budowy świątyni. c) W starożytności istniał pogląd, że spis ludności wywołuje gniew bogów. W celu odwrócenia tego gniewu, składano jakąś daninę (2Sm 24,1nn). d) sykl świątynny – chodzi o wzorzec ciężarka przechowywany w świątyni. e) gera – jednostka wagi wynosząca 0,571 grama. Potem stanowiła także jednostkę monetarną. f) ołtarzem – chodzi o ołtarz, który stał na zewnątrz świątyni i służył do składania ofiar całopalnych (Wj 27,1-8; 40,6). Wewnątrz świątyni stał tzw. ołtarz kadzielny (Wj 30,1.6).
Opłata przebłagalna 11 PANs powiedział do Mojżesza: 12„Gdy przeliczysz Izraelitów w celu sporządzenia spisu ludnościb, niech każdy złoży PANU opłatę przebłagalną, za to, że ich policzono, aby uratować swoje życie. Tylko wówczas przeliczenie nie ściągnie na nich żadnego nieszczęściac. 13Każdy, kto podlega spisowi, zapłaci pół syklas, według wagi sykla świątynnegod – sykl po dwadzieścia ger e. Pół sykla wyniesie więc dar dla PANA. 14 Każdy, kto ma dwadzieścia lub więcej lat i podlega przeliczeniu, zapłaci go PANU. 15Bogaty nie zapłaci więcej niż pół sykla ani biedny mniej, gdyż chodzi o ofiarę przebłagalną dla PANA, aby uratować swoje życie. 16Gdy zbierzesz opłatę przebłagalną od Izraelitów, przekażesz ją na potrzeby Namiotu Spotkanias. Będzie to przypominać Izraelitom – przed PANEM – że dokonali przebłaganias, aby ocalić swoje życie”. Misa do obmyć rytualnych PANs rzekł do Mojżesza: 18„Zrobisz miedzianą misę do obmyć oraz miedzianą podstawę. Umieścisz ją między Namiotem Spotkanias a ołtarzemf i napełnisz wodą. 19W niej Aaron i jego synowie będą obmywać dłonie i stopy. 20Przed wejściem do Namiotu Spotkania mają się obmyć wodą, aby uniknąć śmierci. Podobnie, pełniąc posługę przy ołtarzus, zanim podejdą, aby złożyć PANU ofiarę spalaną, 21mają obmyć swoje dłonie i stopy, by uniknąć śmierci. To będzie wiecznym przykazaniems dla niego i jego potomków, przez wszystkie pokolenia”. 17
181
WYJŚCIA 30,4-21
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) mirra – wonna żywica koloru żółtego lub brunatnego. Pozyskuje się ją po nacięciu kory balsamowca mirry. Mirra służy m.in. do wyrobu kosmetyków i środków leczniczych. b) cynamon – wysuszona kora cynamonowca cejlońskiego (najbardziej cenionego) lub innych cynamonowców (występuje ok. 250 gatunków tej rośliny). Cynamon ma rdzawy kolor i silny aromat. c) ziele tatarskie – in. tatarak zwyczajny. Kłącze tataraku zawiera olejek eteryczny o miłym zapachu. d) kasja – in. cynamonowiec wonny. Nazwą tą określa się również odmianę cynamonu, który zawiera olejek kasjowy. Kasja jest jednak mniej ceniona od cynamonu cejlońskiego (Wj 30,23+). e) sykl świątynny – zob. Wj 30,13+. f) Arka Świadectwa – zob. Wj 25,16+. Zob. Słownik. g) Według najstarszych przekazów namaszczenie olejem dotyczyło głównie władców i podkreślało ich związek z Bogiem. Władca był Bożym pomazańcem (hebr. mesjasz; np. 1Sm 24,7; 26,9.11.23; 2Sm 1,14.16; 19,22). W psalmach tytuł „pomazaniec” najczęściej odnosił się do Dawida i jego potomków, w NT do Jezusa (hebr. Mesjasz, gr. Chrystus). h) galban – żywica z krzewu Feruli galbaniflui rosnącego na terenie dzisiejszego Iranu. Ma żółty lub zielonkawy kolor i silny aromat.
Page 182
Olej namaszczenia 22 PANs powiedział do Mojżesza: 23„Zgromadź wyborne wonności: pięćset syklóws mirrya, połowę tego, a więc dwieście pięćdziesiąt syklów cynamonub, dwieście pięćdziesiąt syklów ziela tatarskiegoc, 24pięćset syklów kasjid, według wagi sykla świątynnegoe, oraz jeden hins oliwy z oliwek. 25Przygotujesz z nich olej do świętego namaszczenias, wyborny balsam wykonany według zasad przyrządzania wonności. 26 Namaścisz olejem Namiot Spotkanias, Arkę Świadectwaf, 27 stół wraz ze wszystkimi jego naczyniami, świecznik z przyborami należącymi do niego, ołtarzs kadzielny, 28ołtarz całopalenias i jego naczynia oraz misę wraz z jej podstawą. 29 Oczyścisz je, aby stały się największą świętością, a cokolwiek ich dotknie, zostanie uświęcone. 30 Namaściszs również Aarona i jego synów, aby Mi służyli jako kapłanig. 31Izraelitom natomiast oznajmisz: To jest mój olej namaszczenia świętego, który będziecie używać przez wszystkie pokolenia. 32Nie wolno namaszczać nim ludzi, którzy nie są poświęceni Bogu, ani przyrządzać podobnego według jego przepisu. Jest on święty i ma być przez was traktowany jako święty. 33Ktokolwiek sporządziłby podobny olej, zostanie wykluczony z ludu”. Kadzidło PANs powiedział do Mojżesza: „Zgromadź w równych proporcjach następujące pachnidła: żywicę, bursztyn, galbanh oraz czyste kadzidło. 35Przygotujesz z tego wonne kadzidło, według zasad przyrządzania wonności, bez domieszek, oczyszczone, święte. 36Część z niego zetrzesz na proch i rozsypiesz przed Arką Świadectwaf w Namiocie Spotkanias, gdzie objawię się tobie. Kadzidło to będzie dla ciebie największą świętością. 37Nie przyrządzisz innego kadzidła według tego samego przepisu, gdyż masz je traktować jako świętość należącą do PANA. 38Ktokolwiek sporządziłby podobne, aby rozkoszować się jego wonią, zostanie wykluczony z ludu”. 34
Dar umiejętności dla wykonawców robót 1 PANs przemówił do Mojżesza: 2„Oto upatrzyłem sobie Besalela, syna Uriego, syna Chura, z plemienia Judy. 3Napełniłem go duchems Bożym, mądrością, rozumem, wiedzą i wszelkimi zdolnościami, 4aby obmyślił projekty sprzętów, które będą odlane w złocie, srebrze lub miedzi, 5 wyciosane w kamieniu lub wyrzeźbione w drewnie, aby wykonać całe to dzieło. 6Wyznaczam mu do pomocy Oholiaba, syna Achisamaka, z pokolenia Dana. Wszystkich uzdolnionych artystów obdarzam biegłością, aby wykonali to, co poleciłem: 7Namiot Spotkanias, Arkę Świadectwaf, płytę przebłagalną, która na niej spoczywa, wszystkie sprzęty Namiotu,
31
WYJŚCIA 30,22 — 31,7
182
Wj 37,29; Kpł 8,10n
Wj 37,29
Wj 35,30-35
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 183
8
stół wraz z jego naczyniami, szczerozłoty świecznik z przyborami należącymi do niego, ołtarzs kadzielny, 9ołtarz całopalenias wraz z jego naczyniami, misę i jej podstawę, 10szaty do sprawowania kultu, święte szaty dla kapłana Aarona i jego synów, aby służyli Mi jako kapłani, 11olej namaszczenia i wonne kadzidło do miejsca świętegos. Wszystko niech wykonają według moich poleceń”.
Wj 35,1-3; Ez 20,12
Lb 15,32-36
Wj 20,8-11
Rdz 2,2n; Wj 20,11
Wj 24,12
Szabat znakiem przymierza PANs rzekł do Mojżesza: 13„Powiedz Izraelitom: Koniecznie macie przestrzegać moich szabatóws, gdyż przez wszystkie pokolenia będą one dla Mnie i dla was znakiem, dzięki któremu poznacie, że to Ja, PAN, was uświęcam. 14Przestrzegajcie więc szabatu, gdyż jest on dla was świętością, a ktokolwiek go znieważy, musi ponieść śmierća. Każdy, kto podjąłby się pracy tego dnia, nie może dalej żyć pośród swojego ludu. 15Sześć dni przeznaczonych jest na pracę, a siódmego dnia przypada szabat, czas świętego odpoczynku dla PANAb. Ktokolwiek będzie pracował w dzień szabatu, niechybnie poniesie śmierć. 16Izraelici tak mają przestrzegać szabatu, aby przez wszystkie pokolenia wyrażał wieczne przymierzes, 17jest on bowiem wiecznym znakiem dla Mnie i dla was. Przez sześć dni przecież PAN stwarzał niebo i ziemię, a siódmego przestał pracować i odpoczął”. 12
a) musi ponieść śmierć – w praktyce przepis ten bardziej stanowił groźbę niż zapowiedź stosowanej kary. Kategoryczność tego przepisu miała wskazywać na niepodważalną wartość świętowania szabatu. Mimo tak wyraźnego prawa zdarzały się przypadki łamania szabatu, piętnowane szczególnie przez proroków. b) Obok religijnego uzasadnienia szabatu podkreślano, że w tym dniu ludzie mogą odpocząć i odzyskać siły. Odpoczynek dotyczył zarówno ludzi, jak i zwierząt. c) tablice Świadectwa – zob. Wj 25,16+.
Wręczenie kamiennych tablic Gdy oznajmił Mojżeszowi wszystko na górze Synaj, wręczył mu dwie tablice Świadectwac. Były to kamienne tablice napisane palcem Bożym.
18
Odstępstwo Izraelitów Cielec ze złota 1 Lud, widząc, że Mojżesz opóźnia swoje zejście z góry, zgromadził się wokół Aarona i poprosił go: „Zrób nam bóstwa, które by nas poprowadziły, gdyż nie wiemy, co
32 Dz 7,40n
Szabat znakiem przymierza. Szabat, siódmy dzień tygodnia (sobota), jest świętem typowo żydowskim, w którym obowiązkowo należało świętować. Inne ludy nie miały podobnej tradycji. Był znakiem przymierza między Bogiem a Jego ludem (np. Wj 31,16n; Ez 20,20). Nawiązywano w nim do „odpoczynku” Boga po dziele stworzenia (Rdz 2,1-3; Wj 31,17). Nie wolno było w tym dniu pracować (np. Wj 20,8-11). Uchybienia w świętowaniu szabatu były srogo piętnowane (np. Wj 31,14; Jr 17,21-27; Ez 20,13). Jezus podczas swojej działalności dążył do przywrócenia szabatowi jego pierwotnego znaczenia (np. Mt 12,1-8+). Żydzi zarzucali Mu, że nie przestrzega szabatu (J 9,16). Zmartwychwstanie Jezusa, które nastąpiło w dzień po szabacie, sprawiło, że dla chrześcijan głównym dniem świątecznym stał się pierwszy dzień tygodnia (niedziela); zob. Łk 24,1; J 20,1. Cielec ze złota. Mojżesz przebywał na Synaju czterdzieści dni i nocy (Wj 24,18+). Tak długa nieobecność mogła wywołać w ludziach wrażenie, że ich przywódca uciekł albo zginął. Ludzie proszą więc Aarona, który był prawą ręką Mojżesza, aby wykonał dla nich widzialny symbol Boga. Paradoksalne jest to, że ów symbol – złoty cielec – zostaje wykonany ze złota, które, z woli Boga, miało być użyte do budowy pierwszej świątyni (Wj 25,1-3.8). Zorganizowanie święta na cześć PANA oznacza, że Izraelici nie odrzucili Boga Jahwe, problem polegał na sposobie pojmowania Jego obecności pośród narodu wybranego (Wj 20,4-5).
183
WYJŚCIA 31,8 — 32,1
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) posąg cielca – w starożytności różne bóstwa czczono pod postaciami zwierząt, wykonując także ich posągi. Cielec często stanowił podstawę, na której umieszczano posąg bóstwa. W Kanaanie cielec był symbolem płodności i siły. b) odlał go w złocie – możliwe, że posąg był drewniany i jedynie pokryty złotem. c) tablice Świadectwa – zob. Wj 25,16+.
Page 184
stało się z owym Mojżeszem, który wywiódł nas z ziemi egipskiej”. 2Aaron odrzekł: „Zdejmijcie złote kolczyki z uszu waszych żon, synów i córek i przynieście je do mnie”. 3Cały lud pozdejmował z uszu złote kolczyki i zaniósł Aaronowi. 4On odebrał je z ich rąk, wyrzeźbił posąg cielcaa, a następnie odlał go w złocieb. Oni zaś rzekli: „Oto twój bóg, Izraelus, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej!”. 5Widząc to, Aaron zbudował przed nim ołtarz i oznajmił: „Jutro będzie święto ku czci PANAs!”. 6Nazajutrz o świcie ofiarowano całopalenias i złożono ofiary wspólnotowes, a lud ucztował, pił i hucznie się bawił. Gniew Boga PANs przemówił wówczas do Mojżesza: „Zejdź zaraz, gdyż lud, który wyprowadziłeś z ziemi egipskiej, oddał się nieprawości. 8Zboczyli z drogis, którą im wskazałem. Zrobili sobie posąg cielca i padają przed nim na twarz; składają mu ofiary i mówią: «Izraelus, oto twój bóg, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej»”. 9PAN mówił dalej do Mojżesza: „Przekonałem się, że to jest lud o twardym karku. 10Nie powstrzymuj mnie. Zapałam gniewems i zgładzę ich, a ciebie uczynię wielkim narodem”.
Ne 9,18
1Kor 10,7
7
Modlitwa Mojżesza za lud Mojżesz jednak błagał w modlitwie PANAs, swojego Boga: „Dlaczego, PANIE, gniewaszs się na swój lud, który wyprowadziłeś z ziemi egipskiej potężną mocą i wyciągniętym ramieniem? 12Dlaczego mieliby szydzić Egipcjanie: «Wyprowadził ich na ich własną zgubę, aby wytracić ich w górach i zgładzić z powierzchni ziemi!». Powstrzymaj swoją zapalczywość i zaniechaj zła, które ma spaść na twój lud. 13Wspomnij na twoje sługi – Abrahama, Izaaka i Izraelas, którym przysiągłeś na samego siebie, że uczynisz ich potomstwo liczne jak gwiazdy na niebie, a całą tę ziemię obiecałeś dać im na wieczne dziedzictwo”. 14PAN zaniechał więc zła, które zamierzał zesłać na swój lud. 11
Mojżesz zstępuje z góry Mojżesz zszedł z góry, niosąc w rękach dwie tablice Świadectwac. Tablice zapisane były z obu stron. Zapisane były
15
Modlitwa Mojżesza za lud. Mojżesz po raz kolejny okazuje się mediatorem pomiędzy Bogiem a Izraelitami. Wysłuchanie przez Boga modlitwy Mojżesza świadczy o znaczeniu tego człowieka w Bożych planach (np. Lb 12,6-8). W ten sposób ukazany jest także niekwestionowany autorytet Mojżesza, któremu Izraelici powinni we wszystkim okazać posłuszeństwo, gdyż Bóg przez niego objawia im swoją wolę. Z tego względu również Pięcioksiąg, przypisywany w tradycji żydowskiej Mojżeszowi, cieszy się wśród Żydów największym autorytetem (np. Mk 12,18-27+). Mojżesz zstępuje z góry. Fragment ten pochodzi zapewne z innej tradycji niż poprzednie teksty (Wj 32,7-14), gdyż wydaje się, że Mojżesz nic nie wie o bałwochwalczym kulcie (ww. 18-19; por. Wj 32,7n). Również negatywna ocena postawy Aarona odbiega od innych epizodów z jego udziałem. Prawdopodobnie mamy tu więc do czynienia ze
WYJŚCIA 32,2-15
184
Wj 33,3; 34,9; Pwt 9,6.13; Ba 2,30; Dz 7,51 Lb 14,12
Lb 14,13-16
Pwt 9,28
Rdz 15,5; 22,17; 26,3; 28,13
Wj 24,12
02_Wj:02_Wj
Pwt 9,21
Pwt 33,9; Mt 10,37; Łk 14,26
9/3/08
2:09 PM
Page 185
z jednej i z drugiej strony. 16Były one dziełem samego Boga, również tekst wyryty na nich pochodził od Boga. 17Gdy Jozue usłyszał zgiełk ludu, co nie wróżyło nic dobrego, powiedział do Mojżesza: „Z obozu dochodzą odgłosy bitwy”. 18On odrzekł: „To nie jest okrzyk zwycięstwa ani hasło odwrotu. Słyszę raczej śpiewy”. 19Gdy zbliżył się do obozowiska, zobaczył cielcaa i tańce. Wówczas rozgniewany rzucił o ziemię tablice Świadectwa i strzaskał je u stóp góry. 20Następnie porwał cielca, którego zrobili, stopił go w ogniu, starł na proch i zmieszał proch z wodą, którą kazał pić Izraelitom. 21Mojżesz powiedział do Aarona: „Co takiego uczynił ten lud, że sprowadziłeś na niego tak straszny grzechs?”. 22Aaron odrzekł: „Nie gniewaj się, mój panie, znasz przecież przewrotność tego ludu. 23Zwrócili się oni do mnie z prośbą: «Zrób nam bóstwa, które poprowadziłyby nas, gdyż nie wiemy, co stało się z owym Mojżeszem, który wywiódł nas z ziemi egipskiej». 24Odpowiedziałem im: Kto nosi na sobie złoto, niech je zdejmie. Przynieśli je do mnie, ja je stopiłem i tak powstał cielec”.
a) cielec – zob. Wj 32,4+. b) Sens wersetu może być rozumiany dwojako: 1. Lewici otrzymują błogosławieństwo, ponieważ ich posłuszeństwo Mojżeszowi, ze względu na PANA, było większe niż uszanowanie więzów rodzinnych. 2. Lewici odprawiają obrzędy ekspiacyjne za to, że podnieśli rękę na swoich krewnych i współziomków.
Kara z rąk lewitów 25 Gdy Mojżesz przekonał się, że ludu nie da się przywołać do porządku, gdyż Aaron tak ich rozpuścił, że stali się pośmiewiskiem dla ich wrogów, 26stanął w bramie obozu i zawołał: „Kto jest z PANEMs, do mnie!”. Zebrali się wokół niego wszyscy lewicis, 27wtedy on rzekł: „To mówi PAN, Bóg Izraelas: Niech każdy z was przypasze miecz do swojego boku. Przejdźcie przez obóz tam i z powrotem, od jednej bramy do drugiej, i zabijajcie swoich braci, przyjaciół i bliźnichs”. 28 Lewici spełnili polecenie Mojżesza. Tego dnia poległo około trzech tysięcy mężczyzn z ludu. 29Mojżesz rzekł: „Obejmijcie dziś dla PANA funkcje kapłańskie. Stanęliście przeciwko waszym synom i braciom. Niech dziś spłynie na was błogosławieństwo”b. starożytnym świadectwem, ukazującym napięcia pomiędzy tradycją o Mojżeszu a tradycją o Aaronie. Ten ostatni, jako kapłan, zobowiązany był reprezentować wolę Boga wobec ludu i wspierać ludzi w jej wypełnianiu. Pozwolił jednak, aby kierowały nim doraźne zachcianki Izraelitów, sprzeczne z wolą Bożą. Tragicznym skutkiem tej sytuacji jest rozbicie przez Mojżesza tablic z Bożymi przykazaniami, co jest symbolem zerwania przez ludzi przymierza. Poszczególne czynności, które Mojżesz wykonuje z cielcem (w. 20), nie tyle są karą dla ludzi za ich odstępstwo, ile oznaczają całkowite zniszczenie posągu. Kara z rąk lewitów. Lewici byli członkami plemienia Lewiego i na Synaju została im powierzona służba kapłańska (Lb 1,50). Ich zadaniem była troska o kult we wszystkich sanktuariach Izraela, składanie ofiar, nauczanie prawa Bożego i czuwanie, aby było ono przestrzegane (Pwt 17,18; 33,10). W tym fragmencie podkreślona jest całkowita wierność lewitów Bogu i ich posłuszeństwo nakazom Mojżesza. Zabijają tych, którzy nie odpowiedzieli pozytywnie na wezwanie Mojżesza. Okrucieństwo rozkazu Mojżesza może mieć swoje uzasadnienie w tym, że chodziło o przyszłość narodu wybranego. Bunty i podziały, a także brak religijnej jedności wystawiały cały naród na niebezpieczne wpływy z zewnątrz i mogły się przyczynić do zaprzepaszczenia Bożych obietnic, związanych z zajęciem Kanaanu. Do czasu przesiedlenia babilońskiego (586 r. przed Chr.) lewici w sposób pełnoprawny sprawowali opiekę nad kultem. Lewitami byli m.in. Aaron i Mojżesz. W okresie tzw. drugiej świątyni (odbudowanej po powrocie Izraelitów z wygnania babilońskiego w latach 520-515 przed Chr.) lewici pełnili już tylko niższe funkcje i nie byli zaliczani do kapłańskiego rodu Aarona.
185
WYJŚCIA 32,16-29
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) Karą dla odstępców będą przyszłe nieszczęścia (np. Lb 11,1), głód i pragnienie (np. Lb 20,2), zarazy (np. Lb 14,12) oraz klęski wojenne (np. Lb 14,45).
Page 186
Modlitwa wstawiennicza Mojżesza 30 Następnego dnia Mojżesz powiedział do ludu: „Popełniliście ciężki grzechs. Mimo wszystko pójdę do PANAs, zobaczymy, może uda mi się uprosić przebaczenie”. 31Mojżesz wrócił więc do PANA i rzekł: „Istotnie, ciężko zgrzeszył ten lud: uczynili sobie bogów ze złota. 32Teraz jednak zechciej odpuścić ten grzech. W przeciwnym razie wymaż mnie ze swojej księgi”. 33PAN odrzekł Mojżeszowi: „Ja wymazuję ze swojej księgi tylko tych, którzy zgrzeszą przeciwko Mnie. 34Ty natomiast nie zwlekaj, prowadź lud tam, gdzie ci poleciłem, tym bardziej że mój aniołs wskazuje wam drogę. Ja w odpowiednim czasie rozliczę ich z grzechów”. 35PAN rzeczywiście ukarałs lud za to, czego się dopuścił, za cielca, którego sporządził Aarona.
Rz 9,3 Iz 4,3
Wj 23,20
Odnowienie przymierza Izraelici zdejmują ozdoby 1 PANs rzekł do Mojżesza: „Wyruszaj w drogę wraz z ludem, który wyprowadziłeś z ziemi egipskiej. Idź do ziemi, którą obiecałem Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi, gdy przyrzekłem im: «Dam ją waszemu potomstwu». 2Poślę przed tobą aniołas, by wypędzić Kananejczykóws, Amorytóws, Chetytóws, Peryzzytóws, Chiwwitóws i Jebusytóws. 3Ja jednak nie pójdę pośród was do ziemi mlekiem i miodem płynącej, gdyż jesteście ludem o twardym karku. Gdybym poszedł z wami, musiałbym wytracić was w drodze”. 4Gdy lud usłyszał tę bolesną nowinę, pogrążył się w żałobie. Nikt nie odważył się założyć ozdób, 5gdyż PAN rzekł do Mojżesza: „Ogłoś Izraelitom: Jesteście ludem o twardym karku. Gdybym choć na chwilę stanął pośród was, musiałbym was wytracić. Zdejmijcie więc swoje ozdoby, a ja zastanowię się, co z wami uczynić”. 6Tak więc od czasu pobytu pod górą Horeb Izraelici wyzbyli się swoich ozdób.
33
Modlitwa wstawiennicza Mojżesza. Bóg pragnie kontynuować swój plan wobec narodu wybranego i potwierdza, że Mojżesz ma być przewodnikiem. Bóg nie wycofuje się z wcześniejszej decyzji (Wj 32,14), ale wskazuje raczej na przyszłość. On dotrzyma obietnic, lecz jeśli Izraelici nie wywiążą się ze swoich obowiązków, to nie otrzymają łaski w dniu sądu. Wszyscy, którzy uznają swój błąd, podejmą drogę nawrócenia i wyrzekną się bałwochwalstwa, będą mogli liczyć na Boże miłosierdzie i szczęśliwe życie w łączności z Bogiem. Ci natomiast, którzy będą trwać w uporze, zlekceważą Boże przykazania i odrzucą Jego napomnienia, ściągną na siebie słuszną karę, która będzie konsekwencją ich wyborów. Wzmianka o księdze (ww. 32-33) jest niewątpliwie nawiązaniem do tzw. księgi życia (np. Ps 69,29; Iz 4,3; Dn 12,1.4), w której zapisani są wszyscy sprawiedliwi, godni łaski Bożej. Do tego symbolu nawiązuje również autor Apokalipsy św. Jana, wspominając o księdze w kontekście Sądu Ostatecznego (Ap 3,5; 5,1-9; 13,8; 17,8; 20,12.15) i nazywając ją księgą życia Baranka (Ap 21,27). Izraelici zdejmują ozdoby. Bóg pozostaje wierny swoim obietnicom, ale po bałwochwalstwie Izraelitów sprawa ich przyszłości pozostaje otwarta i staje niejako pod znakiem zapytania. Przyszłość ta w dużej mierze będzie zależała od postawy samych Izraelitów. Jeśli okażą się narodem krnąbrnym i buntowniczym, sami ściągną na siebie nieszczęście. Bóg więc nie zsyła kary, ale każe kontynuować wędrówkę z jednym zastrzeżeniem: Izraelici mają zdjąć ozdoby, które m.in. zabrali Egipcjanom (Wj 12,36). Ozdoby te były znakiem wyzwolenia. Posłuszne wykonanie rozkazu Boga daje nadzieję na to, że Izrael okaże się godnym partnerem przymierza.
WYJŚCIA 32,30 — 33,6
186
Wj 23,20
Wj 32,9
02_Wj:02_Wj
Wj 34,34
Pwt 34,10
Syr 46,1
9/3/08
2:09 PM
Page 187
Mojżesz rozmawia z Bogiem w Namiocie Spotkania 7 Mojżesz kazał rozbić namiot w pewnym oddaleniu od obozowiska i nazwał go Namiotem Spotkaniaa. Każdy, kto chciał zwrócić się do PANAs, mógł udać się do Namiotu Spotkania, na zewnątrz obozu. 8Gdy jednak szedł do niego sam Mojżesz, każdy Izraelita stawał u wejścia do swojego namiotu i wiódł za nim wzrokiem, aż ten wszedł do wnętrza. 9Gdy Mojżesz przekraczał próg, kolumna obłoku obniżała się i stawała u wejścia do Namiotu. Wówczas Bóg rozmawiał z Mojżeszem. 10Gdy tylko lud ujrzał, że kolumna obłoku stoi u wejścia do Namiotu Spotkania, każdy padał na twarz u wejścia do swojego namiotu. 11PAN natomiast rozmawiał z Mojżeszem twarzą w twarzb, jak rozmawia się z przyjacielem. Potem Mojżesz wracał do obozowiska, a jego sługa, młodzieniec Jozue, syn Nuna, nie opuszczał Namiotu. Prośba Mojżesza 12 Mojżesz powiedział do PANAs: „Poleciłeś mi: «Wyprowadź ten lud», ale nie objawiłeś mi, kogo poślesz mi do pomocy, a przecież powiedziałeś: «Znam cię doskonale» oraz: «Znalazłeś łaskę w moich oczach». 13Jeśli więc rzeczywiście znalazłem łaskę w Twoich oczach, objaw mi swoją drogęs, bym poznał Cię i nadal znajdował łaskę w Twoich oczach. Zważ ponadto, że ten naród jest Twoim ludem”. 14Bóg odrzekł: „Ja sam pójdę z wami, abyś czuł się bezpiecznie”. 15Mojżesz odpowiedział: „Póki sam nie wyruszysz z nami, nie każ nam opuszczać tego miejsca. 16Twoje wędrowanie razem z nami będzie wystarczającym dowodem na to, że zarówno ja, jak i Twój lud, znaleźliśmy łaskę w Twoich oczach. To wyróżni mnie oraz Twój lud spośród wszystkich narodów, jakie zamieszkują ziemię”. 17PAN rzekł do Mojżesza: „Postąpię zgodnie z twoją prośbą, bo przecież znalazłeś łaskę w moich oczach i znam cię doskonale”.
J 1,14
a) Namiot Spotkania – chodzi prawdopodobnie o Namiot, który był czymś innym od tzw. przenośnej świątyni (nazywanej mieszkaniem, świętym mieszkaniem, mieszkaniem PANA, mieszkaniem Świadectwa, ale także Namiotem Spotkania), która zawsze znajdowała się w centrum obozu (Lb 2,1-31) i w której przechowywano arkę i sprawowano kult (Wj 25 – 30; 35 – 40). Niewykluczone, że był tylko jeden Namiot Spotkania – mieszkanie. Różnice w jego umiejscowieniu są wynikiem połączenia różnych tradycji: starszej, według której jego pierwotne miejsce było poza obozem, i młodszej, która dla podkreślenia obecności Boga pośród swojego ludu umiejscawiała Namiot w centrum obozu. b) twarzą w twarz – zwrot ten oznacza, że między Bogiem a Mojżeszem była bardzo bliska więź. Bóg dawał się poznać Mojżeszowi, co nie znaczy, że oglądał on Boga tak, jak się widzi drugiego człowieka. Mojżesz poznawał przede wszystkim wolę Boga, a nie Jego wygląd.
Wizja chwały PANA 18 Mojżesz poprosił Boga: „Ukaż mi Twoją chwałęs”. 19On odrzekł: „Sprawię, że przed twoimi oczami przejdzie cały mój Mojżesz rozmawia z Bogiem w Namiocie Spotkania. Po raz kolejny Mojżesz ukazany jest jako pośrednik między Bogiem a ludem. Fakt, że Bóg rozmawiał z Mojżeszem twarzą w twarz (w. 11), oznacza, że ma on niekwestionowany autorytet, dany przez samego Boga, któremu nikt nie ma prawa się sprzeciwiać. Zachowania pozostałych Izraelitów wskazują na to, że z zaangażowaniem uczestniczą w kulcie Boga Jahwe i wykazują wzorowe posłuszeństwo. W ten sposób próbują naprawić swój grzech bałwochwalstwa, który naruszył ich więź z Bogiem. Prośba Mojżesza. Mojżesz chce poznać, jakie są plany Boga względem narodu, który On polecił mu prowadzić. Pod wpływem odstępstwa Izraelitów Bóg zapowiedział, że nie będzie pośród nich obecny, a jedynie pośle im swojego anioła (Wj 33,2-3). Prośba Mojżesza zmienia pier wotny zamiar Boga (w. 14). Wskazuje to na siłę modlitwy nawet pojedynczego człowieka, który jest wierny Bogu. Stała obecność Boga wśród Izraelitów zmierzających do Ziemi Obiecanej będzie czytelnym znakiem, że darzy ich swoją łaskawością i przebaczeniem. Wizja chwały Pana. Objawianie się Boga Mojżeszowi sprawiło, że coraz bardziej wzmagała się jego tęsknota za Bogiem. Prośba Mojżesza (w. 18) nie tyle wyraża jego ciekawość, ile ukazuje głębokie pragnienie doświadczenia obecności
187
WYJŚCIA 33,7-19
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) wypowiem imię… PAN – zwrot różnie tłumaczony. Bóg, wypowiadając swoje imię, nie tylko przedstawia się Mojżeszowi, lecz w sposób uroczysty objawia samego siebie.
Page 188
majestat i wypowiem imięs, które brzmi PANa. Komu chcę okazać łaskę, temu okazuję, a jeśli chcę kogoś obdarzyć miłosierdziems, to go obdarzam”. 20I dodał: „Nie będziesz mógł jednak ujrzeć mojej twarzy, gdyż ten, kto ją zobaczy, nie może pozostać przy życiu”. 21PANs mówił dalej: „Stań w tym miejscu, obok mnie, na skale. 22Gdy będzie przechodzić moja chwałas, ukryję cię w szczelinie skały i osłonię swoją dłonią, dopóki nie przejdzie. 23Następnie cofnę dłoń i zobaczysz Mnie od tyłu, lecz twarzy mojej nie ujrzysz”. Nowe kamienne tablice 1 PANs powiedział do Mojżesza: „Wyciosaj dwie kamienne tablice, podobne do poprzednich, a Ja napiszę na nich te same słowa, jakie widniały na tablicach, które roztrzaskałeś. 2Przygotuj się, by o świcie wspiąć się na szczyt góry Synaj i stanąć przede Mną na samym wierzchołku. 3Niech nikt nie wchodzi z tobą, nie chcę też widzieć nikogo w obrębie góry, nawet owce i woły niech nie pasą się u jej podnóża”. 4Mojżesz wyciosał dwie kamienne tablice, podobne do poprzednich. Wstał o świcie i wszedł na górę Synaj, jak mu PAN polecił, niosąc w dłoniach dwie kamienne tablice.
Rz 9,15 Rdz 32,31; Pwt 5,24; Sdz 6,22n; Iz 6,5
34
Odnowienie przymierza PANs zstąpił w obłoku, stanął przy Mojżeszu i wypowiedział imięs, które brzmi PAN. 6PAN przeszedł przed Mojżeszem, wołając: „PAN, PAN, Bóg miłujący i łaskawy, nieskory do gniewus, bogaty w miłosierdzies i prawdę, 7wierny w miłości wobec rzesz niezliczonych, gotowy przebaczyć winy, przestępstwa i grzechys, lecz nie pobłażliwy, gdyż z win ojców rozlicza synów, wnuków, a nawet trzecie i czwarte pokolenie”. 8 Mojżesz pospiesznie oddał ukłon aż do ziemi, upadł na twarz i 9powiedział: „Panie, jeśli znalazłem łaskę w Twoich oczach, to zechciej jednak wyruszyć pośród Twojego ludu, mimo że jest to lud o twardym karku. Przebacz nam naszą winę i nasz grzech, byśmy nadal należeli do Ciebie”. 10Bóg
Wj 19,11
Wj 19,12n
5
Boga. Mojżesz chce widzieć chwałę Boga, dlatego że zależy mu na coraz większej bliskości z Nim. Bóg mógłby ukazać się Mojżeszowi w taki sposób, żeby dostrzegł Go zmysłami. Nie czyni tak dlatego, że zmysły są przydatne w postrzeganiu świata materialnego, Bóg natomiast jest istotą duchową. Jest niepojętą i nieogarnioną tajemnicą. Żaden człowiek nie jest w stanie zgłębić tego, kim jest Bóg. Wszelkie próby opisania przez ludzi cech Boga są zawsze niewystarczające. Jeśli Mojżesz chce „zobaczyć” Boga, musi posłużyć się swoją wrażliwością duchową. Poznanie Boga wiąże się bezpośrednio z otwarciem się na Jego miłość (np. 1J 4,12). W momencie, gdy narodził się Jezus (np. J 1,14), Bóg przyjął ludzkie ciało i w Nim stał się dla ludzi widzialny (J 14,9; Kol 1,15). Przyjęcie ciała przez Jezusa miało na celu przede wszystkim zjednoczenie się z naturą ludzką i rzeczywiste odkupienie każdego człowieka, co dokonało się przez śmierć na krzyżu. Możliwość doświadczania Jezusa zmysłami przez niektórych ludzi nie zmieniła prawdy o tym, że Bóg pozostał tajemnicą (np. J 1,18; 6,45n.; Kol 1,15). Wierzący w Chrystusa otrzymali jednak obietnicę, że dzięki wierze będą mogli oglądać Boga (np. Mt 5,8; 1Kor 13,12; 1J 3,2). Odnowienie przymierza. Bogactwo słów opisujących naturę Boga można streścić jednym zdaniem: Bóg jest miłosierny. Na tej prawdzie zostaje oparte nowe przymierze. Akcent nie pada na warunki, jakie w związku z przymierzem ma wypełnić lud. Tym razem chodzi bowiem o podkreślenie, że miłość Boga do Izraela jest bezwarunkowa. Mowa
WYJŚCIA 33,20 — 34,10
188
Wj 20,5n; Lb 14,18; Pwt 5,9n; Ps 86,15; Jr 32,18
Wj 32,11-14
02_Wj:02_Wj
Pwt 7,1
Wj 23,32n
Lb 33,52 Wj 20,5; Pwt 4,24
Wj 20,4 Wj 23,15; Kpł 23,6; Pwt 16,3n
Wj 13,1-2.12-16; 22,28n
9/3/08
2:09 PM
Page 189
odpowiedział: „Oto Ja zawieram przymierzes: wobec twojego ludu dokonam takich cudóws, jakie nie wydarzyły się w żadnym kraju i w żadnym narodzie. Cały lud, który cię otacza, zobaczy dzieła PANA, a to, czego dokonam za twoim pośrednictwem, będzie napawać grozą. 11Przestrzegaj tego, co ci dziś nakazuję, gdyż to właśnie Ja wypędzam przed tobą Amorytóws, Kananejczykóws, Chetytóws, Peryzzytóws, Chiwwitóws i Jebusytóws.
a) Zazdrosny – zob. Wj 20,5+. b) lubieżnie czczą swoje bóstwa – dosł. uprawiają nierząd ze swymi bóstwami. Możliwe, że jest to aluzja do prostytucji sakralnej związanej z pogańskimi kultami. c) miesiąca kłosów – zob. Wj 23,15+. d) przaśny chleb – zob. Wj 12,8+.
Zakaz zawierania przymierzy z obcymi narodami 12 Pod żadnym pozorem nie zawieraj przymierza z mieszkańcami krainy, do której przybędziesz. W przeciwnym razie stanie się ono jakby sidłem zastawionym pośród was. 13Dlatego też zburzycie ich ołtarzes, połamiecie steles i wyrąbiecie ich aszerys. 14Nie wolno wam padać na twarz przed obcym bóstwem, gdyż Ten, który nosi imięs PANs Zazdrosny a, jest naprawdę Bogiem zazdrosnym. 15Oto dlaczego nie wolno wam zawierać przymierza z mieszkańcami Ziemi Obiecanej: oni lubieżnie czczą swoje bóstwab i składają im ofiary. Mogą więc was zapraszać do siebie i będziecie musieli jeść mięso ich ofiar. 16 Moglibyście też wziąć ich córki na żony dla waszych synów, a one – ponieważ czczą obce bóstwa – skłoniłyby waszych synów do oddawania lubieżnej czci innym bogom. Powtórzenie głównych przepisów kultowych 17 Nie odlejesz z metalu podobizn bożków. 18 Będziesz obchodził Święto Przaśnikóws. Zgodnie z moim nakazem w określonym czasie miesiąca kłosów c przez siedem dni będziecie jedli przaśny chlebd, gdyż w miesiącu kłosów opuściliście Egipt. 19 Do Mnie należą wszelkie pierwociny łona matczynego, każdy samiec pierworodnys z twojego dobytku, zarówno spośród owiec, jak i wołów. 20Pierworodne oślę wykupisz barankiems, a jeśli nie wykupisz, masz złamać mu kark. Wykupisz każdego o wypędzeniu innych ludów (w. 11) jest tutaj wyrazem teologicznej refleksji dokonanej po latach od zajęcia Kanaanu przez Izraelitów. W rzeczywistości był to długi i mozolny proces, nacechowany także licznymi niepowodzeniami. Przezwyciężenie wszystkich trudności było, w oczach Izraelitów, możliwe jedynie dzięki Bogu, co wyrażali w słowach, że Bóg za nich wszystkiego dokonał (np. Ps 138,7n). Zakaz zawierania przymierzy z obcymi narodami. Istniało niebezpieczeństwo, że Izraelici, po zadomowieniu się w Kanaanie, skłonią się ku mało wymagającej religijności tamtejszych ludów i będą stopniowo odchodzić od praw i nakazów, które dał im Bóg. Zakaz zawierania przymierza z innymi ludami ma więc na celu przede wszystkim ustrzeżenie wiary i moralności Izraelitów. Zobowiązanie do zniszczenia miejsc i przedmiotów kultu pogańskiego (w. 13) ma prowadzić do wyzwolenia ludzi z fałszywej religijności. Polega ona na tym, że człowiek czci to, co sam wymyślił i zbudował. Izraelici natomiast mają czcić Boga, który się im objawił, przekazał im swoje prawa i żąda od nich całkowitego posłuszeństwa. Określenie Boga mianem Bóg zazdrosny (w. 14) nie ma nic wspólnego z wadą zazdrości, której podlegają ludzie. Za pomocą tego zwrotu wyrażona jest prawda, że Bóg w bezgraniczny sposób zabiega o dobro swojego ludu i nie chce dopuścić, by stało mu się coś złego. Największym złem dla ludzi byłoby naruszenie lub zerwanie więzi z Bogiem. Powtórzenie głównych przepisów kultowych. Przepisy podane w tym fragmencie zwyczajowo określa się jako „Dekalog kultowy”. Przestrzeganie tych praw przez Izraelitów ma przede wszystkim przyczynić się do tego, aby ustrzegli się wpływów ludów pogańskich i byli pośród nich znakiem wiary w prawdziwego Boga.
189
WYJŚCIA 34,11-20
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) Święto Zbiorów – zob. Wj 23,16+. b) Wszyscy mężczyźni, aby uczcić wyjście z Egiptu, przybywali do świątyni na święto Paschy, Święto Tygodni i Święto Namiotów. c) Chleba na zakwasie… z krwią baranka – zob. Wj 23,18+. d) Nie będziesz… matki – zob. Wj 23,19+. e) czterdzieści dni i czterdzieści nocy – zob. Wj 24,18+. f) tablice Świadectwa – zob. Wj 25,16+.
Page 190
pierworodnego spośród twoich potomków. Nie stawajcie przed moim obliczem z pustymi rękami. 21 Przez sześć dni masz pracować, siódmego natomiast odpoczniesz. Dotyczy to nawet czasu orki oraz żniw. 22 Gdy zbierzesz pierwociny pszenicy będziesz obchodził Święto Tygodnis, a Święto Zbiorów a będziesz świętował w okresie jesiennego zrównania dnia i nocy. 23 Trzy razy w roku wszyscy twoi mężczyźni mają stanąć przed Władcą, PANEMs, Bogiem Izraelas, 24gdyż Ja wypędzę przed tobą narody i rozszerzę twoje granice. Nikt nie będzie zagrażał twojej ziemi, gdy przybędziecie, aby stanąć przed PANEM, Bogiem waszym, trzy razy w rokub. 25 Chleba na zakwasie nie złożysz w ofierze razem z krwiąs barankac, a ofiara paschalna nie może pozostać aż do rana. 26 Pierwociny twoich plonów zaniesiesz do domus PANA. Nie będziesz gotował koźlęcia w mleku jego matkid”. Utrwalenie na tablicach praw przymierza PANs powiedział do Mojżesza: „Zapisz te słowa, gdyż na ich podstawie zawarłem przymierzes z tobą i z Izraelems”. 28 Mojżesz przebywał z PANEM czterdzieści dni i czterdzieści nocy e, nie jadł wówczas chleba ani nie pił wody, a na tablicach zapisał słowa przymierza, Dziesięć przykazań.
Wj 23,15
Wj 12,10.15-20
Wj 23,19
27
Jaśniejące oblicze Mojżesza Gdy Mojżesz schodził z góry Synaj, niosąc w dłoniach dwie tablice Świadectwaf, nie zdawał sobie sprawy, że skóra na jego twarzy promieniała blaskiem z powodu rozmowy z Bogiem. 30 Aaron i pozostali Izraelici byli zaskoczeni, gdy ujrzeli światło bijące z oblicza Mojżesza i bali się zbliżyć do niego. 31Mojżesz więc przywołał ich, a gdy Aaron i wszyscy przywódcy rodów podeszli do niego, zaczął z nimi rozmawiać. 32Potem podeszli również pozostali Izraelici, a Mojżesz ogłosił im wszystkie polecenia, które PANs przekazał mu na górze Synaj. 33 Gdy skończył mówić, założył na twarz zasłonę. 34Mojżesz zdejmował zasłonę tylko na ten czas, gdy szedł przed oblicze PANA, aby z Nim rozmawiać. Następnie wychodził, aby ogłaszać Izraelitom przykazanias, które otrzymał. 35Gdy tylko Izraelici zobaczyli blask bijący z twarzy Mojżesza, on z powrotem zakładał zasłonę, aż do chwili, gdy szedł rozmawiać z Bogiem.
Wj 24,18; Mt 4,1n
29
Utrwalenie na tablicach praw przymierza. Według tradycji na kamiennych tablicach zapisano Dziesięć przykazań (Wj 20,1-17; por. Wj 24,12; 32,15n; 34,1). Pozostałe prawa i przepisy pochodzące od Boga również spisano (Wj 24,4; Pwt 31,9). Bóg przekazał je Izraelitom za pośrednictwem Mojżesza i zobowiązał lud do ich przestrzegania. Dekalog łącznie z innymi przepisami był podstawą przymierza, które stanowiło szczególny wyraz łączności Boga z narodem wybranym. Jaśniejące oblicze Mojżesza. Mojżesz otrzymał od Boga znak, który miał potwierdzać prawdziwość jego misji (por. np. Mt 17,2). Światłość od zawsze była szczególnym znakiem Boga. Znak ten był obecny np. podczas wędrówki Izraelitów do Kanaanu (np. Wj 14,19-20; 40,38; Lb 9,15-23+). Jezus w swoim nauczaniu wskazywał wprost, że On jest światłością świata (np. J 8,12; 9,5). Kto przyjmie Jezusa, nie będzie żył w ciemności (która m.in. symbolizuje grzech), ale otrzyma życie wieczne.
WYJŚCIA 34,21-35
190
2Kor 3,7-18
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 191
Wykonanie sprzętów świętego mieszkania Przypomnienie o zachowaniu szabatu 1 Mojżesz zwołał całą społeczność Izraelas i ogłosił: „Oto, co PANs każe wypełniać: 2Pracę będziesz wykonywał przez sześć dni, a siódmego dnia nastanie dla was święty szabats, odpoczynek dla PANA. Kto odważy się tego dnia pracować, poniesie śmierća. 3Nawet ognia nie rozniecajcie w waszych domach w dzień szabatu”.
35
Wj 31,12-17 Lb 15,32-35
a) poniesie śmierć – zob. Wj 31,14+. b) purpura – zob. Wj 25,4+. c) karmazyn – zob. Wj 25,4+. d) bisior – zob. Wj 25,4+. e) skóry borsucze – zob. Wj 25,5+. f) onyks – zob. Wj 25,7+. g) efod – zob. Wj 28,6+. h) pektorał – zob. np. Wj 28,15-30. i) płytę przebłagalną – wieko przykrywające Arkę Przymierza (Wj 25,17-22). j) świecznik – zob. np. Wj 25,31-40.
Wj 25,1-7
Nakaz zbiórki darów 4 Mojżesz rzekł do społeczności Izraelas: „Oto polecenie, które wydał PANs: 5Zbierzcie daninę dla PANA, niech każdy dobrowolnie ofiaruje PANU dar. Może to być: złoto, srebro lub miedź, 6fioletowa lub czer wona purpurab, karmazync, bisiord lub kozia sierść, 7baranie skóry bar wione na czer wono, skóry borsuczee lub drzewo akacjowe, 8oliwa do lamp, wonności do wyrobu oleju do namaszczenia i pachnących kadzideł, 9onyksf lub drogie kamienie do wysadzenia efodug i pektorałuh. Wykaz sprzętów, które mają wykonać artyści 10 Ktokolwiek pośród was jest uzdolniony, niech przyjdzie, aby wykonać to, co PANs polecił, a mianowicie: 11święte mieszkanies, jego namiot wraz z przykryciem, haczyki, deski, drążki, słupy i podstawki, 12arkęs wraz z drążkami, płytę przebłagalnąi i zasłonę, 13stół wraz z drążkami, wszelkie jego naczynia i chleby poświęcones, 14świecznik j dający światło oraz przybory, lampy i oliwę do świecznika, 15ołtarzs kadzielny wraz z drążkami, olej do namaszczenia, wonne kadzidło i kotarę nad wejściem do świętego mieszkania, 16ołtarz całopalenias, jego miedziany ruszt, drążki i wszelkie naczynia, misę wraz z jej podstawą, 17zasłony dziedzińca, jego słupy i ich podstawki oraz kotarę nad bramą dziedzińca, 18kołki od świętego mieszkania i od dziedzińca oraz sznury, 19jak również szaty do sprawowania kultu w miejscu świętyms, święte szaty dla kapłana Aarona i jego synów, aby służyli Mi jako kapłani”. Dary przyniesione przez Izraelitów 20 Cała społeczność Izraelas rozeszła się, 21po czym każdy, kto chciał, ofiarował PANUs dary na budowę Namiotu Spotkanias Przypomnienie o zachowaniu szabatu. W rozdziałach 35 – 40 zasadniczo powtórzono to, co zostało już powiedziane w części zawierającej instrukcje Boga dotyczące kultu (Wj 25 – 31). W odróżnieniu od niej pojawia się tu tylko jeden zapis mowy wygłoszonej przez Boga (Wj 40,1-15). Znacznie częściej występują przemowy Mojżesza (Wj 35,1-19; 35,30 – 36,7), który przekazuje wszystkie szczegóły objawione mu przez Boga. Relacja narratora akcentuje fakt wykonania wszystkiego dokładnie tak, jak nakazał Bóg (Wj 39,1.5.7.21.26.29.31.32.42.43; 40,16.19.21.23.25.27.29.32). Ta część księgi rozpoczyna się wzmianką na temat szabatu, który ukazany jest jako największa świętość w Izraelu. Przestrzeganie szabatu jest nawet ważniejsze od budowy świątyni (świętego mieszkania) dla Boga. Oznacza to, że ważniejsze jest oddawanie w oznaczonym czasie czci Bogu, niż wykonywanie wtedy jakiejś pracy na rzecz religii i kultu.
191
WYJŚCIA 35,1-21
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) purpura – zob. Wj 25,4+. b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) bisior – zob. Wj 25,4+. d) skóry borsucze – zob. Wj 25,5+. e) onyks – zob. Wj 25,7+. f) efod – zob. np. Wj 28,6+. g) pektorał – zob. np. Wj 28,15-30. h) świecznik – zob. np. Wj 25,31-40.
Page 192
i wykonanie sprzętów potrzebnych do sprawowania kultu oraz świętych szat. 22Przybyli mężczyźni i kobiety i ze szczerego sercas ofiarowali spinki, kolczyki, pierścionki, naszyjniki i wszelkiego rodzaju złote przedmioty. Każdy z namaszczeniem składał złoty dar dla PANA. 23Ktokolwiek posiadał fioletową lub czerwoną purpuręa, karmazynb, bisiorc, sierść kozią, skóry baranie barwione na czerwono lub skóry borsuczed, przynosił je ze sobą. 24Składano również dary ze srebra i miedzi jako daninę dla PANA, a każdy, kto miał drzewo akacjowe, przynosił je, by służyło jako materiał do wykonania sprzętów. 25 Uzdolnione kobiety zajęły się przędzeniem, po czym przyniosły utkane przez siebie tkaniny z fioletowej i czerwonej purpury, karmazynu i bisioru. 26Inne natomiast, również przynaglone szczerą chęcią i obdarzone talentem, przędły sierść kozią. 27 Przywódcy przynieśli onykse oraz kamienie do osadzenia w efodzief i pektoraleg, 28jak również wonności i oliwę do świecznikah, aby przyrządzić olej do namaszczenia i wonne kadzidło. 29 Każdy mężczyzna i każda kobieta spośród Izraelitów, którzy odczuli szczerą chęć ofiarowania czegokolwiek, co posłużyłoby wykonaniu dzieła nakazanego przez PANA za pośrednictwem Mojżesza, przynosili dobrowolny dar dla PANA. Wykonawcy robót Mojżesz rzekł do Izraelitów: „Oto PANs upatrzył sobie Besalela, syna Uriego, syna Chura, z plemienia Judy. 31Napełnił go duchems Bożym, mądrością, rozumem, wiedzą i wszelkimi zdolnościami, 32aby obmyślił projekty sprzętów, które będą odlane w złocie, srebrze lub miedzi, 33wyciosane w kamieniu lub wyrzeźbione w drewnie, by wykonać całe to dzieło. 34Dał mu też umiejętność kształcenia uczniów, podobnie jak Oholiabowi, synowi Achisamaka, z plemienia Dana. 35 Obdarzył ich sprawnością w sztuce rzeźbienia, obmyślania projektów oraz kunsztownego tkania fioletowej i czerwonej purpury a, karmazynub i bisioruc. Mieli oni zarówno zaprojektować, jak i wykonać powierzone im dzieło”. 1 Przystąpili więc do pracy: Besalel, Oholiab oraz wszyscy uzdolnieni mężczyźni, których PAN obdarzył mądrością i umiejętnością, aby potrafili wykonać przedmioty przeznaczone do świętej służby, według poleceń otrzymanych od PANA. 30
36
Ofiarność Izraelitów 2 Mojżesz wezwał Besalela, Oholiaba oraz wszystkich uzdolnionych mężczyzn, których PANs obdarzył mądrością i którzy WYJŚCIA 35,22 — 36,2
192
Wj 31,1-11
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 193
bardzo chcieli podjąć się wykonania robót, 3oni natomiast wzięli dary, które Izraelici złożyli przed Mojżeszem dla wykonania przedmiotów przeznaczonych do świętej służby. Z upływem dni przynoszono jednak coraz więcej darów. 4Artyści więc, którzy pracowali nad świętym dziełem, przerwali swoje zajęcia 5i zwrócili się do Mojżesza: „Lud przyniósł o wiele więcej niż potrzeba dla wykonania dzieła, które nakazał PAN”. 6Mojżesz wydał więc polecenie, które przekazano wszystkim w obozowisku: „Niech żaden mężczyzna ani żadna kobieta nie składa więcej darów na rzecz świętego mieszkanias”. Zabroniono ludowi składania darów, 7a to, co zebrano, z powodzeniem wystarczyło do wykonania wszystkich robót, a nawet zbywało.
Wj 26,1-14
a) bisior – zob. Wj 25,4+. b) purpura – zob. Wj 25,4+. c) karmazyn – zob. Wj 25,4+. d) skóry borsucze – zob. Wj 25,5+.
Święte mieszkanie 8 Artyści starannie wykonali święte mieszkanies z dziesięciu zasłon zrobionych z bisiorua, z fioletowej i czerwonej purpuryb, ze szkarłatu i karmazynuc, na których wyhaftowali cherubys. 9Każda zasłona mierzyła dwadzieścia osiem łokcis długości i cztery szerokości. Wszystkie miały te same wymiary. 10 Tkaniny połączono ze sobą w dwa rzędy po pięć zasłon, 11 a ostatnie zasłony każdego rzędu zaopatrzono w purpurowe pętle. 12Zrobiono pięćdziesiąt pętli przy każdej zasłonie; zostały umieszczone w ten sposób, by wzajemnie do siebie pasowały. 13Przygotowano też pięćdziesiąt złotych haczyków, którymi połączono zasłony, aby święte mieszkanie stanowiło jedną całość. Namiot osłaniający święte mieszkanie 14 Z koziej sierści wykonano namiot osłaniający święte mieszkanies; składał się on z jedenastu zasłon. 15Każda zasłona mierzyła trzydzieści łokcis długości i cztery szerokości. Wszystkie miały te same wymiary. 16Połączono osobno pięć zasłon, a osobno sześć. 17Na brzegu ostatniej zasłony każdego rzędu przyszyto pięćdziesiąt pętli, by można je było połączyć. 18 Zrobiono też pięćdziesiąt miedzianych haczyków, którymi spięto pętle, aby namiot stanowił jedną całość. 19Namiot pokryto baranimi skórami barwionymi na czerwono, a z wierzchu rozpięto skóry borsuczed.
Wj 26,15-29
Ściany świętego mieszkania 20 Dla świętego mieszkanias zrobiono deski z drewna akacjowego i ustawiono je pionowo. 21Deski mierzyły dziesięć łokcis długości i półtora szerokości, 22każda miała dwie klamry służące do połączenia z sąsiednimi. W ten sposób przygotowano wszystkie deski świętego mieszkania. 23Deski świętego mieszkania umocowano w następujący sposób: od strony południowej ustawiono dwadzieścia desek, 24wspartych na 193
WYJŚCIA 36,3-24
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) purpura – zob. Wj 25,4+. b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) bisior – zob. Wj 25,4+.
Page 194
czterdziestu srebrnych podstawkach. Każdą deskę zaopatrzono w dwie podstawki, stosownie do dwóch klamer. 25Z drugiej strony świętego mieszkania, od północy, ustawiono dwadzieścia desek 26na czterdziestu srebrnych podstawkach, pod każdą deską po dwie podstawki. 27Od zachodniej strony świętego mieszkania ustawiono sześć desek. 28Ponadto zrobiono dwie deski narożne w celu wykonania węgłów świętego mieszkania. 29Połączono je ściśle od dołu, a od góry spięto jedną klamrą. Oba narożniki wykonano tak samo. 30W sumie tylna ściana liczyła osiem desek na szesnastu podstawkach, po dwie podstawki pod każdą deską. 31Z drewna akacjowego zrobiono poprzeczne drążki: pięć przymocowano do desek z jednej strony świętego mieszkania, 32pięć z drugiej, a pięć od strony zachodniej, gdzie znajdują się narożniki. 33 Środkową poprzeczkę umieszczono w połowie wysokości desek, w ten sposób, że sięgała od jednego krańca ściany do drugiego. 34Deski pokryto złotem i zaopatrzono w złote pierścienie służące do umocowania poprzecznych drążków, które też pokryto złotem. Zasłona świętego mieszkania Zrobiono zasłonę z fioletowej i czerwonej purpury a, z karmazynub i bisioruc, a na niej wyhaftowano cherubys. 36Zasłonę zawieszono na czterech słupach z drewna akacjowego, pokrytych złotem, zaopatrzonych w złote haki i opartych na czterech srebrnych podstawkach.
35
Wj 26,31-37
Kotara u wejścia do świętego mieszkania Kotarę nad wejściem do namiotu wykonano z fioletowej i czerwonej purpury a, z karmazynub i bisioruc, bogato wyszywaną. 38Zawieszono ją na pięciu słupach akacjowych, pokrytych złotem, zaopatrzonych w złote haki i wspartych na pięciu podstawkach odlanych w miedzi. 37
Arka Przymierza 1 Besalel zrobił z drewna akacjowego skrzynię o długości dwa i pół łokcias i szerokości oraz wysokości półtora łokcia. 2Pokrył ją szczerym złotem wewnątrz i na zewnątrz, a wokół umieścił złoty wieniec. 3Odlał cztery złote pierścienie i przymocował je do czterech krawędzi, po dwa z każdej strony. 4Wyrzeźbił drążki z drewna akacjowego, pokrył je złotem 5i włożył w pierścienie, aby służyły do przenoszenia arkis.
37
Wieko przykrywające arkę Ze szczerego złota zrobił płytę przebłagalną o długości dwa i pół łokcias i szerokości półtora łokcia. 7Na obu jego krańcach umieścił cherubys wykute w złocie, 8ustawił je symetrycznie
6
WYJŚCIA 36,25 — 37,8
194
Wj 25,10-20
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 195
po obu stronach. Na obu brzegach płyty przebłagalnej umieścił więc cheruby. 9Skrzydła cherubów były tak rozpostarte, że zakrywały płytę przebłagalną, a ich twarze były zwrócone ku sobie, to znaczy ku środkowi płyty przebłagalnej.
a) stół – zob. Wj 25,30+. b) świecznik – zob. Wj 25,31+. c) ołtarz kadzielny – zob. Wj 30,6. d) olej do namaszczenia – zob. Wj 30,22-33. e) kadzidło – zob. Wj 30,34-38.
Wj 25,23-29
Wj 25,31-40
Wj 30,1-5
Stół chlebów poświęconych 10 Z drewna akacjowego zrobił stóła o długości dwóch łokcis, szerokości jednego i wysokości półtora łokcia. 11Pokrył go szczerym złotem, a wokół umieścił złoty wieniec. 12Wieniec przymocował do listwy o szerokości czterech palców, którą obramował stół. 13Zrobił cztery złote pierścienie i przytwierdził je do czterech krawędzi, przy nogach stołu. 14Pierścienie znajdowały się poniżej listwy, aby można było włożyć w nie drążki do przenoszenia stołu. 15Drążki wykonał z drewna akacjowego i pokrył je złotem, by służyły do noszenia stołu. 16Ponadto ze szczerego złota zrobił naczynia do stołu: misy, czasze, dzbanki i tace do składania ofiar płynnych. Świecznik siedmioramienny 17 Wykonał świecznikb wykuty ze szczerego złota; jego podstawa, ramiona, kielichy, gałki i korony kwiatów stanowiły jedną całość. 18Z jego boków wychodziło sześć ramion, symetrycznie po trzy z każdej strony. 19Pierwsze ramię zakończone było potrójnym kielichem na kształt kwiatu migdałowego, wraz z gałką i koroną, podobnie drugie oraz wszystkie pozostałe ramiona świecznika. 20Trzon świecznika wieńczył poczwórny kielich na kształt kwiatu migdałowego, z gałką i koroną. 21Poniżej, między dwoma pierwszymi ramionami, umieścił pąk kwiatu, podobnie między dwoma następnymi, i tak między wszystkimi sześcioma ramionami. 22Zarówno ramiona, jak i pąki kwiatów zostały wykute z jednej bryły szczerego złota. 23Zrobił ze szczerego złota siedem lamp oraz szczypce i naczynia na popiół. 24Do sporządzenia świecznika i należących do niego przyborów użył jednego talentus szczerego złota. Ołtarz kadzielny, olej do namaszczenia i wonne kadzidło 25 Wykonał ołtarz kadzielnyc z drewna akacjowego, kwadratowy, o długości i szerokości jednego łokcias, wysoki na dwa łokcie, zakończony rogamis. 26Szczerym złotem pokrył jego blat, ściany oraz rogi, a wokół umieścił złoty wieniec. 27Poniżej wieńca, na rogach ścian, po obu stronach przytwierdził dwa złote pierścienie i włożył w nie drążki, aby służyły do przenoszenia ołtarzas. 28Drążki wykonał z drewna akacjowego i pokrył złotem. 29 Przygotował też, według zasad przyrządzania wonności, olej do namaszczeniad i wonne kadzidłoe.
195
WYJŚCIA 37,9-29
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) ołtarz całopalenia – zob. Wj 27,1-8; 30,17+. b) miedzianą misę – zob. Wj 30,18-21. c) zwierciadeł kobiet – w starożytności jako luster używano wypolerowanych płytek z metalu. d) posługiwały – trudno określić, na czym polegała posługa kobiet przy Namiocie Spotkania. Brak również świadectw o tym, że były to dziewice poświęcone Bogu. Nie mogły to być także sakralne prostytutki, gdyż nierząd sakralny był w Izraelu zakazany (np. 1Sm 2,22nn; 2Krl 23,7). e) bisior – zob. Wj 25,4+. f) purpura – zob. Wj 25,4+. g) karmazyn – zob. Wj 25,4+.
Page 196
Ołtarz całopalenia 1 Z drewna akacjowego wykonał kwadratowy ołtarz całopaleniaa; jego długość i szerokość wynosiły pięć łokcis, a wysokość trzy łokcie. 2W czterech jego narożnikach zrobił wystające rogis, które stanowiły z ołtarzem jedną całość, i pokrył je miedzią. 3Ponadto wykonał różne sprzęty do ołtarzas: kociołki na popiół, szufle, misy, widełki i pojemniki na rozżarzone węgle. Wszystkie te przedmioty zrobił z miedzi. 4Wykonał do ołtarza ruszt miedziany, na wzór sieci. Ruszt umieścił wewnątrz ołtarza w ten sposób, by sięgał połowy jego wysokości, 5a do jego czterech rogów przymocował miedziane pierścienie służące do wkładania drążków. 6 Z drewna akacjowego wyrzeźbił drążki i pokrył je miedzią. 7 Drążki włożył w pierścienie po obu stronach ołtarza, aby można go było przenosić. Ołtarzs został wykonany z desek i wewnątrz był pusty.
38
Misa do obmyć rytualnych Zrobił miedzianą misęb do obmyć wraz z miedzianą podstawą, a użył do tego zwierciadeł kobietc, które posługiwałyd u wejścia do Namiotu Spotkanias. 8
Dziedziniec Urządził również dziedziniec. Od południa umieścił zasłonę z bisiorue o długości stu łokcis. 10Zawiesił ją na dwudziestu słupach opartych na dwudziestu miedzianych podstawkach. Haczyki i uchwyty na słupach były srebrne. 11Także od północy umieścił zasłonę z bisioru o długości stu łokci. Zawiesił ją na dwudziestu słupach opartych na dwudziestu miedzianych podstawkach. Haczyki i uchwyty na słupach były srebrne. 12Od zachodu rozpiął zasłonę na szerokość pięćdziesięciu łokci, zawiesił ją na dziesięciu słupach opartych na dziesięciu podstawkach, a haczyki i uchwyty na słupach były srebrne. 13Również od wschodu szerokość dziedzińca miała wynosić pięćdziesiąt łokci. 14Umieścił więc z jednej strony zasłonę o długości piętnastu łokci, trzy słupy oraz trzy podstawki, 15z drugiej strony również zasłonę o długości piętnastu łokci, trzy słupy i trzy podstawki. 16Wszystkie zasłony wokół dziedzińca były z bisioru. 17Podstawki słupów były miedziane, a haczyki, uchwyty oraz głowice srebrne, srebrem pokryto też wszystkie słupy dziedzińca. 18Nad wejściem na dziedziniec umieścił kotarę o długości dwudziestu i szerokości pięciu łokci, podobną do pozostałych zasłon dziedzińca, wykonaną z fioletowej i czerwonej purpuryf, karmazynug i bisioru, bogato wyszywaną. 19Zawiesił ją na czterech słupach opartych na czterech miedzianych podstawkach, a ich haczyki i uchwyty były srebrne. 20Wszystkie kołki świętego mieszkania i otaczającego go dziedzińca wykonano z miedzi. 9
WYJŚCIA 38,1-20
196
Wj 27,1-8
Wj 30,18; 1Sm 2,22
Wj 27,9-19
02_Wj:02_Wj
Wj 35,30-35
Lb 1,45n
9/3/08
2:09 PM
Page 197
Metale użyte do budowy świętego mieszkania 21 Oto wykaz kosztów poniesionych w związku z budową mieszkania Świadectwaa, sporządzony na polecenie Mojżesza przez lewitóws, pod nadzorem Itamara, syna kapłana Aarona. 22Besalel, syn Uriego, syna Chura, z plemienia Judy, zajął się wykonaniem wszystkiego, co PANs nakazał Mojżeszowi. 23Jego pomocnikiem był Oholiab, syn Achisamaka, z plemienia Dana, biegły w sztuce rzeźbienia, obmyślania projektów oraz kunsztownego tkania fioletowej i czerwonej purpuryb, karmazynuc i bisiorud. 24 Do wykonania wszystkich robót związanych ze świętym mieszkaniems użyto w sumie dwadzieścia dziewięć talentóws i siedemset trzydzieści syklóws – według miary sykla świątynnegoe – złota pochodzącego z dobrowolnych darów; 25srebra natomiast, które zostało zebrane przy okazji dokonania spisu ludności, użyto sto talentów i tysiąc siedemset siedemdziesiąt pięć syklów, według miary sykla świątynnego. 26Zebrano bowiem po jednym beka, czyli po pół sykla od każdego, kto podlegał spisowi i miał powyżej dwudziestu lat, a takich było sześćset trzy tysiące pięciuset pięćdziesięciuf. 27 Sto talentów srebra użyto do odlania podstawek pod miejsce świętes i pod kotary. Sto podstawek ze stu talentów, czyli po talencie na każdą podstawkę. 28Tysiąc siedemset siedemdziesiąt pięć syklów użyto do sporządzenia haczyków na słupy, uchwytów i głowic, jak również do pokrycia słupów. 29 Ilość miedzi złożonej w darze wynosiła siedemdziesiąt talentów i dwa tysiące czterysta syklów. 30Z niej odlano podstawki pod wejście do Namiotu Spotkanias, ołtarzs miedziany, należącą do niego miedzianą kratę, wszystkie naczynia ołtarza, 31 podstawki wokół dziedzińca oraz podstawki pod jego bramę, jak również kołki świętego mieszkania i kołki otaczającego go dziedzińca.
a) mieszkanie Świadectwa – zob. Wj 25,16+. b) purpura – zob. Wj 25,4+. c) karmazyn – zob. Wj 25,4+. d) bisior – zob. Wj 25,4+. e) sykl świątynny – chodzi o wzorzec ciężarka przechowywany w świątyni. f) sześćset trzy tysiące pięciuset pięćdziesięciu – taką samą liczbę podaje autor Księgi Liczb, zob. Lb 1,20-45+. g) Efod – zob. Wj 28,6+. h) onyks – zob. Wj 12,8+.
Szaty kapłanów 1 Z fioletowej i czerwonej purpuryb oraz karmazynuc sporządzono szaty do sprawowania kultu w świętym mieszkanius. Święte szaty Aarona uszyto według wskazówek, jakich PANs udzielił Mojżeszowi.
39
Wj 28,6-8
Wj 28,9-12
Efod Efodg uszyto ze złota, z fioletowej i czerwonej purpuryb, karmazynuc i bisiorud. 3Wyklepano złote blaszki i pocięto je na pasemka, aby kunsztownie przepleść nimi fioletową i czerwoną purpurę, karmazyn i bisior. 4Zrobiono też naramienniki spięte ze sobą po obu stronach. 5Szarfę uszyto z tych samych materiałów co efod, a więc ze złota, fioletowej i czerwonej purpury, karmazynu i bisioru, jak PANs polecił Mojżeszowi. 6W złotej oprawce osadzono kamienie onyksuh, a na 2
197
WYJŚCIA 38,21 — 39,6
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) imiona synów Izraela – zob. Wj 28,9+. b) efod – zob. Wj 28,6+. c) purpura – zob. Wj 25,4+. d) karmazyn – zob. Wj 25,4+.
Page 198
nich, podobnie jak się graweruje pieczęcie, wyryto imiona synów Izraelaa. 7Zgodnie z poleceniem PANA wydanym Mojżeszowi umieszczono je na naramiennikach efodu jako kamienie, które miały przypominać o synach Izraela.
e) bisior – zob. Wj 25,4+. f) dzwoneczki – zob. Wj 28,35+.
Pektorał 8 Pektorał był, podobnie jak efodb, bogato haftowany. Zrobiono go ze złota, z fioletowej i czerwonej purpuryc, karmazynud i bisiorue. 9Był kwadratowy, podwójny, wielkości otwartej dłoni, 10wysadzany drogimi kamieniami, ułożonymi w czterech rzędach: w pierwszym rzędzie rubin, topaz i szmaragd; 11w drugim rzędzie malachit, szafir i diament; 12w trzecim rzędzie opal, agat i ametyst; 13w czwartym rzędzie chryzolit, onyks i jaspis. Zostały one osadzone w złocie, każdy na swoim miejscu. 14Liczba kamieni odpowiadała dwunastu imionom synów Izraelaa. Na każdym z nich, jak na pieczęci, wygrawerowano imię przodka jednego z dwunastu plemion. 15 Do pektorału sporządzono pleciony łańcuszek ze szczerego złota 16oraz dwa złote pierścienie, które przytwierdzono do obu rogów pektorału. 17Przez pierścienie przewleczono złote łańcuszki. 18Oba końce każdego z łańcuszków przymocowano do oprawek i z przodu zawieszono na naramiennikach efodu. 19 Zrobiono też dwa złote pierścienie, które przytwierdzono do dolnych rogów pektorału, od wewnątrz, od strony efodu. 20 Kolejne dwa złote pierścienie umieszczono w dolnej części naramienników efodu, na zewnątrz, blisko miejsca ich spięcia, powyżej szarfy efodu. 21Pierścienie pektorału przywiązano sznurem z fioletowej purpury do pierścieni efodu nad jego szarfą w ten sposób, by pektorał ściśle przylegał do naramienników efodu, jak PANs polecił Mojżeszowi. Ornat 22 Do efodub wykonano ornat, cały utkany z fioletowej purpury c. 23W środku miał otwór na głowę, kunsztownie obrębiony haftem, podobny do otworu pancerza, aby zapobiec rozdarciu. 24Cały dolny skraj ornatu obszyto wokoło owocami granatu wykonanymi z fioletowej i czerwonej purpury, karmazynud i bisiorue. 25Wykonano również dzwoneczkif ze szczerego złota i zawieszono je na przemian z owocami granatu wokół dolnego skraju ornatu. 26Raz złoty dzwoneczek, raz owoc granatu, i tak dalej, u dołu wokół ornatu, aby w ten sposób sprawowano kult, jak PANs polecił Mojżeszowi. Pozostałe szaty Utkano z bisiorue suknie dla Aarona i jego synów, 28zawój z bisioru, ozdobne nakrycia głowy z bisioru oraz spodnie z lnu. 29Sporządzono bogato haftowany pas z bisioru, z fiole27
WYJŚCIA 39,7-29
198
Wj 28,15-30
Wj 28,31-35
Wj 28,39-42
02_Wj:02_Wj
Wj 28,36n
9/3/08
2:09 PM
Page 199
towej i czerwonej purpurya i karmazynub, jak PANs polecił Mojżeszowi.
a) purpura – zob. Wj 25,4+.
Diadem 30 Zrobiono diadem ze szczerego złota i wygrawerowano na nim, na wzór pieczęci: „Poświęcony PANUs”. 31Przywiązano go z przodu zawoju sznurem z fioletowej purpurya, jak PAN polecił Mojżeszowi.
d) skóry borsucze – zob. Wj 25,5+.
b) karmazyn – zob. Wj 25,4+. c) Namiot Spotkania – zob. Wj 33,7+. e) płytę przebłagalną – zob. Wj 35,12+. f) pierwszego miesiąca – zob. Wj 12,18+.
Zakończenie robót Ukończono pracę nad świętym mieszkaniems i Namiotem Spotkaniac. Izraelici zrobili wszystko dokładnie według poleceń PANAs przekazanych Mojżeszowi.
32
Mojżesz błogosławi ukończone dzieło 33 Przynieśli do Mojżesza święte mieszkanies, Namiot wraz ze wszystkimi jego sprzętami, haczyki, deski, drążki, słupy, podstawki, 34nakrycie ze skór baranich barwionych na czerwono, nakrycie ze skór borsuczychd, kotarę, 35Arkę Świadectwas wraz z drążkami, płytę przebłagalnąe, 36stół ze wszystkimi jego naczyniami, chleby poświęcones, 37szczerozłoty świecznik oraz jego lampy według przepisanego porządku, wszystkie należące do niego przybory, oliwę do świecznika, 38ołtarzs ze złota, olej do namaszczenia, wonne kadzidło, kotarę nad wejście do Namiotu, 39miedziany ołtarz, jego miedziany ruszt, drążki i wszelkie naczynia, misę wraz z jej podstawą, 40zasłony dziedzińca, ich słupy i podstawki, kotarę nad bramę dziedzińca, sznury, kołki i wszelkie przedmioty służące do kultu w świętym mieszkaniu i w Namiocie Spotkaniac, 41jak również szaty do sprawowania kultu w świętym mieszkaniu, święte szaty dla kapłana Aarona i jego synów, aby służyli jako kapłani. 42 Izraelici zrobili wszystko zgodnie z poleceniami, jakie Mojżesz otrzymał od PANAs. 43Mojżesz obejrzał wykonane przedmioty, a gdy stwierdził, że sporządzili je zgodnie z rozkazami PANA, wtedy je pobłogosławiłs.
Wzniesienie świętego mieszkania Polecenia od Boga 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Pierwszego dnia pierwszego miesiącaf ustawisz święte mieszkanies wraz z Namiotem Spotkaniac. 3Umieścisz tam Arkę Świadectwas i zasłonisz ją kotarą. 4Wstawisz stół i nakryjesz go odpowiednio, wniesiesz świecznik i zapalisz jego lampy. 5Przed Arką Świadectwa ustawisz złoty ołtarzs kadzielny i zawiesisz zasłonę nad wejściem do świętego mieszkania. 6Przed wejściem do świętego mieszkania i Namiotu Spotkania umieścisz ołtarz całopalenias. 7Między Namiotem Spotkania a ołtarzem
40
199
WYJŚCIA 39,30 — 40,7
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
a) pierwszego miesiąca – zob. Wj 12,18+. b) drugiego roku – od wyjścia Izraelitów z Egiptu. c) Świadectwo – zob. Wj 25,16+. d) Namiot Spotkania – zob. Wj 33,7+. e) świecznik – zob. np. Wj 25,31-40.
Page 200
postawisz misę i napełnisz ją wodą. 8Dokoła urządzisz dziedziniec, a w jego bramie zawiesisz zasłonę. 9 Weźmiesz olej do namaszczenia i namaścisz święte mieszkanie oraz wszystko, co się w nim znajduje. Gdy poświęcisz święte mieszkanie i wszystkie jego sprzęty, staną się one święte. 10Namaścisz ołtarz całopalenia i wszystkie jego naczynia. Gdy poświęcisz ołtarz, stanie się on największą świętością. 11 Namaścisz misę i jej podstawę, aby je również poświęcić. 12 Następnie polecisz Aaronowi i jego synom zbliżyć się do wejścia do Namiotu Spotkania i obmyjeszs ich wodą. 13Ubierzesz Aarona w święte szaty i namaściszs go, aby służył Mi jako kapłan. 14Również jego synom każesz podejść, ubierzesz ich w szaty 15i namaścisz ich tak samo jak ich ojca, aby służyli Mi jako kapłani. Przez to namaszczenies kapłaństwo zostanie udzielone na zawsze ich potomkom”. Mojżesz wypełnia polecenia Mojżesz wykonał wszystko dokładnie według poleceń PANAs. 17 Święte mieszkanies wzniesiono pierwszego dnia pierwszego miesiącaa drugiego rokub. 18 Mojżesz wznosił święte mieszkanie: umieścił podstawki, a na nich ustawił deski, założył drążki i postawił słupy. 19Rozbił namiot nad świętym mieszkaniem i rozpiął nad nim pokrycie, jak mu PAN polecił. 20 W arce umieścił Świadectwoc, zaopatrzył ją w drążki, a z wierzchu przykrył skrzynię wiekiem. 21Wniósł arkęs do świętego mieszkania i zawiesił kotarę, aby ją zasłonić, jak mu PAN polecił. 22 Przed kotarą, w Namiocie Spotkaniad, po północnej stronie świętego mieszkania ustawił stół. 23Zastawił go przed PANEM chlebami poświęconymis, jak mu PAN polecił. 24 Naprzeciw stołu, w Namiocie Spotkania, po stronie południowej świętego mieszkania umieścił świecznike. 25Zapalił lampy przed PANEM, jak mu PAN polecił. 26 Przed kotarą, w Namiocie Spotkania, postawił ołtarzs ze złota 27i okadził go wonnym kadzidłem, jak mu PAN polecił. 28 Przy wejściu do świętego mieszkania zawiesił zasłonę. 29 Przed wejściem do Namiotu Spotkania ustawił ołtarz całopalenias. Złożył na nim całopalenie i ofiarę pokarmowąs, jak mu PAN polecił. 30 Między Namiotem Spotkania a ołtarzem ustawił misę i napełnił ją wodą. 31Służyła ona Mojżeszowi, Aaronowi i jego synom do obmywania rąk i nóg. 32Gdy wchodzili do Namiotu Spotkania lub zbliżali się do ołtarza, dokonywali obmyć, jak PAN polecił Mojżeszowi. 33 Wokół świętego mieszkania i ołtarza urządził dziedziniec, a w bramie dziedzińca zawiesił kotarę. W ten sposób Mojżesz ukończył dzieło. 16
WYJŚCIA 40,8-33
200
Wj 30,26-29; Kpł 8,10
Wj 29,4-8
02_Wj:02_Wj
Wj 24,15n; 1Krl 8,10n; Ez 43,1-5; Ap 15,8
Lb 9,15-23
Wj 13,21; Ps 78,14; 105,39
9/3/08
2:09 PM
Page 201
Chwała Boga zstępuje do świętego mieszkania 34 Obłoka okrył Namiot Spotkaniab, a chwałas PANAs napełniła święte mieszkanies. 35Mojżesz nie mógł wejść do Namiotu Spotkania, gdyż obłok spoczywał na nim, a chwała PANA wypełniała święte mieszkanie. 36Gdy obłok wznosił się, odsłaniając święte mieszkanie, Izraelici wyruszali w drogę, 37a gdy pozostawał, oni również zostawali aż do dnia, w którym wzniósł się ponownie. 38Gdy wędrowali, za dnia obłok PANA unosił się nad świętym mieszkaniem, nocą natomiast jaśniał przed oczyma Izraelitów blaskiem ognia.
201
a) Obłok – zob. Lb 9,15-23+. b) Namiot Spotkania – zob. Wj 33,7+.
WYJŚCIA 40,34-38
02_Wj:02_Wj
9/3/08
2:09 PM
Page 202
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 203
KSIĘGA KAPŁAŃSKA Wprowadzenie Okoliczności powstania W Biblii hebrajskiej księga ta wzięła swoją nazwę od pierwszego słowa tekstu: Wajjiqra’ – ‘zawołał’ (Bóg). Greccy tłumacze w III w. przed Chr. nadali jej tytuł Leuitikon, czyli Księga lewitów (podobnie jest w łac. Wulgacie – Leviticus). Grecka nazwa jest jednak mało precyzyjna, ponieważ w Księdze Kapłańskiej są zaledwie dwie wzmianki o lewitach (Kpł 25,32-33). Często mówi się natomiast o prawach dotyczących kapłanów (np. Kpł 8 – 10; 16,1-28; 21,1 – 22,16). Dlatego nazwa stosowana w polskich przekładach jest bardziej adekwatna do treści księgi. Żydowscy komentatorzy Tory (Tannaici) nazwali Księgę Kapłańską Torat Kohanim, czyli Prawo kapłanów. Księga ta miała pełnić funkcję „podręcznika” dla kapłanów, na podstawie którego dawali Izraelitom pouczenia dotyczące sprawowania kultu w świątyni oraz przekazywali im podstawowe normy moralne. Księga Kapłańska znajduje się w Pięcioksięgu na trzecim miejscu. Nie świadczy to o kolejności jej powstania, gdyż zredagowano ją najpóźniej. Przyjmuje się, że ostateczna redakcja Księgi Kapłańskiej nastąpiła w VI lub V w. przed Chr., w środowisku kapłańskim. W Pięcioksięgu spotykamy liczne teksty, których autorami są kapłani. Teksty te ogólnie określa się mianem tradycji kapłańskiej. Tradycja ta została zebrana i rozwinięta po roku 586 przed Chr., na wygnaniu w Babilonii, gdzie zostali deportowani niemal wszyscy kapłani. Owocem ich działalności było spisanie tego, co stanowi fundament religii Izraela. Kapłani przyczynili się więc do tego, że Izraelici nie zatracili swojej religijnej tożsamości. Treść i teologia Dzięki Księdze Kapłańskiej można poznać różne formy kultu praktykowane w ST oraz święta, w których upamiętniano zbawcze dzieła Boga. Celem Księgi Kapłańskiej było regulowanie spraw dotyczących kultu i życia moralnego w Izraelu. Przede wszystkim miała jednak służyć temu, aby pobudzać ludzi do oddawania prawdziwej czci Bogu i pielęgnowania miłości między ludźmi (Kpł 19,18.33-34). Księga została napisana językiem prawniczym, jej styl jest oschły i nie odzwierciedla radości oraz uniesienia towarzyszącego świętom pielgrzymkowym, modlitwom i składanym ofiarom, połączonym z ucztą ofiarną. Wiele praw zawartych w księdze (np. Kpł 18 – 19) wyrażono w formie apodyktycznej i traktowano jako „dekalogi” kapłańskie. Bardzo możliwe, że podczas uroczystości religijnych kapłani nauczali wiernych tych „dekalogów”. Treść Księgi Kapłańskiej daje się podzielić na zwarte traktaty: 1) Prawa dotyczące ofiar (Kpł 1 – 7); 2) Kapłaństwo w Izraelu (Kpł 8 – 10); 3) Przepisy o czystości rytualnej (Kpł 11 – 15); 4) Rytuał na święty Dzień Przebłagania (Kpł 16); 5) Prawo świętości (Kpł 17 – 26); 6) Dodatek: Oszacowanie ofiar i zasady ich wykupu (Kpł 27). Charakterystycznym zbiorem w Księdze Kapłańskiej jest tzw. Prawo świętości (Kpł 17 – 26), zawierające pouczenia na temat życia rodzinnego, małżeńskiego i społecznego. Prawo świętości stanowi najstarszą część księgi. W zbiorze tym zwrócono szczególną uwagę na „świętość”, która ma się wyrażać w czystości rytualnej i moralnej. Pełnię świętości posiada Bóg, który 203
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 204
żąda: Świętymi bądźcie, bo Ja jestem święty, Pan, Bóg wasz! (Kpł 19,2; 20,7.8.26; 21,6.8.15. 23; 22,9.16.32). Izrael przez swoją niewierność wiele razy zawiódł Boga, za co spotkały go kara wygnania i prześladowanie ze strony pogan (Kpł 26,14-39). Bóg jednak nie odrzucił swojego ludu, a pokutującym i przestrzegającym Jego praw ciągle okazuje miłosierdzie (Kpł 26,40-46). Prawo świętości zostało spisane podczas pobytu Izraelitów na wygnaniu w Babilonii (586-538 przed Chr.). Pozostałe prawa dotyczące kultu i czystości rytualnej (Kpł 1 – 16; 27) spisano po roku 538 przed Chr., gdy religijne życie Izraelitów koncentrowało się wokół odbudowanej świątyni, zwanej drugą świątynią. W prawach tych podkreślono pozycję kapłanów, a szczególnie najwyższego kapłana, nie wspominając o roli króla ani lewitów. Daje się również zauważyć, że duże znaczenie nadano w nich Świętu Przebłagania (Kpł 16; 23,26-32) i ofiarom pokutnym. W NT zamieszczono liczne cytaty z Księgi Kapłańskiej: np. Mt 5,43; 19,19; 22,39; Mk 12,31; Łk 2,24; 10,27; Rz 10,5; 13,9; Ga 3,12; 5,14; Jk 2,8; 1P 1,16. Autor Listu do Hebrajczyków (Hbr 9), odwołując się do obrzędu Dnia Przebłagania (Kpł 16), ukazał, że cel religijny tego święta spełnił się raz na zawsze w Jezusie Chrystusie, który jest jedynym i najwyższym kapłanem Nowego Przymierza. On złożył za ludzi ofiarę z samego siebie, oczyścił ich sumienia przez Ducha Świętego, a następnie wszedł do miejsca świętego w niebie, aby otworzyć im drogę do niego. Dla chrześcijan cel kultu starotestamentowego spełnił się w ofierze Chrystusa. Chrześcijanie muszą jednak zawsze pamiętać, że kult, który obecnie sprawują, nie może być pozbawiony żywej wiary oraz miłości Boga i bliźniego. Źle pojęty kult byłby jedynie zbiorem martwych słów i gestów, tymczasem ma się on przyczyniać do tego, że człowiek w nim uczestniczący coraz bardziej otwiera się na zbawcze dary Boga.
204
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 205
KSIĘGA KAPŁAŃSKA
Prawa dotyczące ofiar
Wj 33,7
Wj 12,5; Kpł 22,18-20
Wj 29,18
Ofiary całopalne 1 I zawołał PANs do Mojżesza i z Namiotu Spotkanias rzekł mu: 2„Przemów do Izraelitów i powiedz im: Gdy jakiś człowiek spośród was będzie chciał złożyć PANU dar ofiarny, niech weźmie zwierzę spośród bydła lub trzody. 3Jeśli ma to być ofiara całopalnaa, niech weźmie z bydła samca bez skazyb, przyprowadzi go przed wejście do Namiotu Spotkania, by jego dar spodobał się PANU. 4Potem położy rękę na głowie zwierzęciac przeznaczonego na ofiarę całopalną, aby była ona przyjęta jako zadośćuczynienie za niego. 5Następnie zabijed młodego cielca przed PANEM, a kapłani, synowie Aaronae, przyniosą jego krewf i skropią nią wokoło ołtarzg, który stoi przed wejściem do Namiotu Spotkania. 6Potem ściągnie skórę ze zwierzęcia złożonego na ofiarę całopalną i porąbie je na części. 7Wtedy kapłani, synowie Aarona, rozpalą ogień na ołtarzu i położą na nim drwa. 8Następnie ułożą porąbane części, wraz z głową i tłuszczem, na płonących drwach na ołtarzu. 9Składający ofiarę obmyjes wodą wnętrzności i nogi zwierzęcia, a kapłan spali wszystko na ołtarzu. To jest ofiara całopalna, spalana na miłą woń dla PANA. 10 Gdy natomiast będzie chciał złożyć ofiarę całopalną z trzody, to weźmie samca bez skazy spośród owiec lub kóz. 11Zabije go przed PANEM po północnej stronie ołtarza, a kapłani, synowie Aarona, jego krwią pokropią wokoło ołtarz. 12Potem porąbie go na części, a kapłan umieści je, razem z głową i tłuszczem, na płonących drwach na ołtarzu. 13Wnętrzności i nogi obmyje wodą, a kapłan weźmie to wszystko i spali na ołtarzu. To jest ofiara całopalna, spalana na miłą woń dla PANA.
1
a) ofiara całopalna – istotą ofiary całopalnej (hebr. ola – ‘wznosić się’) było pragnienie wzniesienia się przez człowieka ponad własny grzech i zbliżenie się do Boga. Na ofiarę całopalną składano tylko samce ze zwierząt udomowionych. Całopalna ofiara z wołu była ściśle związana z intencją ofiarodawcy: dziękczynną (np. 1Sm 6,14; 10,8; 2Sm 6,17) lub błagalną (np. 1Sm 7,9; 13,9; 1Krl 3,4). Ofiarę tę należy odróżnić od całopalnej ofiary nieustannej, składanej w świątyni rano i wieczorem (Kpł 6,1-6; Lb 28,3-8). Zob. Słownik. b) bez skazy – zwierzę ofiarne nie mogło być chore lub kalekie. Bogu należało oddawać to, co najcenniejsze, a nie to, co miało dla człowieka znikomą wartość. c) położy rękę na głowie zwierzęcia – rytualny gest, przez który ofiarodawca wyrażał swój osobisty udział w ofierze, prosił o jej przyjęcie, wysłuchanie próśb i darowanie grzechów. W praktyce obiema rękami naciskano na głowę zwierzęcia. Jeżeli ofiarodawcą była kobieta, nie wykonywała tego gestu. d) zabije – zwierzę zarzynano nożem. e) synowie Aarona – określenie to odnosi się także do potomków Aarona, którzy nie byli jego synami. f) krew – w Piśmie Świętym ma ona znaczenie sakralne i oznacza substancję życia (Kpł 17,14; por. Rdz 9,4; Pwt 12,23). W kulcie krew traktowano jako ofiarę dla Dawcy życia (Kpł 17,11). Z tego powodu nie wolno było jej spożywać (Kpł 7,26n). Poza Izraelem nie spotyka się takiego rozumienia krwi. Zob. Słownik. g) skropią nią… ołtarz – najpierw kapłan kropił północno-wschodni róg ołtarza, potem kierował się na wschód, kropiąc wszystkie cztery boki. Ołtarz – zob. Słownik.
Ofiary całopalne. Kult religijny jest zewnętrznym wyrazem wiary ludzi. Wiara starożytnych ludów była bardzo spontaniczna i wyrażała się poprzez modlitwę, śpiewy, muzykę i tańce, często podczas tłumnych pielgrzymek i procesji. Kulty świątynne miały natomiast określony rytuał, którego twórcami i wykonawcami byli kapłani. Z Księgi Kapłańskiej dowiadujemy się, że Bóg domaga się od Izraelitów, żeby sprawowali kult. Sposób jego sprawowania w Izraelu nawiązywał zapewne do tradycji ludów sąsiednich (Lb 23,14-15; 1Krl 18). Normy dotyczące sprawowania kultu zawarte w Księdze Kapłańskiej opracowali i uporządkowali kapłani po powrocie z wygnania babilońskiego i odbudowie świątyni (po 515 r. przed Chr.). Skoncentrowali się oni na systematyzacji ofiar, nie wyjaśnili jednak ich znaczenia, stwierdzając jedynie, że ofiary zostały ustanowione zgodnie z wolą Boga i nakazane przez Mojżesza, a za najważniejsze należy uznać ofiary całopalne. Polski termin „ofiara” (w. 2) nie oddaje znaczenia hebr. korban. Mówiąc bowiem
205
KAPŁAŃSKA 1,1-13
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 206
a) synogarlica – ptak z rodziny gołębiowatych. Na świecie występuje kilkanaście rodzajów synogarlic. b) Ofiara z synogarlicy lub gołębia (hebr. melika) wymagała od kapłana dużej zręczności. Musiał on trzymać nóżki ptaka pomiędzy dwoma palcami – wskazującym i serdecznym, a skrzydła pomiędzy palcem wskazującym i środkowym. Następnie wbijał w szyję ptaka długi paznokieć kciuka prawej dłoni; rozdzierał jego szyję, nie oddzielając jednak głowy od reszty ciała. c) synom Aarona – zob. Kpł 1,5+. d) garść – dokładnie tyle, ile zmieściło się w dłoni pod trzema zaciśniętymi palcami. e) mąki… kadzidłem – mąka otrzymana ze zboża, jako podstawa ludzkiego pożywienia, symbolizuje tu egzystencję człowieka, oliwa jest symbolem dostatku, kadzidło wskazuje na radość i zadowolenie. f) przaśne placki – były to placki wyrabiane tylko z mąki i wody, bez zakwasu (tzw. maca). Zob. Wj 12,8+; Kpł 6,9+. g) bez zakwasu – chodzi o kawałek sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawiony z poprzedniego wypieku. Służył do spulchniania ciasta. h) nic kwaszonego – kwas był m.in. symbolem buntu.
14
Gdy będzie chciał złożyć PANU ofiarę całopalną z ptaka, to powinien przynieść synogarlicęa lub młodego gołębia. 15 Wtedy kapłan zaniesie ptaka do ołtarza, ukręci mu głowę i spali na ołtarzu, a jego krew wyciśnie na ścianę ołtarzab. 16 Potem usunie wole wraz z zawartością i wyrzuci je na popielisko, znajdujące się po wschodniej stronie ołtarza. 17Następnie naderwie jego skrzydła, lecz ich nie oderwie i spali go na płonących drwach na ołtarzu. To jest ofiara całopalna, spalana na miłą woń dla PANA. Ofiary pokarmowe 1 Gdy ktoś będzie chciał złożyć PANUs ofiarę pokarmowąs, to niech weźmie czystą mąkę, poleje ją oliwą i położy na niej kadzidło. 2Ten dar ofiarny przyniesie kapłanom, synom Aaronac, a kapłan weźmie pełną garśćd czystej mąki i oliwę wraz z całym kadzidłeme i spali na ołtarzus jako ofiarę, która przypomni Bogu o ofiarodawcy. To jest ofiara spalana na miłą woń dla PANA. 3To, co zostanie z ofiary pokarmowej, będzie należeć do Aarona i jego synów jako najświętsza część z ofiar spalanych dla PANA. 4 Jeżeli będziesz chciał złożyć na ofiarę pokarmową coś pieczonego w piecu, to przyniesiesz przaśne plackif z czystej mąki zaczynione z oliwą i podpłomyki pomazane oliwą. 5Jeżeli będziesz chciał złożyć ofiarę pokarmową usmażoną na patelni, to weźmiesz na nią czystą mąkę bez zakwasug zaczynioną w oliwie. 6Zaczyn pokruszysz na kawałki i polejesz oliwą. To jest ofiara pokarmowa. 7Jeżeli będziesz chciał złożyć ofiarę pokarmową w twoim rondlu, to zaczynisz w oliwie czystą mąkę 8i tak przygotowaną ofiarę przyniesiesz dla PANA. Potem przekażesz ją kapłanowi, a on złoży ją na ołtarzu. 9Kapłan weźmie z tego część na ofiarę pokarmową, która przypomni Bogu o ofiarodawcy, i spali na ołtarzu jako ofiarę spalaną na miłą woń dla PANA. 10 To, co zostanie z ofiary pokarmowej, będzie należeć do Aarona i jego synów jako najświętsza część z ofiar spalanych dla PANA. 11 Nie będziecie składać na ofiarę pokarmową dla PANA nic kwaszonegoh: nie przeznaczycie dla PANA na ofiarę spala-
2
o ofiarowaniu czegoś, wskazuje się m.in., że ktoś coś traci, a ten, komu jest to przekazywane, ma pragnienie lub potrzebę otrzymania tego daru. Tymczasem najgłębszy sens terminu korban, to ‘zbliżyć się’, ‘podejść bliżej’, ‘być blisko’. Składanie ofiar starotestamentowych miało więc na celu zbliżanie się do Boga i budowanie z Nim zażyłości. Gdy Izraelici niekiedy odchodzili od tego celu i koncentrowali się jedynie na odprawieniu samego rytuału, spotykało się to z ostrą krytyką ze strony proroków (np. Oz 6,6; Iz 1,11nn), a w czasach późniejszych także z krytyką Jezusa (np. Mk 7,11; 12,33). Ofiary pokarmowe. Najstarsze praktyki kultowe w dziejach Izraela odzwierciedlają różne epoki: ofiary krwawe – okres pasterskiego życia koczowniczego, ofiary bezkrwawe – okres osiedlenia się w Kanaanie i rozwoju rolnictwa. W tradycji kapłańskiej zestawiono obok siebie te dwa rodzaje ofiar, podkreślając, że wszystkie składane są dla Boga. W praktyce były przewidziane sytuacje, w których łączono ze sobą te ofiary (Kpł 23,12n; Lb 15,5nn). Przypuszcza się, że ofiara pokarmowa, w odróżnieniu od ofiar ze zwierząt, była przygotowywana głównie przez kobiety, a następnie przynoszona do świątyni. Ludzie biedni zamiast całopalenia ze zwierzęcia mogli złożyć całopalenie z pokarmów.
KAPŁAŃSKA 1,14 — 2,11
206
Rdz 15,10
Kpł 6,7-11; 7,9n; Lb 15,1-16
03_Kpl
9/3/08
Lb 18,19; Mk 9,49n
Kpł 7,11-16; 19,5-8; 22,21-25
Kpł 9,18-21
2:10 PM
Page 207
nia żadnego ciasta na zakwasie ani miodua. 12Przyniesiecie je natomiast dla PANA jako dar z pierwocinb. Nie wolno ich jednak składać na ołtarzu, by stały się miłą wonią. 13Posolisz każdy swój dar z pokarmów. Niech dla żadnej ofiary nie braknie soli przymierzac twojego Boga. Każdy dar posypiesz solą. 14Jeżeli będziesz składał PANU ofiarę pokarmową z pierwocin zboża, przyniesiesz kłosy prażone na ogniu i kaszę z nowego zboża. 15Ofiarę polejesz oliwą i położysz na niej kadzidło. To jest ofiara pokarmowa. 16Kapłan spali część kaszy i oliwy wraz z całym kadzidłem jako ofiarę, która przypomni Bogu o ofiarodawcy. To jest ofiara spalana dla PANA.
a) Zakaz ofiarowania chleba na zakwasie ma związek z pogańskimi praktykami Kananejczyków (Am 4,4-5). Podobnie jest z miodem (lub sokiem z owoców), który jako symbol naturalnych zasobów stanowił istotny dodatek do ofiar składanych w kultach pogańskich. Mimo tego zakazu miód był dla Izraelitów synonimem dóbr Ziemi Obiecanej (np. Wj 3,17), a chleby na zakwasie składano Bogu w Święto Tygodni (Kpł 23,17).
Ofiary wspólnotowe 1 Jeżeli ktoś będzie chciał złożyć ofiarę wspólnotowąs, niech weźmie z bydła samca lub samicę bez skazy d i przyprowadzi przed PANAs. 2Potem położy rękę na głowie zwierzęciae przeznaczonego na ofiarę i zabijef je przed wejściem do Namiotu Spotkanias, a kapłani, synowie Aaronag, jego krwiąs skropią wokoło ołtarzh. 3Z ofiary wspólnotowej ofiaruje PANU przez spalenie: tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz nad nimi, 4obie nerki i tłuszcz, który jest na nich i sięga aż do lędźwi. Od nerek zaś oddzieli warstwę tłuszczu przylegającą do wątroby. 5Wtedy synowie Aarona spalą to na ołtarzus, na ofierze całopalneji, na płonących drwach. To jest ofiara spalana na miłą woń dla PANA. 6 Jeżeli ktoś będzie chciał złożyć PANU ofiarę wspólnotową z trzody, niech weźmie samca lub samicę bez skazy. 7Jeżeli wybrał owcę na dar ofiarny, to przyprowadzi ją przed PANA, 8 położy rękę na jej głowie, następnie zabije ją przed Namiotem Spotkania, a synowie Aarona jej krwią skropią wokoło ołtarz. 9Wtedy z ofiary wspólnotowej ofiaruje PANU przez spalenie cały tłuszcz ogonowy j – który należy oddzielić od kości ogonowej – oraz tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz nad nimi, 10obie nerki i tłuszcz, który jest na nich i sięga aż do lędźwi. Od nerek zaś oddzieli warstwę tłuszczu przylegającą do wątroby. 11Wtedy kapłan spali to na ołtarzu. To jest ofiara pokarmu spalanego dla PANA. 12 Jeżeli ktoś będzie chciał złożyć kozę na ofiarę, to przyprowadzi ją przed PANA, 13położy rękę na jej głowie i zabije ją przed Namiotem Spotkania, a synowie Aarona jej krwią skropią wokoło ołtarz. 14Potem ofiaruje PANU przez spalenie tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz nad nimi, 15obie
c) soli przymierza – starożytni uważali, że sól ma wartość oczyszczającą (Ez 16,4; 2Krl 2,20; por. Mt 5,13). Podczas uczt częstowano się solą jako niezbędnym składnikiem pożywienia. Była również symbolem przyjaźni oraz trwałości i niezmienności zawieranego przymierza (Lb 18,19).
3
b) Zasady podane w ww. 12-16 stanowią pewien wyjątek wśród ogólnych norm, gdyż dotyczą ofiar składanych tylko raz w roku (dary z pierwocin). Zob. Kpł 23,4-17; Lb 15,19+.
d) bez skazy – zob. Kpł 1,3+. e) położy rękę na głowie zwierzęcia – zob. Kpł 1,4+. f) zabije – zob. Kpł 1,5+. g) synowie Aarona – zob. Kpł 1,5+. h) krwią skropią… ołtarz – zob. Kpł 1,5+. i) na ofierze całopalnej – ofiara wspólnotowa często była łączona z ofiarą całopalną (Wj 24,5; Kpł 6,5; Joz 8,31). j) Niektóre gatunki owiec w Palestynie mają ogon obficie porośnięty tłuszczem, który wzmacnia ich organizm w okresach ubogich w paszę. Ogon taki mógł mieć ponad metr długości.
Ofiary wspólnotowe. Miały one charakter świętej biesiady, podczas której część ofiary oddawano Bogu poprzez jej spalenie na ołtarzu, część otrzymywał kapłan (Kpł 7,31n), a resztę spożywał ofiarodawca ze swoimi krewnymi. Celem ofiary wspólnotowej było zjednoczenie się jej uczestników z Bogiem, bliźnimi i całym stworzeniem. Radosny charakter uczty wyrażał miłość do Stwórcy i wdzięczność za Jego dobroć. W pewnym sensie odpowiednikiem uczty związanej z ofiarą wspólnotową była później chrześcijańska agapa (1Kor 10,16-18). Ofiara wspólnotowa składana była przy okazji uroczystości, a także jako dziękczynienie, dobrowolny dar lub ze względu na złożone śluby (Kpł 7,11-21).
207
KAPŁAŃSKA 2,12 — 3,15
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 208
a) ani tłuszczu, ani krwi – zakaz dotyczy spożywania tłuszczu z ofiar, a nie tłuszczu zwierzęcego w ogóle. Tłuszcz uchodził za najlepszą część mięsa (np. Pwt 32,14). Zakaz spożywania krwi obowiązywał zawsze (Kpł 1,5+). b) zgrzeszył przez nieuwagę – chodzi o grzech popełniony nieświadomie lub przypadkowo. Za grzechy popełnione świadomie Prawo nie przewidywało ofiar przebłagalnych, ale wykluczenie ze wspólnoty (np. Lb 15,30n). c) winą obciążył lud – grzech najwyższego kapłana nie jest jedynie jego prywatną sprawą, lecz ma wpływ na całą wspólnotę. Prawodawca zwraca tu uwagę na społeczny wymiar grzechu. d) bez skazy – zob. Kpł 1,3+. e) Ponieważ każdy grzech naruszał przymierze z Bogiem, należało złożyć ofiarę, aby się z Nim pojednać. f) położy mu rękę na głowie – zob. Kpł 1,4+. g) zabije – zob. Kpł 1,5+. h) zaniesie ją do Namiotu Spotkania – jedynie w ofierze za grzech najwyższego kapłana i całej społeczności Izraela krew mogła być wniesiona do Namiotu Spotkania na obrzęd kropienia przed miejscem świętym (Kpł 4,16n). Mięso zwierząt składanych w tej ofierze nie mogło być spożywane, gdyż stawało się rytualnie nieczyste (w. 12). W innych przypadkach – gdy krew nie była wnoszona do Namiotu Spotkania – kapłani dostawali mięso do jedzenia (Kpł 6,17-23). i) rogi ołtarza – na każdym narożniku ołtarza umieszczone były wystające do góry rogi (np. Wj 27,2). Taka konstrukcja ołtarzy była powszechna na Bliskim Wschodzie. Ołtarz – zob. Słownik.
nerki i tłuszcz, który jest na nich i sięga aż do lędźwi. Od nerek zaś oddzieli warstwę tłuszczu przylegającą do wątroby. 16 Wtedy kapłan spali to na ołtarzu. To jest ofiara pokarmu spalanego na miłą woń dla PANA. Wszelki tłuszcz należy do PANA. 17To jest prawo wieczne dla waszych pokoleń, gdziekolwiek zamieszkacie: nie wolno wam spożywać ani tłuszczu, ani krwia!”. Ofiara za grzech najwyższego kapłana 1 PANs rzekł do Mojżesza: 2„Powiedz Izraelitom: Gdyby ktoś z was zgrzeszył przez nieuwagęb przeciw któremukolwiek z przykazańs PANA i zrobił coś, czego zakazuje nawet jedno z nich, 3to: gdyby ten grzechs popełnił namaszczonys kapłan, tak że swoją winą obciążył ludc, wtedy złoży PANU za popełniony grzech młodego cielca bez skazyd jako ofiarę przebłagalnąe. 4Przyprowadzi cielca przed wejście do Namiotu Spotkanias, położy mu rękę na głowief i zabijeg go przed PANEM. 5Potem namaszczony kapłan weźmie nieco krwis tego cielca i zaniesie ją do Namiotu Spotkaniah. 6 Tam kapłan umoczy palec we krwi i pokropi nią siedem razy przed PANEM, przed zasłoną miejsca świętegos. 7Następnie pomaże krwią rogi ołtarzai wonnego kadzenia, który stoi przed PANEM w Namiocie Spotkania. Pozostałą krew cielca wyleje na podstawę ołtarza całopalenias, który stoi przed wejściem do Namiotu Spotkania. 8Weźmie też cały tłuszcz z cielca przeznaczonego na ofiarę przebłagalnąs, a mianowicie: tłuszcz okrywający wnętrzności i cały tłuszcz nad nimi, 9 obie nerki i tłuszcz, który jest na nich i sięga aż do lędźwi. Od nerek zaś oddzieli warstwę tłuszczu przylegającą do wątroby, 10tak jak się oddziela tłuszcz z cielca składanego na ofiarę wspólnotowąs. Wtedy kapłan spali to na ołtarzu całopalenia. 11 Skórę natomiast, całe mięso, głowę, nogi, wnętrzności i ich zawartość, 12a więc całego cielca, wyniesie poza obóz na miejsce czystes, gdzie wysypuje się popiół. Tam należy go spalić na płonących drwach.
4
Ofiara za grzech całego ludu 13 Gdyby cała społeczność Izraelas przekroczyła nieświadomie jedno z przykazańs PANAs i popełniła to, czego czynić nie wolno, to jest winna, choćby sprawa pozostała nieznana zgroOfiara za grzech najwyższego kapłana. Sposób przedstawienia ofiar przebłagalnych w Kpł 4 ukazuje hierarchiczną strukturę społeczności żydowskiej, charakterystyczną dla okresu po powrocie z przesiedlenia babilońskiego (538 r. przed Chr.). Wówczas największym autorytetem cieszył się najwyższy kapłan, który skupiał w rękach władzę religijną i świecką. Od niego więc przede wszystkim prawo domagało się, aby dawał przykład dobrego życia, a w razie popełnienia grzechu niezwłocznie się z niego oczyścił. Ofiara za grzech, czyli ofiara przebłagalna, odnosiła się do sytuacji, gdy człowiek nieumyślnie popełnił błąd lub uchybienie przeciwko świętości. Niektórzy dodają, że uchybienie to nie dotyczyło spraw wielkiej wagi. Ofiary przebłagalne ST znalazły swoje dopełnienie w jedynej i najdoskonalszej ofierze, którą złożył z siebie Jezus Chrystus, gładząc wszystkie grzechy ludzkości (np. J 1,29; 1Kor 15,3; 2Kor 5,21). Dopiero dzięki ofierze Chrystusa nastąpiło całkowite pojednanie ludzi z Bogiem (np. Rz 5,10; Kol 1,20-22).
KAPŁAŃSKA 3,16 — 4,13
208
Rdz 9,4; Kpł 7,26; Pwt 12,16.23; 15,23
Lb 15,22-29
Wj 30,10
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 209
madzenius. 14Kiedy jednak grzechs, którego się dopuściła, wyjdzie na jaw, wtedy zgromadzenie weźmie młodego cielca na ofiarę przebłagalnąs i przyprowadzi go przed Namiot Spotkanias. 15Starsis ze społeczności położą ręce na głowie cielcaa i zabijąb go przed PANEM. 16Wtedy namaszczonys kapłan wniesie nieco jego krwis do Namiotu Spotkania, 17zanurzy w niej swój palec i pokropi siedem razy przed PANEM, przed zasłoną miejsca świętegos. 18Potem pomaże krwią rogi ołtarzac, który znajduje się przed PANEM w Namiocie Spotkania. Pozostałą krew wyleje na podstawę ołtarza całopalenias, który stoi przed wejściem do Namiotu Spotkania. 19 Cały zaś tłuszcz cielca oddzieli i spali na ołtarzu. 20Z tym cielcem postąpi tak samo, jak z cielcem ofiary przebłagalnej. Tak właśnie postąpi kapłan: dokona za nich zadośćuczynienia i wtedy otrzymają przebaczenie. 21Potem każe wynieść cielca poza obóz i tam spali go tak samo jak poprzedniego cielca. To jest ofiara przebłagalna za grzech społeczności.
a) położą ręce na głowie cielca – zob. Kpł 1,4+. b) zabiją – zob. Kpł 1,5+. c) rogi ołtarza – zob. Kpł 4,7+. d) bez skazy – zob. Kpł 1,3+.
Ofiara za grzech naczelnika rodu 22 Gdyby naczelnik rodus zgrzeszył przez nieuwagę i przekroczył jedno z przykazańs PANAs, Boga swojego, i przez to stał się winny, 23a ów grzechs zostanie mu uświadomiony, to przyprowadzi na ofiarę koziołka bez skazyd. 24Potem położy rękę na jego głowiea i zabijeb go na miejscu przed PANEM, gdzie zabijane są zwierzęta na ofiary całopalnes. To jest ofiara przebłagalnas. 25 Następnie kapłan umoczy palec we krwis ofiary przebłagalnej i pomaże nią rogi ołtarzac całopalenia, a pozostałą krew wyleje na jego podstawę. 26Cały tłuszcz spali na ołtarzus, tak jak tłuszcz ofiar wspólnotowychs. W ten sposób kapłan dokona zadośćuczynienia za jego grzech, który zostanie mu odpuszczony.
Lb 15,27n
Ofiary za grzech pojedynczego człowieka Jeżeli ktokolwiek z ludzi zgrzeszy przez nieuwagę, przekraczając jedno z przykazańs PANAs i przez to zawini, 28a grzechs zostanie mu uświadomiony, to przyprowadzi na ofiarę kozę bez skazy d za grzech, który popełnił. 29Następnie położy rękę na głowie zwierzęciaa przeznaczonego na ofiarę przebłagalnąs i zabijeb je na miejscu, gdzie są zabijane zwierzęta na ofiary całopalnes. 30Wtedy kapłan umoczy palec we krwis ofiary i pomaże nią rogi ołtarzac całopalenia. Pozostałą krew wyleje na jego podstawę. 31Potem oddzieli cały tłuszcz – tak jak się go oddziela przy składaniu ofiar wspólnotowychs – i spali go na ołtarzus, na miłą woń dla PANA. W ten sposób kapłan dokona zadośćuczynienia za tego człowieka i jego grzech zostanie mu odpuszczony. 32 Jeżeli ktoś będzie chciał złożyć owcę na ofiarę przebłagalną, to przyprowadzi samicę bez skazy, 33położy rękę na jej głowie 27
209
KAPŁAŃSKA 4,14-33
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
a) synogarlica – zob. Kpł 1,14+.
Page 210
i zabije ją na ofiarę przebłagalną w miejscu, gdzie zabijane są zwierzęta na ofiary całopalne. 34Wtedy kapłan umoczy palec we krwi ofiary i pomaże nią rogi ołtarza całopalenia. Pozostałą krew wyleje na jego podstawę. 35Potem oddzieli cały tłuszcz – tak jak się oddziela tłuszcz z owcy składanej na ofiarę wspólnotową – i spali go na ołtarzu, na ofiarach spalanych dla PANA. W ten sposób kapłan dokona zadośćuczynienia za grzech, którego ten człowiek się dopuścił i zostanie mu on odpuszczony. Różne rodzaje ofiar przebłagalnych 1 Gdyby jakiś człowiek zgrzeszył przez to, że był wzywany do złożenia świadectwa, a nie chciał tego uczynić, pomimo że był zaznajomiony ze sprawą jako ten, który widział zdarzenie albo o nim słyszał, będzie obciążony winą; 2albo jeżeli ktoś nieświadomie dotknął czegoś nieczystegos lub padliny jakiegokolwiek nieczystego zwierzęcia dzikiego, domowego lub tego, które pełza po ziemi, to gdy rzecz zostanie mu przedstawiona, jest nieczysty i będzie winny; 3albo jeżeli ktoś nieświadomie dotknął jakiejś ludzkiej nieczystości, która powoduje zanieczyszczenie, to gdy rzecz zostanie mu wyjawiona, a on to sobie uświadomi, będzie winny; 4albo jeżeli ktoś złożył lekkomyślnie jakąkolwiek przysięgę – jak to się zdarza ludziom przysięgającym lekkomyślnie – to gdy rzecz zostanie mu przedstawiona, a on ją sobie przypomni, będzie winny z powodu każdej niespełnionej przysięgi. 5Jeżeli ktoś zawinił w którejkolwiek z tych rzeczy, musi wyznać swój grzechs. 6Następnie przyprowadzi dla PANAs na ofiarę wynagradzającąs za grzech samicę z trzody, owcę lub kozę, na ofiarę przebłagalnąs, a kapłan dokona zadośćuczynienia za jego grzech.
5
Gołębie i mąka jako ofiara ubogich 7 Jeżeli jakiś człowiek jest zbyt ubogi, by złożyć owcę na ofiarę, niech przyniesie dla PANAs na ofiarę wynagradzającąs za grzechs, który popełnił, dwie synogarlicea lub dwa młode gołębie: jednego na ofiarę przebłagalnąs, drugiego na całopalenies. 8Przyniesie je kapłanowi, który najpierw ofiaruje ptaka przeznaczonego na ofiarę przebłagalną. Kapłan ukręci mu głowę przy karku, lecz jej nie oddzieli. 9Potem pokropi krwiąs ofiary przebłagalnej ścianę ołtarzas, a pozostałą krew wyciśnie na jego podstawę. To jest ofiara przebłagalna. 10 Drugiego ptaka złoży na ofiarę całopalną według przepisanego obrzędu. W ten sposób kapłan dokona za tego człowieka zadośćuczynienia za grzech, który popełnił, i będzie mu on odpuszczony. 11 Gdyby jakiegoś człowieka nie było stać nawet na dwie synogarlice lub dwa młode gołębie, niech jako dar ofiarny za swój KAPŁAŃSKA 4,34 — 5,11
210
Pwt 19,15-20; Prz 29,24
Kpł 1,14-17
03_Kpl
9/3/08
Kpł 2,1n
Lb 5,6n
Wj 22,6-14
Wj 23,1-3
2:10 PM
Page 211
grzech przyniesie dziesiątą część efys najczystszej mąki na ofiarę przebłagalną. Nie poleje jej jednak oliwą ani nie położy na niej kadzidła, gdyż jest to ofiara przebłagalna. 12Przyniesie mąkę do kapłana, który nabierze pełną garśća jako ofiarę, która przypomni Bogu o ofiarodawcy, i spali ją na ołtarzu nad ofiarami spalanymi dla PANA. To jest ofiara przebłagalna. 13W ten sposób kapłan dokona za tego człowieka zadośćuczynienia za grzech, którego on się dopuścił w jednym z wymienionych przypadków, i grzech zostanie mu odpuszczony. Pozostała część przeznaczona jest dla kapłana, tak jak przy składaniu ofiar pokarmowychs”.
a) garść – zob. Kpł 2,2+. b) bez skazy – zob. Kpł 1,3+. c) sykl świątynny – chodzi o wzorzec ciężarka przechowywany w świątyni.
Ofiary wynagradzające 14 PANs powiedział do Mojżesza: 15„Gdyby ktoś popełnił nieuczciwość, bo przez nieuwagę przywłaszczył sobie coś z rzeczy poświęconychs dla PANA, niech na ofiarę wynagradzającąs dla PANA przyprowadzi z trzody barankas bez skazy b. Jego wartość oszacujesz w srebrnych syklachs według wagi sykla świątynnegoc na ofiarę wynagradzającą. 16Człowiek ten zwróci kapłanowi to, co sobie grzesznie przywłaszczył z rzeczy poświęconych, dodając piątą część wartości rzeczy zabranej. Wtedy kapłan dokona zadośćuczynienia za niego, ofiarując baranka wynagrodzenia, i ten grzechs będzie mu odpuszczony. 17 Gdyby ktoś zgrzeszył, nawet nieświadomie, przeciwko jednemu z przykazańs PANA i uczynił to, czego czynić nie wolno, jest winny i ponosi odpowiedzialność za swój grzech. 18 Weźmie więc z trzody baranka bez skazy, którego wartość oszacujesz, i przyprowadzi do kapłana na ofiarę wynagradzającą. Wtedy kapłan dokona zadośćuczynienia za grzech, którego tamten nieświadomie się dopuścił, i będzie on mu odpuszczony. 19To jest ofiara wynagradzająca, gdyż bardzo zawinił przeciwko PANU”. 20 PAN powiedział do Mojżesza: 21„Gdyby ktoś zgrzeszył i popełnił nieuczciwość przeciwko PANU przez to, że kłamliwie odmówił bliźniemus zwrotu tego, co wziął od niego na przechowanie lub pod zastaw, bądź też obrabował go lub na nim coś podstępnie wymusił, 22albo gdyby znalazł rzecz zgubioną i temu zaprzeczał oraz fałszywie przysięgał w sprawie któregokolwiek z tych czynów, co zwykle taki człowiek czyni, i przez to grzeszy – 23otóż, kto by tak zgrzeszył i stał się winnym, zwróci to, co zrabował lub wymusił, lub wziął na przechowanie, lub rzecz zgubioną, którą znalazł, 24lub rzecz, co do której złożył fałszywą przysięgę. Zwróci właścicielowi całą Ofiary wynagradzające. Ofiary te odnosiły się do sytuacji, gdy człowiek nieświadomie złamał Boży nakaz i bez szacunku odnosił się do rzeczy świętych (w tym przypadku byłyby tożsame z ofiarami przebłagalnymi; zob. Kpł 4). Przypadki wymienione w ww. 21-24 wskazują jednak, że ofiara wynagradzająca dotyczyła także świadomych grzechów. Godna uwagi jest kolejność aktów naprawienia krzywdy: najpierw zwrot należności wraz z karnym dodatkiem, który wynosił 1/5 zatrzymanej rzeczy lub pieniędzy, a dopiero potem ofiara wynagradzająca.
211
KAPŁAŃSKA 5,12-24
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 212
a) jego synom – zob. Kpł 1,5+. b) Niegasnący ogień na ołtarzu oznacza ciągłość kultu. Podobną funkcję pełnił nieustannie palący się świecznik (Kpł 24,2-4; zob. Wj 25,31-40). c) Synowie Aarona – zob. Kpł 1,5+. d) garść – zob. Kpł 2,2+. e) chleby przaśne – były to chleby tylko z mąki i wody, bez zakwasu, czyli sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawionego z poprzedniego wypieku. Zakwas służył do spulchniania ciasta (Kpł 2,4+). f) na zakwasie – zob. Kpł 2,5+. g) Uważano, że świętość rzeczy oddzielonych dla Boga nie może być przenoszona ponownie w sferę świecką, pełną nieczystości (Kpł 16,16). Dlatego bardzo ważną funkcję w rytuałach kapłańskich pełniły obmycia, które zmywały z człowieka nieczystość lub niejako niwelowały wcześniejszy kontakt z czymś poświęconym. h) w dniu… namaszczenia – obrzędy wprowadzające Aarona i jego synów w funkcję kapłańską opisane są w Kpł 8 – 9.
należność i doda do niej piątą część jej wartości w dniu, w którym będzie składał ofiarę wynagradzającą. 25Na tę ofiarę dla PANA przyprowadzi do kapłana z trzody baranka bez skazy, którego wartość oszacujesz, na ofiarę wynagradzającą. 26Kapłan natomiast dokona za niego zadośćuczynienia przed PANEM i zostanie mu darowane każde przestępstwo, przez które stał się winny”. Nieustanna ofiara całopalna 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Przekaż to polecenie Aaronowi i jego synoma: To prawo dotyczy ofiary całopalnejs. Całopalenie pozostanie na palenisku ołtarzas przez całą noc aż do rana i ogień stale będzie na nim płonąłb. 3Kapłan za każdym razem włoży lnianą szatę i lniane spodnie i będzie usuwał popiół ofiary całopalnej, gdy już całkiem spłonie na ołtarzu, a następnie wysypie go obok ołtarza. 4Potem zdejmie to ubranie, ubierze się w inne i wyniesie popiół za obóz, na miejsce czystes. 5Ogień na ołtarzu będzie płonął nieustannie, nie wolno go wygaszać. Kapłan co rano rozpali na nim drwa i na nich ułoży ofiarę całopalną oraz tłuszcz ofiar wspólnotowychs. 6Ogień na ołtarzu będzie płonął nieustannie i nie wolno go gasić.
6
Ofiary pokarmowe Oto prawo dotyczące ofiary pokarmowejs: Synowie Aaronac przyniosą ją dla PANAs przed ołtarzs. 8Potem kapłan weźmie garśćd najczystszej mąki oraz oliwę i całe kadzidło, znajdujące się na ofierze pokarmowej, i spali na ołtarzu na miłą woń dla PANA, jako ofiarę przypominającą Bogu o ofiarodawcy. 9 To, co pozostanie, spożyje Aaron i jego synowie jako chleby przaśnee. Spożyją je w miejscu poświęconym, na dziedzińcu Namiotu Spotkanias. 10Nie wolno z tej mąki piec chleba na zakwasief! Jest to bowiem część, jaką daję im z moich ofiar spalanych, dlatego jest najświętsza, tak jak ofiara przebłagalnas i wynagradzającas. 11Każdy mężczyzna spośród synów Aarona może ją spożywać. To jest prawo wieczne dla waszych pokoleń. Kto by dotknął tej ofiary, będzie poświęcony”g. 12 Następnie PAN powiedział do Mojżesza: 13„Oto jaki dar złożą dla PANA Aaron i jego synowie w dniu swojego namaszczeniah: dziesiątą część efys najczystszej mąki jako wieczną ofiarę pokarmową. Połowę ofiarują rano, a połowę wieczorem. 14Będzie ona zaczyniona w oliwie na patelni, a po
2Mch 1,18-36
7
Nieustanna ofiara całopalna. Była ona główną ofiarą składaną każdego dnia w imieniu całego Izraela, do której dodawano także inne ofiary. W tradycji kapłańskiej mamy różne przepisy odnoszące się do tej ofiary, co pokazuje, że praktyka z nią związana nie zawsze była jednakowa. W czasach monarchii składano tylko jedną ofiarę całopalną rano (np. 2Krl 16,15; Ez 46,13-15). Po powrocie z wygnania babilońskiego (538 r. przed Chr.) ofiarę całopalną składano rano i wieczorem (Wj 29,38-42; Lb 28,3-8). Prawo zawarte w ww. 2.5-6 koncentruje się głównie na obowiązku utrzymania na ołtarzu stałego ognia, który był symbolem modlitw Izraelitów. Według Józefa Flawiusza całopalną ofiarę wieczorną składano o godz. 15.00. Ewangelista Łukasz podaje, że o tej godzinie Jezus umarł na krzyżu (Łk 23,44-46).
KAPŁAŃSKA 5,25 — 6,14
212
Kpł 8,1-36
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 213
ugnieceniu i podzieleniu na części przyniesiesz całość na ofiarę pokarmową, by stała się miłą wonią dla PANA. 15Gdy po Aaronie zostanie namaszczony jeden z jego synów, zrobi to samo. To będzie prawo wieczne: cała ofiara będzie spalana na cześć PANA. 16Każda ofiara pokarmowa kapłana będzie spalana w całości. Nie wolno z niej nic jeść!”.
Ag 2,12
Ofiara przebłagalna 17 PANs powiedział do Mojżesza: 18„Powiedz Aaronowi i jego synoma: To prawo dotyczy ofiary przebłagalnejs: W miejscu, gdzie będzie zabijane zwierzę na ofiarę całopalnąs, zabijane będzie również zwierzę na ofiarę przebłagalną przed PANEM. Jest to rzecz najświętsza! 19Kapłan, który złoży ofiarę przebłagalną, będzie z niej spożywałb w miejscu poświęconym, na dziedzińcu przed Namiotem Spotkanias. 20Każdy, kto by dotknął mięsa ofiary, będzie poświęcony. A gdyby splamił swoje ubranie jej krwiąs, będzie musiał je wyprać na miejscu poświęconym. 21Jeżeli mięso zostanie ugotowane w glinianym naczyniu, to należy je rozbićc, a jeżeli w miedzianym naczyniu, to po ugotowaniu trzeba je wyszorować i wypłukać wodą. 22Każdy mężczyzna spośród kapłanów będzie mógł spożywać tę ofiarę. Jest to rzecz najświętsza! 23Jeżeli jednak część krwi z ofiary przebłagalnejs została wniesiona do Namiotu Spotkania w celu dokonania obrzędu zadośćuczynienia w miejscu świętyms, to nie wolno nic jeść z tej ofiary, lecz cała ma być spalona w ogniu.
a) jego synom – zob. Kpł 1,5+. b) będzie… spożywał – kapłani mogli jeść z tej ofiary, gdyż przebłaganie nie dotyczyło ich, lecz ofiarodawcy. Zjedzenie potwierdzało przyjęcie ofiary przez Boga. c) należy je rozbić – naczynia z gliny były porowate i nasiąkały pokarmem, który w nich przygotowywano. d) Świętość ofiary wynikała stąd, że zwierzę ofiarne było zabijane na terenie świątyni, a jego krwią kapłan kropił ołtarz, przez co dokonywał wynagrodzenia za grzech ofiarodawcy. e) ogon – zob. Kpł 3,9+. f) spożywać – zob. Kpł 6,19+.
Ofiara wynagradzająca 1 Oto prawo odnoszące się do ofiary wynagradzającejs, która jest ofiarą najświętsząd. 2W miejscu, gdzie będzie się zabijać zwierzę na ofiarę całopalnąs, należy także zabijać zwierzę na ofiarę wynagradzającą, a jego krwiąs skropić wokoło ołtarzs. 3Należy z niej złożyć w ofierze: cały tłuszcz, ogone, tłuszcz okrywający wnętrzności, 4obie nerki i tłuszcz, który jest na nich i sięga aż do lędźwi oraz warstwę tłuszczu, która przylega do wątroby, po oddzieleniu go od nerek. 5Kapłan spali to wszystko dla PANAs na ołtarzu ofiar spalanych. To jest ofiara wynagradzająca. 6Każdy mężczyzna spośród kapłanów będzie mógł z niej spożywaćf na miejscu poświęconym. To jest rzecz najświętsza.
7
Część z ofiar należna kapłanom 7 To samo prawo odnosi się do ofiary przebłagalnejs i wynagradzającejs: ofiara będzie należała do tego kapłana, który dokona obrzędu zadośćuczynienia. 8Jeżeli kapłan złoży za kogoś Część z ofiar należna kapłanom. Prawo nakładało na kapłanów liczne obowiązki i zobowiązywało ich do rytualnej poprawności podczas wszystkich czynności w świątyni. Zapewniało im także utrzymanie dzięki temu, że mieli znaczny przydział z większości składanych ofiar. Nie mogli wprawdzie spożywać niczego z ofiar całopalnych, ale kapłan
213
KAPŁAŃSKA 6,15 — 7,8
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 214
a) synów Aarona – zob. Kpł 1,5+. b) przaśne ciastka – były to ciastka wyrabiane tylko z mąki i wody, bez zakwasu. Zob. Kpł 6,9+. c) na zakwasie – zob. Kpł 2,5+. d) zostanie usunięty – nie jest pewne, na czym konkretnie polegała ta kara. Być może chodzi tu o karę śmierci lub banicji, ale możliwe, że polegała ona na pozbawieniu danej osoby praw do uczestnictwa w zgromadzeniach liturgicznych.
ofiarę całopalnąs, do niego będzie należała skóra zwierzęcia przeznaczonego na ofiarę. 9Także każda ofiara pokarmowas upieczona w piecu albo przyrządzona na rondlu lub patelni będzie należeć do tego kapłana, który ją złożył. 10Każda ofiara pokarmowa zaprawiona oliwą albo sucha będzie należała do wszystkich synów Aaronaa, do każdego w równej części. Rodzaje ofiar wspólnotowych 11 Oto prawo odnoszące się do ofiary wspólnotowejs składanej dla PANAs. 12Jeżeli ktoś będzie chciał złożyć ją jako ofiarę uwielbienia, to dołączy do krwawej ofiary uwielbienia przaśne ciastkab zaczynione w oliwie, placki pomazane oliwą i najczystszą mąkę zagniecioną w oliwie na przaśne placki. 13Oprócz tych placków i krwawej ofiary przyniesie na wspólnotową ofiarę uwielbienia chleb z ciasta na zakwasiec. 14Z każdego rodzaju darów przyniesie po jednym jako szczególny dar dla PANA. Będzie on należał do tego kapłana, który pokropi krwiąs ofiarę wspólnotową. 15Mięso ze wspólnotowych ofiar uwielbienia należy spożyć w dniu ich ofiarowania. Nic z nich nie może pozostać do rana. 16 Jeżeli ofiara będzie składana jako wypełnienie złożonego ślubu lub jako ofiara dobrowolna, to jej mięso powinno być zjedzone w dniu złożenia. Resztę jednak będzie można zjeść nazajutrz. 17Gdyby jeszcze w trzecim dniu zostało mięso z tej ofiary, to powinno być spalone. 18 Gdyby ofiarodawca zjadł coś z mięsa ofiary wspólnotowejs trzeciego dnia, nie zostanie to przyjęte i jego ofiara nie zostanie mu policzona, bo stanie się obrzydliwa, a ten, który ją zjadł, popełnił grzechs. 19Gdyby tego mięsa dotknęło coś nieczystegos, to nie wolno go jeść, lecz ma być spalone w ogniu. Kto jest czystys, może jeść mięso. 20Gdyby ktoś nieczystys zjadł mięso z ofiary wspólnotowej, złożonej dla PANAs, zostanie usuniętyd ze swojego ludu. 21Gdyby ktoś dotknął jakiejś nieczystości człowieka lub nieczystego zwierzęcia bądź też jakiejkolwiek rzeczy nieczystej, a potem jadł mięso z ofiary wspólnotowej, złożonej dla PANA, taki człowiek zostanie usunięty z ludu”.
składający tę ofiarę otrzymywał skórę zwierzęcia ofiarnego (w. 8). Nie mogli też jeść niczego z ofiar przebłagalnych, jeżeli krew zwierzęcia ofiarnego była wnoszona do miejsca świętego na obrzęd pokropienia za kapłanów lub za cały lud. Z wszystkich innych ofiar krwawych i bezkr wawych, o których jest mowa w Kpł 6 – 7, otrzymywali porcje określone przez prawodawcę. Rodzaje ofiar wspólnotowych. W tym fragmencie podane są trzy możliwe okazje składania ofiar wspólnotowych: dziękczynienie, wypełnienie złożonego ślubu oraz dobrowolne pragnienie ofiarodawcy (Lb 15,3; Pwt 12,17). Ofiara dziękczynna składana była dla uwielbienia Boga i podziękowania za otrzymane łaski. Ofiara będąca wypełnieniem złożonego ślubu wynikała ze zobowiązania ofiarodawcy (Pwt 23,22-24; 1Sm 15,7n). Ofiara dobrowolna pozwalała ofiarodawcy i jego bliskim na świętowanie radosnej uczty, która miała prowadzić do umocnienia więzi z Bogiem i więzi między biesiadnikami (Kpł 3,1-17+). Prawo zezwalało na to, żeby uczta odbyła się poza świątynią, mięso ofiarne musiało być jednak spożyte w dniu złożenia ofiary. Jeśli nie było to możliwe, należało je spalić. Wszyscy biesiadnicy musieli też być rytualnie czyści.
KAPŁAŃSKA 7,9-21
214
Kpł 3,1-16
Kpł 22,30
03_Kpl
9/3/08
Rdz 9,4; Kpł 17,11; Pwt 12,23
2:10 PM
Page 215
Zakaz spożywania tłuszczu i krwi 22 Następnie PAN rzekł do Mojżesza: 23„Powiedz Izraelitom: Nie wolno wam jeść tłuszczua cielców, owiec ani kóz! 24Tłuszcz z padliny lub z rozszarpanego zwierzęcia możecie używać do różnych celów gospodarczych, ale spożywać go nie wolno. 25 Kto by spożył tłuszcz z bydlęcia złożonego na ofiarę dla PANA, zostanie usunięty ze swojego ludu. 26Gdziekolwiek będziecie zamieszkiwać, nie wolno wam spożywać krwib: ani ptaków, ani bydląt. 27Kto by spożył jakąkolwiek krews, zostanie usuniętyc ze swojego ludu”.
a) Nie wolno… jeść tłuszczu – zob. Kpł 3,17+. b) nie wolno… spożywać krwi – zob. Kpł 1,5+. c) usunięty – zob. Kpł 7,20+. d) dokonać… obrzędu kołysania – chodzi tu o jakąś czynność rytualną poprzedzającą złożenie ofiary. Kapłan w charakterystyczny sposób poruszał ofiarą, najpierw w przód i w tył, a następnie unosił ją i opuszczał. e) jego synów – zob. Kpł 1,5+.
Części z ofiar należne kapłanom PANs powiedział do Mojżesza: 29„Powiedz Izraelitom: Gdy ktoś będzie składał dla PANA ofiarę wspólnotowąs, niech sam przyniesie PANU swój dar. Z ofiary wspólnotowej 30własnoręcznie przyniesie tłuszcz okrywający mostek zwierzęcia, który zostanie spalony przed PANEM, a także sam mostek, aby dokonać nim obrzędu kołysaniad przed PANEM. 31Potem kapłan spali tłuszcz na ołtarzus, mostek natomiast będzie należał do Aarona i jego synów e. 32Kapłanowi dacie również z waszej ofiary wspólnotowej prawy udziec, jako dar ofiarny. 33Otrzyma go ten kapłan, który złoży krews i tłuszcz ofiary wspólnotowej. 34Biorę bowiem od Izraelitów, z ich ofiar wspólnotowych, mostek użyty w obrzędzie kołysania i udziec użyty w obrzędzie podniesienia i daję je kapłanowi Aaronowi i jego potomkom, jako wieczystą należność od Izraelitów. 35Ta część z ofiar spalanych dla PANA będzie należeć do Aarona i jego potomków, gdy już rozpoczną kapłańską służbę dla PANA. 36PAN nakazał Izraelitom tę właśnie część oddawać kapłanom. Jest to wieczne prawo dla przyszłych pokoleń”. 37 To prawo dotyczy ofiary całopalnejs, ofiary pokarmowejs, ofiary przebłagalnejs, ofiary wynagradzającejs, ofiary wyświęcenia i ofiary wspólnotowej. 38Prawo to zlecił PAN Mojżeszowi na górze Synaj, gdy nakazał Izraelitom złożyć PANU ofiary na pustyni synajskiej. 28
Wj 29,24
Kapłaństwo w Izraelu
Wj 28,1 – 29,35; 39,1-32; 40,12-15
Aaron i jego synowie ustanowieni kapłanami 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Wezwij Aarona i jego synów i weź szaty, oliwę do namaszczenia, młodego cielca
8
Części z ofiar należne kapłanom. Fragment ten stanowi zakończenie części, w której omówione zostały ofiary składane przez Izraelitów. Zbiór zasad tworzących rytuał jest dziełem późniejszym w stosunku do samej praktyki składania ofiar. Sporządzili go ludzie wywodzący się ze środowiska kapłańskiego. Wszystkie zasady poparte są autorytetem Mojżesza, który przekazał Izraelitom polecenia Boga dotyczące kultu. Aaron i jego synowie ustanowieni kapłanami. Księga Kapłańska jest przede wszystkim zbiorem rytuałów i pouczeń związanych z kultem sprawowanym w świątyni, a nie kroniką wydarzeń spod Synaju. Dlatego ustanowienie kapłaństwa
215
KAPŁAŃSKA 7,22 — 8,2
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 216
a) przaśnych chlebów – zob. Kpł 6,9+. b) efod – słowo to posiada w ST trzy znaczenia: 1) oznacza część stroju najwyższego kapłana, czyli dwa płaty lnianego płótna, jeden na plecach, a drugi na piersiach, złączone paskiem na ramionach; 2) ogólnie określa jakąś szatę liturgiczną; 3) oznacza przedmiot kultu, posąg bóstwa lub worek ze świętymi losami. Zob. Wj 28,6-14. c) urim i tummim – przedmioty służące do zasięgania wyroczni, prawdopodobnie przez losowanie. Według starożytnej tradycji hebrajskiej było na nich wypisane imię Najwyższego. Na podstawie etymologii terminów, urim czyniły jasną wolę Boga (hebr. or – ‘światło’), a tummim – nieomylną, wyraźną (hebr. tamim – ‘bez skazy’, ‘doskonały’). Przed podjęciem ważnej decyzji najwyższy kapłan prosił Boga, by wskazał rozwiązanie przez los. Zob. Wj 28,15-30. d) złoty diadem – według Wj 28,36 na diademie znajdował się napis: Poświęcony PANU. e) święte mieszkanie – chodzi o tzw. przenośną świątynię, która towarzyszyła Izraelitom podczas ich pobytu na pustyni (Lb 1,1+). Zob. Słownik. f) namaścił go – z powodu tego namaszczenia najwyższy kapłan zwany był pomazańcem (hebr. masziach – ‘mesjasz’, gr. christos – ‘namaszczony’). Zob. Słownik. g) położyli ręce na… cielca – zob. Kpł 1,4+. h) rogi ołtarza – zob. Kpł 4,7+.
na ofiarę przebłagalnąs, dwa baranys i kosz przaśnych chlebów a. 3Potem zgromadź całą społeczność przed wejściem do Namiotu Spotkanias”. 4Mojżesz uczynił tak, jak mu PAN polecił, a cała społeczność zgromadziła się przed wejściem do Namiotu Spotkania. 5Wtedy Mojżesz powiedział do zgromadzonych, co PAN kazał mu uczynić. 6 Następnie wezwał do siebie Aarona i jego synów i obmyłs ich wodą. 7Potem włożył tunikę na Aarona, opasał go pasem, wdział na niego wierzchnią suknię, a na nią efodb. Przepasał go szarfą efodu i przymocował nią efod. 8Potem nałożył na niego pektorał, do którego włożył urim i tummimc. 9Na głowę włożył mu zawój, do którego z przodu przymocował złoty diademd, świętą koronę, tak jak PAN nakazał Mojżeszowi. 10Następnie Mojżesz wziął oliwę do namaszczania, którą namaściłs święte mieszkaniee i wszystkie jego sprzęty – w ten sposób je poświęcił. 11Pokropił nią ołtarzs siedem razy. Potem namaścił ołtarz razem z całym jego sprzętem, kadź na wodę i jej podstawę, aby je uświęcić. 12Następnie wylał nieco oliwy na głowę Aarona i namaścił gof, aby go poświęcić. 13Mojżesz kazał zbliżyć się synom Aarona, przyodział ich w tuniki, przepasał pasami, włożył im na głowy zawoje, tak jak mu PAN nakazał. 14 Następnie kazał przyprowadzić cielca na ofiarę przebłagalną, a Aaron i jego synowie położyli ręce na głowę cielcag. 15 Mojżesz zabił cielca, umoczył palec we krwis i pomazał nią wokoło rogi ołtarzah – w ten sposób go oczyściłs. Pozostałą krew wylał na podstawę ołtarza i tak go poświęcił, aby można było dokonywać na nim obrzędów zadośćuczynienia. 16Potem wziął cały tłuszcz okrywający wnętrzności, tłuszcz przylegający do wątroby, obie nerki razem z ich tłuszczem i spalił to wszystko na ołtarzu. 17Cielca natomiast, jego skórę, mięso i zawartość trzewi, spalił w ogniu poza obozem, tak jak mu PAN nakazał. 18 Potem kazał przyprowadzić barana na ofiarę całopalnąs, a Aaron i jego synowie położyli mu ręce na głowę. 19Mojżesz zabił go, a jego krwią skropił wokoło ołtarz. 20Porąbał go na części i spalił je razem z jego głową i tłuszczem. 21Wnętrzności i nogi obmył wodą i spalił całego barana na ołtarzu w ofierze całopalnejs na miłą woń. To była ofiara spalana dla PANA, tak jak PAN nakazał Mojżeszowi.
(Kpł 8) oraz sprawowanie pierwszej ofiary (Kpł 9) przedstawione zostały dopiero teraz, po opisaniu wszystkich zasad, jakich kapłani mają przestrzegać przy sprawowaniu rytuałów (Kpł 1-7). Najwyższy kapłan jest tu określony mianem namaszczonego (hebr. mesjasz; gr. chrystus – w. 12). W czasach monarchii był to tytuł króla (np. 1Sm 10,1; 16,13; 1Krl 1,39), ale po powrocie z wygnania babilońskiego (538 r. przed Chr.), kiedy naród Izraela nie odzyskał niezależności politycznej, a swoją tożsamość budował wokół świątyni, stał się tytułem najwyższego kapłana. Według teologii kapłańskiej dzięki namaszczeniu był on najbliżej Boga i dlatego musiał skrupulatnie przestrzegać wszystkich norm moralnych i rytualnych. W NT autor Listu do Hebrajczyków stwierdza, że chociaż urząd najwyższego kapłana był z ustanowienia Bożego, to jednak piastował go zawsze człowiek grzeszny, który najpierw musiał składać za siebie ofiary przebłagalne (Kpł 4,3; Hbr 5,3). Oznacza to, że starotestamentowa instytucja najwyższego kapłana była czasowa i trwała aż do pojawienia się Namaszczonego (Chrystusa), który będzie najwyższym kapłanem na wieki (Hbr 5,6.10).
KAPŁAŃSKA 8,3-21
216
Wj 28,6; Pwt 33,8
Ez 43,20
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 217
22
Wj 29,24
Następnie kazał przyprowadzić drugiego barana na ofiarę wyświęceniaa, a Aaron i jego synowie położyli mu ręce na głowę. 23 Mojżesz zabił go, wziął nieco jego krwi i pomazał nią koniec prawego ucha Aarona, kciuk jego prawej ręki i wielki palec prawej nogib. 24Potem kazał podejść synom Aarona, wziął nieco krwi i pomazał im koniec prawego ucha, kciuki ich prawych rąk oraz wielkie palce prawych nóg. Następnie Mojżesz skropił krwią ołtarz wokoło. 25Potem wziął tłuszcz, ogonc i cały tłuszcz okrywający wnętrzności, tłuszcz przylegający do wątroby, obie nerki z ich tłuszczem oraz prawy udziec. 26Z kosza przaśnych chlebów d, który stał przed PANEM, wziął jeden przaśny placek, jeden chleb zaczyniony w oliwie i jeden cienki placuszek i położył je na kawałki tłuszczu i prawy udziec. 27 Potem położył te dary na dłoniach Aarona i jego synów i dokonał nimi obrzędu kołysaniae przed PANEM. 28 Następnie wziął te dary z ich dłoni i spalił na ołtarzu nad ofiarą całopalną. To była ofiara wyświęcenia, miła woń, ofiara spalana dla PANA. 29Potem Mojżesz wziął mostek barana i dokonał nim obrzędu kołysania przed PANEM. Ta część przypadła Mojżeszowi z ofiary wyświęcenia, tak jak mu PAN nakazał. 30 Po tym obrzędzie Mojżesz wziął nieco oliwy namaszczenia i nieco krwi z ołtarza i pokropił nimi Aarona i jego szaty oraz jego synów i ich szaty. W ten sposób poświęcił Aarona i jego szaty, podobnie jak jego synów i ich szaty. 31Następnie Mojżesz powiedział do Aarona i jego synów: „Ugotujcie to mięso przed wejściem do Namiotu Spotkania. Tam będziecie je spożywać z chlebem wyświęcenia, który znajduje się w koszu, jak to wam wcześniej nakazałem: Aaron i jego synowie będą je jedli. 32Pozostałe mięso i chleb spalicie w ogniu. 33Nie wolno się wam oddalać od wejścia do Namiotu Spotkania przez siedem dnif aż do dnia, w którym dopełni się wasze wyświęcenie, przez siedem dni bowiem będą się uświęcały wasze ręce. 34To, co dziś zostało uczynione, PAN kazał wypełnić, by było za was zadośćuczynieniem. 35Przez siedem dni, dniem i nocą, będziecie przebywać przed wejściem do Namiotu Spotkania, pełniąc straż przed PANEM, abyście nie zostali pokarani śmiercią. Takie bowiem otrzymałem polecenie”. 36Aaron i jego synowie uczynili wszystko, co im PAN nakazał przez Mojżesza.
a) ofiarę wyświęcenia – ostatnia ofiara w tym obrzędzie. Wyświęcenie w tradycji kapłańskiej wyrażano zwrotem napełnić ręce. Chodziło o napełnienie rąk częściami ofiary i następnie wykonywanie nimi obrzędu kołysania (w. 27). b) Obrzęd pomazania krwią ma znaczenie symboliczne: pomazanie ucha oznacza posłuszeństwo słowu Bożemu, pomazanie kciuka oznacza służbę Bogu, pomazanie palca u nogi – kroczenie Bożymi drogami, czyli prowadzenie nienagannego życia. Podobnie mają postępować potomkowie Aarona (w. 24), czyli wszyscy kapłani. c) ogon – zob. Kpł 3,9+. d) przaśnych chlebów – zob. Kpł 6,9+. e) obrzędu kołysania – zob. Kpł 7,30+. f) siedem dni – liczba siedem w tradycji biblijnej jest symbolem pełni, dlatego nowo wyświęceni kapłani mają przez siedem dni przebywać w kręgu sacrum, czyli blisko Boga, z dala od wszelkiej nieczystości, z którą mogliby się zetknąć poza świątynią.
Początek służby kapłańskiej Aarona i jego synów 1 Ósmego dnia Mojżesz wezwał Aarona, jego synów i starszychs Izraelas. 2Powiedział do Aarona: „Weź młodego cielca na ofiarę przebłagalnąs i baranas na całopalenies
9
Początek służby kapłańskiej Aarona i jego synów. Po opisie namaszczenia Aarona na najwyższego kapłana i jego synów na kapłanów następuje centralny punkt Księgi Kapłańskiej, jakim jest złożenie pierwszych ofiar. Izrael jako lud święty buduje swoją tożsamość wokół świątyni i składanych w niej ofiar, przez które kapłani wypraszali Boże błogosławieństwo dla ludu. Do zadań kapłanów należało także przekazywanie Bożej wyroczni, czemu służyły święte losy urim i tummim
217
KAPŁAŃSKA 8,22 — 9,2
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 218
a) bez skazy – zob. Kpł 1,3+. b) Wzmianka o przebłaganiu w momencie inauguracji służby kapłańskiej kieruje uwagę na Święto Przebłagania (Kpł 16), do którego po powrocie z wygnania babilońskiego w kręgach kapłańskich przywiązywano bardzo dużą wagę. c) rogi ołtarza – zob. Kpł 4,7+. d) ogon – zob. Kpł 3,9+. e) obrzędu kołysania – zob. Kpł 7,30+. f) pobłogosławił – słowa błogosławieństwa podane są w Lb 6,23-26. g) chwała PANA – objawiała się ona pod postacią obłoku (np. Wj 16,10; 24,15-17; 40,34n; Lb 9,15nn). Zob. Słownik.
– oba zwierzęta mają być bez skazy a – i przyprowadź je przed PANAs. 3Izraelitom natomiast powiedz: Weźcie koźlę na ofiarę przebłagalną, a na całopalenie rocznego cielca i baranka – wszystkie zwierzęta mają być bez skazy, 4na ofiarę wspólnotowąs przyprowadź zaś przed PANA cielca i barana. Przynieście także ofiarę pokarmowąs zaprawioną oliwą, ponieważ dzisiaj PAN wam się ukaże”. 5 Przyprowadzili więc to, co im Mojżesz nakazał, przed Namiot Spotkanias, a cała społeczność zbliżyła się i stanęła przed PANEM. 6Wtedy Mojżesz przemówił: „PAN polecił wam to uczynić, zanim ukaże wam swoją chwałęs”. 7Do Aarona zaś powiedział: „Zbliż się do ołtarzas, by złożyć twoją ofiarę przebłagalną i całopalną, by dokonać zadośćuczynienia za siebie i za ludb. Ofiaruj dar ludu i dokonaj za niego zadośćuczynienia, tak jak PAN nakazał”. 8 Wtedy Aaron podszedł do ołtarza i zabił cielca na ofiarę przebłagalną za siebie. 9Synowie Aarona podali mu krews, a on umoczył w niej palec i pomazał nią rogi ołtarzac. Pozostałą krew wylał na podstawę ołtarza. 10Tłuszcz, nerki oraz warstwę tłuszczu przylegającą do wątroby, z cielca złożonego w ofierze przebłagalnej, spalił na ołtarzu, tak jak PAN nakazał Mojżeszowi. 11Mięso i skórę spalił w ogniu poza obozem. 12 Potem zabił zwierzę na ofiarę całopalną. Synowie Aarona podali mu krew, którą pokropił wokół ołtarz. 13Podali mu także mięso porąbane na części, wraz z głową, na ofiarę całopalną i spalił to na ołtarzu. 14Potem obmyłs wnętrzności oraz nogi i spalił je na ołtarzu wraz z ofiarą całopalną. 15 Następnie przyprowadził ofiarny dar ludu. Wziął kozła przeznaczonego na ofiarę przebłagalną za lud, zabił go i złożył na ofiarę przebłagalną – tak jak poprzednio. 16Potem złożył ofiarę całopalną jak to przewiduje przepis. 17Oprócz porannego całopalenia złożył ofiarę pokarmową, z której wziął pełną garść i spalił na ołtarzu. 18Potem zabił cielca i barana jako ofiarę wspólnotową za lud. Synowie Aarona podali mu krew, a on skropił nią ołtarz wokoło. 19Tłuszcz cielca i barana, ogond, tłuszcz okrywający wnętrzności, nerki i tłuszcz przylegający do wątroby 20 ułożyli na mostkach obu zwierząt i Aaron spalił części tłuste na ołtarzu. 21Mostkami i prawym udźcem dokonał obrzędu kołysaniae przed PANEM, według nakazu Mojżesza. 22 Potem Aaron uniósł ręce nad ludem i pobłogosławiłf go. Po złożeniu ofiary przebłagalnej, całopalnej i ofiary wspólnotowej zszedł na dół. 23Wtedy Mojżesz i Aaron weszli do Namiotu Spotkania, a gdy wyszli, błogosławilis lud, a chwała PANAg ukazała się całemu ludowi. 24Wtedy wyszedł od PANA ogień,
(Kpł 8,8). Mieli również rozstrzygać kwestie dotyczące czystości rytualnej (Kpł 11 – 15), uczyć ludzi prawa Bożego (Kpł 17 – 25; Pwt 33,10; Ml 2,7) oraz udzielać ludowi Bożego błogosławieństwa (Lb 6,23-26). W ST kapłani pośredniczyli między Bogiem a ludem i w ten sposób tworzyli i organizowali wspólnotę ludu Bożego Izraela. Gdy objawił się Jezus, On stał się jedynym pośrednikiem między Bogiem i Jego ludem. Do Jezusa został także odniesiony tytuł
KAPŁAŃSKA 9,3-24
218
Hbr 5,1-4; 7,27
2Sm 6,18; 1Krl 8,54n
1Krl 18,38
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 219
który pochłonął na ołtarzu ofiarę całopalną i części tłuszczua. Gdy cały lud to zobaczył, zawołał z radości i upadł na twarz.
a) Wydarzenie to oznacza, że ofiara została przyjęta (1Krl 18,38), a ogień na ołtarzu jest święty i zawsze ma być podtrzymywany.
Przekroczenie przepisów. Śmierć Nadaba i Abihu 1 Synowie Aarona, Nadab i Abihu, wzięli swoje kadzielniceb, włożyli do nich ogień i nasypali kadzidła. Zbliżyli się jednak do PANAs z ogniem niepochodzącym z ołtarzas, co było im zabronione. 2Wtedy ogień wyszedł od PANA i pochłonął ich, tak że pomarli. 3Mojżesz rzekł do Aarona: „To właśnie powiedział PAN: Wśród tych, którzy zbliżą się do Mnie, będę uświęcony i przed całym ludem ukażę moją chwałęs”. Aaron milczał. 4Mojżesz zawołał więc Miszaela i Elsafana, synów Uzzjela, stryja Aarona, i rzekł do nich: „Podejdźcie! Wynieście tych waszych bracis sprzed miejsca świętegos za obóz!”. 5Podeszli więc i wynieśli ich w ich tunikach za obóz, tak jak im polecił Mojżesz.
b) kadzielnice – prawdopodobnie miedziane misy z długimi rączkami. Nabierano nimi rozżarzone węgle, na które nakładano kadzidło.
10
Lb 16,35; 1Krl 1,10n
c) rozpuszczać włosów… rozdzierać szat – były to główne oznaki żałoby.
Zakaz żałoby dla kapłanów Potem Mojżesz powiedział do Aarona i jego synów, Eleazara i Itamara: „Nie wolno wam rozpuszczać włosów na głowach ani rozdzierać szatc, byście nie zostali pokarani śmiercią i aby PANs nie rozgniewałs się na całą społeczność. Wasi bracias natomiast, cały lud Izraelas, niech płacze z powodu klęski ognia, który PAN rozpalił. 7Wy jednak nie odchodźcie od wejścia do Namiotu Spotkanias, abyście nie zostali pokarani śmiercią, ponieważ na was jest olej namaszczenias PANA”. Postąpili więc tak, jak im polecił Mojżesz. 6
najwyższego kapłana, ponieważ złożył On najdoskonalszą ofiarę, oddając swoje życie, aby pojednać z Bogiem całe stworzenie i przywrócić ludziom utraconą godność dzieci Bożych. Przekroczenie przepisów. Śmierć Nadaba i Abihu. Tragiczny epizod, który następuje zaraz po opisie pierwszych ofiar (Kpł 9), ma na celu podkreślenie znaczenia wszystkich, nawet najdrobniejszych norm zawartych w Księdze Kapłańskiej. Ich stosowanie nie jest kwestią osobistej pobożności i dobrej woli, ale ma znaczenie dla życia i śmierci kapłanów oraz całego ludu. Według Kpł 9,24 ogień na ołtarzu zapalił Bóg i dlatego tylko ten święty ogień mógł być używany w kulcie. Dwaj kapłani zostali ukarani nagłą śmiercią, ponieważ nie wzięli do kadzielnic węgli z ołtarza, ale z innego miejsca. Zdarzenie to staje się czytelne, gdy uwzględni się rozumienie świętości w tradycji kapłańskiej ST. Słowo „święty” wywodzi się od hebrajskiego słowa oznaczającego oddzielenie. Świętym w sensie absolutnym jest tylko Bóg (Kpł 11,45; 19,2; 20,7; 21,8). Na ziemi to, co święte, musi być oddzielone od tego, co świeckie i grzeszne. Krąg sacrum obejmował najpierw rzeczywistość dość ogólną, ale stopniowo zawężał się do rzeczy i spraw szczególnie wybranych – oddzielonych. Najpierw więc oddzielony był Izrael od reszty narodów, potem Jerozolima, następnie świątynia, a w świątyni miejsce najświętsze (zob. Słownik). Uświęceni, czyli oddzieleni byli także kapłani, którzy składali ofiary. Żeby spełniać święte obrzędy, musieli dokonywać symbolicznego przejścia ze świata świeckiego do świata sacrum, co wyrażało się przez rytualną kąpiel i nałożenie specjalnego ubioru (Wj 29). Wśród Izraelitów istniało więc wyraźne rozgraniczenie pomiędzy tym, co świeckie, a tym, co święte. Kapłani mieli nie tylko strzec tego rozgraniczenia (Wj 19,21-24), ale również o nim nauczać (Kpł 10,10). Zakaz żałoby dla kapłanów. W świadomości Żydów wszystko, co wiązało się ze śmiercią, miało cechy nieczystości, dlatego kapłani musieli trzymać się z dala od ludzkich zwłok. Szczegółowe przepisy zakazujące kontaktu kapłanów z ciałem zmarłego znajdują się w Kpł 21,10n. Zakaz ten miał znaczenie kultyczne: dotknięcie zwłok nie pozwoliłoby kapłanowi sprawować obrzędów. Ten rygorystyczny przepis nie miał prowadzić do niewrażliwości na cierpienie i śmierć bliźniego, choć czasem takie postawy się zdarzały (Łk 10,30-37). W ST zwyczaje związane ze śmiercią człowieka były pełne rygoryzmu i powściągliwości. Zmarłego należało pochować w dniu śmierci. Pogrzebowi towarzyszył płacz i lament, a później siedmiodniowa lub dłuższa żałoba.
219
KAPŁAŃSKA 10,1-7
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 220
a) twoim synom – zob. Kpł 1,5+. b) sycera – mocny napój upajający sporządzany z soku winogronowego lub z soku innych owoców, a także ze zboża lub miodu. c) Nadużywanie alkoholu przez kapłanów było piętnowane przez proroków (Iz 28,7nn). d) bez kwasu – kwas był m.in. symbolem buntu, grzechu i duchowego zamętu. e) obrzędu kołysania – zob. Kpł 7,30+. f) PAN powiedział do Mojżesza i Aarona – po raz pierwszy w Księdze Kapłańskiej słowa Boga skierowane zostają do dwóch przywódców narodu. Aaron jest już teraz najwyższym kapłanem i tym samym także on staje się pośrednikiem między Bogiem a Izraelem.
Zakaz picia alkoholu 8 PANs powiedział do Aarona: 9„Tobie i twoim synoma nie wolno pić wina ani syceryb przed pójściem do Namiotu Spotkanias, abyście nie zostali pokarani śmierciąc. Jest to wieczne prawo dla waszych pokoleń, 10abyście umieli odróżniać to, co święte, od tego, co świeckie, to, co nieczystes, od tego, co czystes 11i byście nauczyli Izraelitów wszystkich praw, które PAN ogłosił im przez Mojżesza”.
Ez 44,21
Części z ofiar należne kapłanom Potem Mojżesz powiedział do Aarona i jego pozostałych synów, Eleazara i Itamara: „Weźcie ofiarę pokarmowąs, która pozostała z ofiar spalanych dla PANAs, i zjedzcie ją bez kwasud koło ołtarzas, bo jest to rzecz bardzo święta. 13Będziecie ją spożywać w miejscu świętym, bo jest to część należna tobie i twoim synom z ofiar spalanych dla PANA. Taki bowiem nakaz otrzymałem. 14Mostek i udziec ofiarny będziecie jedli w miejscu czystyms, ty, twoi synowie i córki. Jest to bowiem część należna tobie i twoim dzieciom z ofiar wspólnotowychs, które będą składać Izraelici. 15Przyniosą udziec i mostek ofiarny, aby dokonać nimi obrzędu kołysaniae przed PANEM, a na ofiarę spalaną części tłuste. Udziec i mostek zwierzęcia będą należały do ciebie i twoich dzieci jako wieczysta należność, gdyż tak nakazał PAN”. 12
Specjalny przepis dotyczący ofiary przebłagalnej 16 Mojżesz usilnie poszukiwał kozła, który miał być złożony na ofiarę przebłagalnąs, lecz okazało się, że został spalony. Wtedy rozgniewał się na pozostałych synów Aarona, Eleazara i Itamara: 17„Dlaczego nie spożyliście ofiary przebłagalnej w miejscu poświęconym? Jest to przecież rzecz najświętsza! PANs dał ją wam po to, by dźwigała winę społeczności, dokonując za nią zadośćuczynienia przed PANEM. 18Oto krews zwierzęcia ofiarnego nie została wniesiona do miejsca świętegos! Wy natomiast mieliście obowiązek spożyć mięso tej ofiary w miejscu poświęconym, bo tak zostało mi nakazane”. 19Aaron odpowiedział Mojżeszowi: „Oto oni złożyli dzisiaj ofiarę przebłagalną i całopalnąs przed PANEM. Czy – po tym, co mnie spotkało – PAN uzna za dobre, gdy spożyję dziś ofiarę przebłagalną?”. 20Gdy Mojżesz to usłyszał, uznał to za właściwe.
Przepisy o czystości rytualnej Zwierzęta lądowe 1 PANs powiedział do Mojżesza i Aaronaf: 2„Powiedzcie Izraelitom: Spośród zwierząt, które żyją na ziemi,
11
Zwierzęta lądowe. W rozdziale 11 podane zostały różne grupy zwierząt i zasady odróżniania, które z nich są czyste, a które nieczyste, czyli które Izraelici mogą spożywać, a których nie mogą. Trudno jednoznacznie ustalić, dlaczego nie-
KAPŁAŃSKA 10,8 — 11,2
220
Rdz 7,2; Pwt 14,3-21; Mt 15,10-20; Dz 10,9-16; 11,1-18
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 221
będziecie mogli 3jeść te, które mają rozdzielone kopyta, czyli racice, i które przeżuwają. 4Jednakże nie będziecie jedli tych zwierząt, które tylko przeżuwają albo tylko mają rozdzielone kopyta, czyli: wielbłąda, który wprawdzie przeżuwa, ale nie ma rozdzielonego kopyta – będzie więc dla was nieczystys; 5 góralkaa, który wprawdzie przeżuwa, ale nie ma rozdzielonego kopyta – będzie więc dla was nieczysty; 6zająca, który wprawdzie przeżuwa, ale nie ma rozdzielonego kopyta – będzie więc dla was nieczysty; 7świnib, która wprawdzie ma rozdzielone racice, ale nie przeżuwa – będzie więc dla was nieczysta. 8Nie będziecie jeść ich mięsa ani dotykać ich padliny, bo będą dla was nieczyste.
a) góralek – najmniejszy z ssaków kopytnych (wielkości królika), żyjący stadnie pośród skał Afryki i zachodniej Azji. Zaliczenie go do zwierząt przeżuwających (podobnie zająca, w. 6) jest wyrazem błędnego przekonania, że skoro ciągle porusza nozdrzami, to znaczy, że przeżuwa pokarm.
Zwierzęta wodne 9 Spośród zwierząt żyjących w wodzie, to znaczy w morzach i rzekach, będziecie mogli jeść tylko te, które mają płetwy i łuski. 10Te natomiast, które są w morzach i rzekach, a nie posiadają ani płetw, ani łusek – żyjąc wśród mrowia istot wodnych – te będą dla was obrzydliwe. 11Ponieważ będą dla was wstrętne, nie będziecie jedli ich mięsa, a padliną będziecie się brzydzić. 12Wszystkie istoty wodne, które nie mają płetw ani łusek, będą dla was obrzydliwe.
d) Nazwy niektórych gatunków są trudne do ustalenia. W Biblii szarańcza może oznaczać nieszczęście i poważne zagrożenie (Wj 10,12-19; Pwt 28,42; Jl 1,4; 2,25), ale stanowiła również wartościowy pokarm (np. Mt 3,4).
b) świnia – różnie tłumaczy się powody, dla których zaliczano to zwierzę do nieczystych. Świnia m.in. budziła w ludziach odrazę i jej mięso w gorącym klimacie Palestyny uchodziło za niezdrowe. c) ptakami – tłumaczenie nazw niektórych ptaków (ww. 13-19) jest hipotetyczne. W Palestynie żyje ponad 300 gatunków ptaków.
e) nieczysty aż do wieczora – zwrot często powtarzający się w Kpł; wyraża nieczystość rytualną, skutkiem czego człowiek nie mógł brać udziału w kulcie religijnym, a czystość odzyskiwał dopiero po odpowiednich obmyciach dokonywanych po zachodzie słońca (zob. Słownik).
Ptaki i owady 13 Będziecie się brzydzić następującymi ptakamic i nie będziecie ich jedli, bo są wstrętne: orzeł, czarny sęp, orzeł morski, 14 wszelkie gatunki kani i sokoła, 15wszystkie gatunki kruka, 16 strusia, sowy, mewy, wszystkie gatunki jastrzębia, 17puszczyka, kormorana, ibisa, 18łabędzia, pelikana, nurka, 19bociana, wszelkie gatunki czapli, dudka i nietoperza. 20 Wszystkie owady skrzydlate, które chodzą na czterech odnóżach, będą dla was obrzydliwe. 21Jednakże spośród owadów skrzydlatych będziecie mogli jeść te, które mają cztery odnóża, ale mają też z tyłu dwa odnóża do skakania po ziemi. 22Możecie jeść: wszystkie gatunki szarańczy, solam, chargol i chagawd. 23Każdy inny owad skrzydlaty, który ma cztery odnóża, będzie dla was wstrętny. Zakaz dotykania padliny 24 Z powodu tych zwierząt możecie stać się nieczyścis. Każdy bowiem, kto by dotknął ich padliny, będzie nieczysty aż do wieczorae. 25Kto by zaś niósł ich padlinę, powinien wyprać które istoty żywe uznano za nieczyste. Możliwe, że kierowano się np. kryterium używania jakiegoś zwierzęcia przez pogan w ich kultach. Odnosiłoby się to m.in. do świni, która była zwierzęciem ofiarnym wśród Chetytów, Greków, Rzymian, Chaldejczyków, Egipcjan. Księga Izajasza sugeruje, że w kananejskich kultach jedzono mięso wieprzowe, a nawet używano krwi wieprzowej (Iz 65,4; 66,3.17). Chrześcijanie, kierując się nauką Jezusa (Mt 15,10-20), nie przyjęli zasad dotyczących rytualnej czystości, w tym także podziału na zwierzęta czyste i nieczyste. Cudowne wydarzenie z życia apostoła Piotra było dodatkowym potwierdzeniem słuszności obranego przez chrześcijan stylu życia (Dz 10,9-16).
221
KAPŁAŃSKA 11,3-25
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 222
swoje szaty i będzie nieczysty aż do wieczora. 26Za nieczyste będziecie uważać każde zwierzę, które ma nierozdzielone kopyto i nie przeżuwa. Kto by go dotknął, będzie nieczysty. 27Każde czworonożne zwierzę, które chodzi na łapach, to znaczy nie ma kopyt, będzie dla was nieczyste. Kto by dotknął jego padliny, będzie nieczysty aż do wieczora. 28Ktokolwiek zaś niósłby ich padlinę, powinien wyprać swoje szaty i będzie nieczysty aż do wieczora. Będą one dla was nieczyste. 29 Spośród zwierząt, które pełzają po ziemi, będziecie uważać za nieczyste: kreta, mysz i wszystkie gatunki jaszczurek, 30gekona, żółwia, salamandrę, ślimaka i kameleona. 31Te zwierzęta wśród pełzających będą dla was nieczyste, a każdy, kto by dotknął martwego, będzie nieczysty aż do wieczora. 32Gdyby któreś z nich, już martwe, upadło na jakąkolwiek rzecz, na przykład na drewniane naczynie, ubranie, skórę, worek lub inne naczynie, jakim się na co dzień posługujecie, to ta rzecz będzie nieczysta. Należy zanurzyć ją w wodzie i będzie nieczysta aż do wieczora. Potem będzie czystas. 33Gdyby padlina któregoś z nich wpadła do glinianego garnka, to wszystko, co w nim jest, będzie nieczyste. Dlatego naczynie należy rozbić. 34 Jeżeli woda z tego naczynia dostanie się do przygotowanego pokarmu, będzie on nieczysty. Jeżeli dostanie się do przygotowanego napoju, w jakimkolwiek naczyniu, będzie on nieczysty. 35Każda rzecz, na którą upadnie nawet część z padliny takiego zwierzęcia, będzie nieczysta. Piec i piekarnik powinien zostać rozbity, bo są nieczyste i za takie powinniście je uważać. 36Źródło i studnia natomiast, to jest zbiorniki wody, będą czyste, ale ten, kto by dotknął w nich padliny, będzie nieczysty. 37Jeżeli coś z padliny upadnie na ziarno przeznaczone do siewu, to ziarno będzie czyste, 38ale gdyby padlina padła na ziarno zmoczone wodą, to będzie ono dla was nieczyste. 39 Jeżeli zdechnie jakieś zwierzę, które wam służy za pokarm, a ktoś dotknie jego padliny, to będzie nieczysty aż do wieczora. 40Gdyby ktoś zjadł coś z takiej padliny, musi wyprać ubranie i będzie nieczysty aż do wieczora. Także ten, który wynosił tę padlinę, wypierze ubranie i będzie nieczysty aż do wieczora. Wskazania uzupełniające i zakończenie Wszystkie istoty pełzające po ziemi są obrzydliwe – nie wolno ich jeść! 42Nie wolno wam jeść żadnego małego zwierzęcia, które pełza na brzuchu bądź chodzi na czterech lub więcej nogach, bo jest obrzydliwe. 43Nie zanieczyszczajcie się z powodu tych zwierząt! Przez nie stalibyście się nieczyścis. 44 Ponieważ Ja jestem PANs, Bóg wasz: uświęcajcie się i świętymi bądźcie, bo Ja jestem święty! Nie zanieczyszczajcie się więc zwierzętami pełzającymi po ziemi. 45Ponieważ Ja jestem 41
KAPŁAŃSKA 11,26-45
222
03_Kpl
9/3/08
Kpł 19,2; 20,7; 21,8; Mt 5,48; 1P 1,15n; 1J 3,3
2:10 PM
Page 223
PANEM, który was wyprowadził z ziemi egipskiej, aby być waszym Bogiem. Bądźcie więc świętymis, bo Ja jestem święty! 46 To jest prawo, które dotyczy zwierząt, ptaków i wszelkich istot żywych poruszających się w wodzie i pełzających po ziemi, 47abyście umieli odróżniać to, co nieczyste, od tego, co czystes, zwierzęta jadalne od tych, których jeść nie wolno”. Oczyszczenie kobiety po porodzie 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Mów do Izraelitów: Jeżeli jakaś kobieta zaszła w ciążę i urodziła chłopca, będzie nieczystas przez siedem dni, tak jak jest nieczysta w okresie miesiączki. 3Ósmego dnia chłopiec zostanie obrzezanys. 4Potem ona pozostanie w domu trzydzieści trzy dni dla oczyszczenias krwis. Nie wolno jej dotykać niczego świętego ani wchodzić do świątynis, aż się skończą dni jej oczyszczenia. 5Jeżeli urodzi dziewczynkę, będzie nieczysta przez dwa tygodnie, tak jak jest nieczysta w okresie miesiączki. Potem pozostanie w domu sześćdziesiąt sześć dni dla oczyszczenia krwi. 6 Kiedy się skończą dni jej oczyszczenia po urodzeniu syna lub córki, przyniesie do kapłana, przed wejście do Namiotu Spotkanias, jednorocznego barankas na ofiarę całopalnąs i młodego gołębia lub synogarlicęa na ofiarę przebłagalnąs. 7 Kapłan przyniesie ten dar przed PANA i dokona obrzędu zadośćuczynienia za tę kobietę. W ten sposób oczyści ją z tego, że miała krwawienieb. To prawo dotyczy kobiety, która urodziła chłopca lub dziewczynkę. 8Jeżeli nie stać jej na baranka, to przyniesie dwie synogarlice albo dwa młode gołębie, jednego na ofiarę całopalną, a drugiego na ofiarę przebłagalnąc. Wtedy kapłan dokona za nią obrzędu zadośćuczynienia i zostanie oczyszczona”.
12
Rdz 17,12; Łk 1,59; 2,21
Łk 2,22-38
a) synogarlica – zob. Kpł 1,14+. b) miała krwawienie – krew jest darem życia (Kpł 17,11+), którego dawcą jest Bóg. Utrata krwi przy porodzie naruszyła niejako równowagę w dziele stworzenia, stąd obrzęd zadośćuczynienia i przywrócenia utraconego ładu. c) Czterdziestego dnia po urodzeniu Jezusa Maryja złożyła w świątyni jerozolimskiej ofiarę przewidzianą dla ubogich (Łk 2,22.24).
Trąd u ludzi: nabrzmienia, wysypki lub plamy 1 PANs powiedział do Mojżesza i Aarona: 2„Gdyby komuś na ciele pojawiło się nabrzmienie lub wysypka albo biała plama i wyglądałoby to na trąd, należy go przyprowadzić do kapłana Aarona albo do jednego z jego synów.
13
Lb 12,10-15; Pwt 24,8n
Oczyszczenie kobiety po porodzie. Przepisy dotyczące kobiet po porodzie łączą się tematycznie z Kpł 15, gdzie jest mowa o nieczystości seksualnej u mężczyzny i u kobiety. Współcześnie trudno zrozumieć, dlaczego uważano, że kobieta po porodzie jest nieczysta, skoro potomstwo było przez Izraelitów traktowane jako błogosławieństwo Boże. Dla Izraelitów nieczystość nie była jednak pojęciem moralnym. W przypadku porodu powodem nieczystości była utrata sił witalnych. Kobieta stawała się rytualnie nieczysta dlatego, że utraciła ze swojego organizmu krew, która traktowana była jako siedlisko życia. Po porodzie konieczne więc było przywrócenie w organizmie kobiety równowagi, czego mógł dokonać jedynie Bóg. Dlatego należało złożyć odpowiednie ofiary. Nie wiemy, dlaczego płeć dziecka decydowała o długości czasu koniecznego do oczyszczenia. Być może miał na to wpływ jakiś czynnik kulturowy lub ówczesne przekonanie na temat różnic pomiędzy mężczyznami i kobietami. Trąd u ludzi: nabrzmienia, wysypki lub plamy. Zasady podane w rozdziale 13 służyły do odróżnienia przejściowych chorób skóry od trądu, który budził grozę jako choroba nieuleczalna i zaraźliwa. Przepisy dotyczące trądu obejmują wszelkiego rodzaju choroby skórne i podają wskazania pomagające w odróżnieniu lżejszych dolegliwości, takich jak egzema, łuszczyca czy grzybica, od trądu właściwego. Ogólnym mianem trądu określa się w nich także różnego
223
KAPŁAŃSKA 11,46 — 13,2
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 224
a) na siedem dni – kwarantanna miała przede wszystkim znaczenie rytualne, ale zapobiegała również rozprzestrzenianiu się choroby. b) cały… jest czysty – objawy stwierdzone przez kapłana wskazują na inne, niegroźne schorzenie, które tylko początkowo przypomina trąd. Trąd prowadzi bowiem do powstawania otwartych ran.
3
Kapłan obejrzy chore miejsce na skórze i jeżeli włosy w tym miejscu zbielały i jest ono bardziej wklęsłe niż pozostała skóra na ciele, to oznacza, że człowiek ten jest chory na trąd. Gdy kapłan to stwierdzi, uzna go za nieczystegos. 4Jeżeli jednak plama na jego skórze jest biała, ale miejsce nie jest bardziej wklęsłe niż reszta skóry i włosy nie pobielały, to kapłan odizoluje chorego na siedem dnia. 5Po siedmiu dniach obejrzy go ponownie, a gdy stwierdzi, że plama się nie powiększyła i nie rozszerzyła na skórze, odizoluje go jeszcze na siedem dni. 6Po siedmiu dniach kapłan znów go obejrzy, a gdy stwierdzi, że plama przyciemniała i nie rozszerzyła się na skórze, uzna go za czystegos. Była to bowiem tylko wysypka. Ów człowiek wypierze swoje ubranie i będzie czysty. 7Jeżeli jednak po ostatnim pokazaniu się kapłanowi w celu oczyszczenias wysypka wyraźnie rozszerzyła się na skórze, chory stawi się u kapłana ponownie. 8Kapłan go obejrzy, a gdy zauważy, że wysypka dalej się rozszerza, uzna go za nieczystego: jest to bowiem trąd. Wyraźne objawy trądu Jeżeli ktoś jest już chory na trąd, ma być przyprowadzony do kapłana, 10aby on go obejrzał. Gdy kapłan stwierdzi, że na skórze jest białe nabrzmienie, włosy na nim zbielały oraz pojawiła się rana, 11to znaczy, że na jego skórze jest już zastarzały trąd. Wtedy kapłan uzna go za nieczystegos. Nie musi go jednak izolować, ponieważ wiadomo, że jest on już nieczysty. 12 Jeżeli jednak trąd rozwinie się w ten sposób, że pokryje całą skórę od stóp do głów, gdziekolwiek kapłan spojrzy, 13w tym przypadku kapłan, który stwierdzi, że trąd pokrywa całe ciało, uzna go za czystegos, bo skoro cały stał się biały, jest czysty b. 14 Jednak w dniu, w którym ukażą się na nim rany, będzie nieczysty. 15Kapłan je obejrzy i uzna go za nieczystego. Rany są nieczyste, bo to jest trąd. 16Gdyby jednak rany się zasklepiły, wtedy przyjdzie do kapłana. 17Ten go obejrzy, a gdy stwierdzi, że chore miejsca zbielały, uzna go za czystego. Jest on czysty. 9
Wrzody Jeżeli komuś pojawił się wrzód na skórze, a potem się zagoił, 19lecz na miejscu wrzodu będzie białe nabrzmienie lub 18
rodzaju pleśni lub grzyby pojawiające się np. na ubraniach lub domostwach. Do stwierdzania rodzaju choroby wyznaczony był kapłan i jego orzeczenie było dla chorego wiążące. Jeśli choroba nie ustępowała, chory musiał przebywać poza wspólnotą do końca życia (2Krl 15,5). Wyznaczenie kapłana do stwierdzania, czy ktoś jest chory, czy zdrowy wynikało z funkcji, jaką w starożytnym społeczeństwie Izraela piastowali kapłani jako znawcy tradycji i pisma oraz nosiciele wiedzy i kultury. Także sama choroba traktowana była w sposób religijny. Patrzono na nią jako na skutek grzechu i dopust Boga, a nawet jako na karę Bożą. Dlatego choroba eliminowała człowieka z życia społecznego, a przede wszystkim ze wspólnoty kultowej. Gdy chory – szczególnie trędowaty – wrócił do zdrowia, miał obowiązek złożyć ofiarę za swoje grzechy i ofiarę dziękczynną (Kpł 14). Jezus nie stosował się do przepisów zakazujących fizycznego kontaktu z chorymi na trąd (np. Mt 8,1-4) i nie pozwalał oceniać grzeszności człowieka na podstawie jego choroby (np. J 9,1nn).
KAPŁAŃSKA 13,3-19
224
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 225
biało-czerwona plama, powinien stawić się przed kapłanem, 20 aby on go obejrzał. Jeżeli kapłan stwierdzi, że plama jest bardziej wklęsła niż pozostała skóra, a włosy na niej zbielały, uzna go za nieczystegos. To jest choroba trądu, który rozwinął się na wrzodzie. 21Jeżeli jednak kapłan zauważy, że nie ma tam białych włosów ani wklęśnięcia na skórze, plama zaś przyciemniała, to odizoluje go na siedem dni. 22Jeżeli plama wyraźnie rozszerzy się na skórze, kapłan uzna go za nieczystego, bo to jest choroba trądu. 23Jeżeli zaś pozostanie bez zmian i nie rozszerzy się, to jest to tylko blizna po wrzodzie, dlatego kapłan uzna go za czystegos. Oparzelina 24 Jeżeli ktoś ma na skórze oparzelinę i na niej pojawi się biało-czerwona albo biała plama, 25wtedy pokaże ją kapłanowi. Jeśli kapłan stwierdzi, że włosy na niej zbielały i że jest bardziej wklęsła niż otaczająca ją skóra – to jest to trąd, który rozwinął się na oparzelinie. Kapłan uzna go za nieczystegos, bo jest to choroba trądu. 26Jeżeli jednak kapłan zauważy, że na plamie nie ma białych włosów ani wklęśnięcia na skórze, plama zaś przyciemniała, to odizoluje go na siedem dni. 27W siódmym dniu kapłan obejrzy go ponownie. Jeśli plama wyraźnie rozszerzyła się na skórze, wtedy kapłan uzna go za nieczystego, bo to jest choroba trądu. 28Jeżeli jednak plama pozostała bez zmian, nie rozszerzyła się na skórze, lecz przyciemniała, jest to nabrzmienie po oparzeniu. Kapłan uzna go za czystegos, gdyż jest to blizna po oparzeniu.
Lb 5,2
Trąd na głowie lub na brodzie 29 Jeżeli jakiemuś mężczyźnie lub kobiecie pojawi się rana na głowie lub na brodzie, 30to obejrzy ją kapłan. Jeśli stwierdzi, że jest ona bardziej wklęsła niż otaczająca ją skóra, a włosy na niej są żółte i cienkie, uzna tego człowieka za nieczystegos. To jest grzybica, trąd głowy i brody. 31Jeżeli jednak kapłan zauważy u dotkniętego grzybicą, że rana nie jest bardziej wklęsła niż otaczająca ją skóra, lecz nie ma na niej czarnych włosów, to odizoluje go na siedem dni. 32W siódmym dniu obejrzy go ponownie. Jeżeli stwierdzi, że grzybica się nie rozszerzyła, że nie ma na niej żółtych włosów i że rana nie jest wklęsła, 33wtedy każe mu się ogolić, ale chore miejsce zostawić nieogolone. Potem kapłan odizoluje go jeszcze na siedem dni. 34Siódmego dnia kapłan znów obejrzy chore miejsce. Jeżeli stwierdzi, że grzybica nie rozszerzyła się na skórze i że rana nie jest bardziej wklęsła niż otaczająca ją skóra, uzna go za czystegos. On zaś wypierze swoje szaty i będzie czysty. 35 Jeżeli jednak po jego oczyszczenius grzybica będzie się wyraźnie rozszerzać na skórze, 36kapłan znów go obejrzy. Jeżeli zauważy, że grzybica rozprzestrzenia się po skórze, nie musi 225
KAPŁAŃSKA 13,20-36
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 226
a) wykwit trądu – chodzi tu raczej o pleśń lub grzyb.
już szukać żółtych włosów, bo jest on nieczysty. 37Jeżeli jednak stwierdzi, że grzybica się nie rozszerza i że rosną w tym miejscu czarne włosy, to znaczy, że grzybica została wyleczona. Jest on czysty i kapłan uzna go za czystego. Liszaje Jeżeli u mężczyzny lub kobiety pojawi się na skórze wiele białych plam, 39kapłan je obejrzy. Jeśli stwierdzi, że te białe plamy na skórze są przyciemnione, to jest to liszaj i ta osoba jest czystas.
38
Trąd na łysinie 40 Jeżeli komuś wyłysieje głowa, to jest on łysy, ale czystys. 41Jeżeli ktoś wyłysiał nad czołem, to jest łysy z przodu, ale jest czysty. 42Jeżeli jednak na łysej głowie lub nad wyłysiałym czołem pojawi się biało-czerwonawa plama, to jest to trąd, który rozwinął się na łysinie lub na łysiejącym czole. 43Gdy kapłan go obejrzy i stwierdzi, że powstałe nabrzmienie na jego łysinie lub nad czołem jest biało-czerwonawe i że przypomina trąd na skórze innych części ciała, 44jest on trędowaty i nieczystys. Kapłan ogłosi go nieczystym, bo na jego głowie jest ognisko trądu. Przepisy dla trędowatych Człowiek dotknięty trądem będzie nosił podarte ubranie, włosy będzie miał w nieładzie, zasłoni sobie brodę i będzie wołał: «Nieczystys! Nieczysty!». 46Przez cały czas trwania tej choroby będzie nieczysty. Będzie mieszkał sam, za obozem.
45
Trąd na odzieży Jeżeli na ubraniu z wełny albo z lnu pojawi się wykwit trądua, 48czy to na wątku, czy to na osnowie tkaniny z lnu lub wełny, albo też na jakimkolwiek wyrobie skórzanym 49i jeżeli ta plama będzie miała kolor zielonkawy lub biało-czerwonawy na ubraniu lub na skórze, na wątku lub osnowie tkaniny bądź też na jakimkolwiek przedmiocie skórzanym – to jest to trąd i kapłan powinien go zobaczyć. 50Gdy kapłan obejrzy rzecz skażoną, każe trzymać ją osobno przez siedem dni. 51 Siódmego dnia ponownie ją obejrzy. Jeżeli plama rozprzestrzeniła się na ubraniu, na wątku tkaniny lub na osnowie, bądź też na jakimś przedmiocie skórzanym używanym do różnych celów – to jest to trąd złośliwy, a ta rzecz jest nieczystas. 52Spali więc to ubranie, tkaninę z wełny lub lnu skażoną na wątku lub na osnowie i każdy zarażony przedmiot skórzany. Jest to trąd złośliwy, dlatego ta rzecz ma być spalona w ogniu. 53Jeżeli kapłan zauważy, że plama nie rozprzestrzeniła się na ubraniu ani na wątku tkaniny, ani na osnowie, ani też na jakimś przedmiocie skórzanym, 54to każe 47
KAPŁAŃSKA 13,37-54
226
Lb 5,2
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 227
skażoną rzecz wyprać i trzymać osobno jeszcze przez siedem dni. 55Gdy później kapłan obejrzy tę wypraną rzecz i zauważy, że plama nie zmieniła koloru, to – chociaż nie rozprzestrzeniła się dalej – rzecz ta jest jednak nieczysta i masz ją spalić w ogniu, gdyż jest zniszczona z jednej lub drugiej strony. 56Jeżeli jednak kapłan stwierdzi, że po wypraniu plama przyciemniała, oderwie to miejsce z ubrania, ze skóry, z wątku tkaniny lub osnowy. 57Jeżeli później plama znowu się ukaże na ubraniu, na wątku, na osnowie lub innym przedmiocie skórzanym, to jest to wykwit trądu. W ogniu spalisz tylko to miejsce skażone. 58Ubranie natomiast, wątek tkaniny, osnowę lub wszelki przedmiot skórzany, który został wyprany i usunięto z niego zarażone miejsce, należy wyprać po raz drugi i będzie czystys. 59To jest prawo dotyczące zarazy trądu na ubraniu wełnianym albo lnianym, na wątku tkaniny lub na osnowie, bądź też na jakimkolwiek przedmiocie skórzanym, by określić, co jest czyste, a co nieczyste”.
a) nitki karmazynowe – karmazyn był cenną tkaniną koloru czerwonego lub szkarłatnego. b) hizop – chodzi o roślinę (majeranek syryjski), której gałązki osiągają 90 cm długości. Był wykorzystywany do rytualnych pokropień (np. Wj 12,22; Kpł 14,4; Ps 51,9; Hbr 9,19). c) bez skazy – zob. Kpł 1,3+.
Obrzędy po wyzdrowieniu z trądu 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„To będzie prawo dla trędowatego w dniu jego oczyszczenias: Przyprowadzą go do kapłana, 3który wyjdzie do niego poza obóz i go obejrzy. Gdy stwierdzi, że rana trądu u trędowatego się zagoiła, 4każe mu przynieść na obrzęd oczyszczenia się dwa żywe i czystes ptaki, kawałek drzewa cedrowego, nitki karmazynowea i hizopb. 5Potem kapłan każe zabić jednego ptaka nad naczyniem glinianym ze źródlaną wodą. 6Następnie weźmie żywego ptaka, kawałek drzewa cedrowego, nitki karmazynowe i hizop i zanurzy te przedmioty oraz żywego ptaka we krwi ptaka zabitego nad naczyniem ze źródlaną wodą. 7 Potem siedem razy pokropi oczyszczającego się z trądu i uzna go za czystego, a żywego ptaka wypuści na otwarte pole. 8Oczyszczony wypierze swoje szaty, zgoli wszystkie włosy, wykąpie się w wodzie i będzie czysty. Potem może wejść do obozu, ale jeszcze przez siedem dni będzie mieszkał poza swoim namiotem. 9Siódmego dnia zgoli wszystkie włosy, na głowie, na brodzie, zgoli brwi i wszystkie pozostałe włosy na swoim ciele. Potem wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie czysty. 10 Ósmego dnia weźmie dwa barankis bez skazy c, jedną owcę jednoroczną bez skazy, trzy dziesiąte efys najczystszej mąki
14
Mt 8,4; Łk 17,14
Lb 19,6.18; Ps 51,9
Obrzędy po wyzdrowieniu z trądu. Rytuał oczyszczenia stosowany po wyzdrowieniu z trądu zawierał wiele elementów używanych w podobnych sytuacjach przez mezopotamskich kapłanów. Obrzęd opisany w Kpł 14,1-32 ma charakter symboliczny i jest podobny do obrzędu palenia czer wonej krowy, której popiół służył do oczyszczeń (Lb 19,1-10+). Wymowny jest także gest wypuszczenia ptaka, który po obrzędzie unosił niejako w powietrze nieczystość trędowatego. Przypomina to obrzęd z Dnia Przebłagania, gdy wypędzano na pustynię kozła, na którym w sposób symboliczny złożone były grzechy ludu (Kpł 16,22). W obrzędzie oczyszczenia po wyzdrowieniu z trądu chodzi o oczyszczenie z grzechu, którego skutkiem był trąd. Wyrażają to ofiary przebłagalna i zadośćuczynienia. Celem obrzędu było ponowne włączenie człowieka do wspólnoty narodowej i kultowej.
227
KAPŁAŃSKA 13,55 — 14,10
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 228
a) log – najmniejsza jednostka pojemności stosowana do odmierzania oliwy. Wynosiła ok. 0,3 litra. b) obrzędu kołysania – zob. Kpł 7,30+. c) Ryt pomazania krwią, a następnie namaszczenia oliwą (ww. 17-18) przypomina święcenia kapłanów (Wj 29,20; Kpł 8,12.23n) i prawdopodobnie wyraża ponowne włączenie do wspólnoty. d) synogarlica – zob. Kpł 1,14+.
KAPŁAŃSKA 14,11-29
zaprawionej oliwą na ofiarę pokarmowąs i jeden loga oliwy. 11 Kapłan, który dokonuje oczyszczenia tego człowieka, zaprowadzi go przed wejście do Namiotu Spotkanias i złoży przed PANEM jego dary. 12Potem weźmie jednego baranka oraz log oliwy i złoży je na ofiarę wynagradzającąs, dokonując nimi obrzędu kołysaniab przed PANEM. 13Potem zabije baranka na miejscu, gdzie są zabijane zwierzęta na ofiary przebłagalnes i całopalnes, czyli na miejscu świętym. Zarówno bowiem ofiara przebłagalna, jak i ofiara wynagradzająca należą do kapłana, gdyż są najświętsze. 14Następnie kapłan weźmie nieco krwis z ofiary wynagradzającej i pomaże nią koniec prawego ucha człowieka poddającego się oczyszczeniu, kciuk jego prawej ręki i wielki palec jego prawej nogic. 15 Potem kapłan weźmie log oliwy i wyleje nieco na swoją lewą dłoń. 16W tej oliwie na lewej dłoni zanurzy prawy palec i pokropi nią siedem razy przed PANEM. 17Oliwą pozostałą na dłoni pomaże prawe ucho człowieka poddającego się oczyszczeniu, kciuk jego prawej ręki i wielki palec prawej nogi, nad miejscem pomazanym krwią ofiary wynagradzającej. 18 Resztę oliwy, która jest na jego dłoni, wyleje na głowę człowieka poddającego się oczyszczeniu. W ten sposób dokona za niego zadośćuczynienia przed PANEM. 19Potem kapłan złoży ofiarę przebłagalną i dokona zadośćuczynienia za człowieka poddającego się oczyszczeniu z jego nieczystościs. Następnie zabije zwierzę na ofiarę całopalną. 20Gdy kapłan złoży na ołtarzus ofiarę całopalną i ofiarę pokarmową oraz dokona za niego obrzędu zadośćuczynienia, stanie się on czysty. 21 Gdyby jednak ów człowiek był ubogi i nie byłoby go na to stać, to weźmie jednego baranka na ofiarę wynagradzającą, aby dokonano nim obrzędu kołysania jako zadośćuczynienie za niego, dziesiątą część efy najczystszej mąki zaprawionej oliwą na ofiarę pokarmową, log oliwy, 22dwie synogarliced lub dwa młode gołębie, na ile go stać. Jeden ptak będzie na ofiarę przebłagalną, a drugi na całopalenie. 23Przyniesie je ósmego dnia do kapłana na swoje oczyszczenie przed wejście do Namiotu Spotkania, przed PANA. 24Kapłan weźmie baranka na ofiarę wynagradzającą oraz log oliwy i dokona nimi obrzędu kołysania przed PANEM. 25Potem zabije baranka na ofiarę wynagradzającą, weźmie z niej nieco krwi i pomaże nią koniec prawego ucha człowieka poddającego się oczyszczeniu, kciuk jego prawej ręki i wielki palec prawej nogi. 26Następnie wyleje na lewą dłoń trochę oliwy, 27w której umoczy prawy palec i pokropi nią siedem razy przed PANEM. 28Oliwą pozostałą na dłoni pomaże koniec prawego ucha człowieka poddającego się oczyszczeniu, kciuk jego prawej ręki i wielki palec prawej nogi, nad miejscem pomazanym krwią ofiary wynagradzającej. 29Resztę oliwy, jaka pozostała mu na dłoni, wyleje na głowę człowieka poddającego się oczyszcze228
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 229
niu, aby dokonać za niego zadośćuczynienia przed PANEM. 30 Potem ofiaruje synogarlicę albo młodego gołębia, na ile go było stać. 31Jednego ptaka złoży na ofiarę przebłagalną, a drugiego na całopalenie razem z ofiarą pokarmową. W ten sposób kapłan dokona za niego zadośćuczynienia przed PANEM. 32 To jest prawo dotyczące człowieka chorego na trąd, którego nie było stać na ofiarę za oczyszczenie”.
a) zaraza trądu – w tym wypadku chodzi również o pleśń lub grzyb na ścianach domu. b) nitki… hizop – zob. Kpł 14,4+.
Trąd na domach PANs powiedział do Mojżesza i Aarona: 34„Gdy wejdziecie do ziemi Kanaans, którą daję wam w posiadanie, a Ja dopuszczę, że w należącym do was domu, w tym kraju, pojawi się zaraza trądua, 35wtedy właściciel domu przyjdzie do kapłana i powie: «Jakaś zaraza pojawiła się w moim domu». 36Wówczas kapłan każe opróżnić dom, nim przyjdzie obejrzeć tę zarazę, aby się nie zanieczyściło to wszystko, co w nim się znajduje. Potem dopiero kapłan przyjdzie obejrzeć dom. 37 Kapłan przyjrzy się zarazie, a gdy zauważy na ścianach domu jakieś zielonkawe lub czerwonawe dołki, które tworzą na ścianie wyraźne wklęśnięcia, 38wtedy wyjdzie z niego przed drzwi wejściowe i zamknie dom na siedem dni. 39W siódmym dniu wróci i gdy stwierdzi, że zaraza rozprzestrzeniła się na ścianach tego domu, 40wówczas rozkaże wyrwać kamienie, na których jest zaraza, i wyrzucić je poza miasto na miejsce nieczystes. 41Później każe skrobać wszystkie ściany wewnątrz domu, a zeskrobany tynk wyrzucić za miasto na miejsce nieczyste. 42Potem wezmą inne kamienie i wmurują je na miejsce poprzednich oraz inną zaprawę i otynkują ten dom. 43Gdy jednak zaraza powróci i rozwinie się w domu, mimo że wcześniej usunięto z niego kamienie, zeskrobano stare tynki i nałożono nowe, 44kapłan znów przyjdzie go obejrzeć. Jeżeli stwierdzi, że zaraza się rozszerzyła, to znaczy, że jest to trąd złośliwy i dlatego dom jest nieczysty. 45Należy go więc zburzyć, a jego kamienie, drewno i całą zaprawę wynieść poza miasto, na miejsce nieczyste. 46Gdyby ktoś wszedł do tego domu podczas jego zamknięcia, będzie nieczysty aż do wieczora. 47Gdyby ktoś spał w tym domu lub coś w nim jadł, będzie musiał wyprać swoje ubranie. 48Jeżeli zaś kapłan wejdzie do tego domu i stwierdzi, że po otynkowaniu zaraza się nie rozprzestrzenia, to uzna go za czystys, ponieważ zaraza została usunięta. 49 Aby oczyścićs ten dom, kapłan weźmie dwa ptaki, kawałek drzewa cedrowego, nitki karmazynowe i hizopb. 50Jednego ptaka zabije nad naczyniem glinianym ze źródlaną wodą. 51Następnie weźmie kawałek drzewa cedrowego, hizop, nitki karmazynowe oraz żywego ptaka i zanurzy we krwi zabitego ptaka i w wodzie źródlanej, po czym pokropi dom siedem razy. 52Gdy oczyści dom krwiąs ptaka, wodą źródlaną, żywym ptakiem, 33
229
KAPŁAŃSKA 14,30-52
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 230
a) synogarlica – zob. Kpł 1,14+.
drzewem cedrowym, nitkami karmazynowymi, 53wypuści żywego ptaka za miastem na otwarte pola. W ten sposób dokona obrzędu zadośćuczynienia za ten dom, a on stanie się czysty. 54 Oto jest prawo, które dotyczy każdej zarazy trądu i grzybicy, 55 trądu ubrania i domu, 56nabrzmienia, wysypki i białej plamy, 57 aby pouczyć, kiedy jakaś rzecz jest czysta, a kiedy nieczysta. To jest prawo odnoszące się do trądu”. Nieczystość seksualna u mężczyzny i kobiety 1 PANs powiedział do Mojżesza i Aarona: 2„Powiedzcie Izraelitom: Jeżeli mężczyzna będzie miał wyciek z penisa, to ten wyciek jest nieczystys. 3To prawo dotyczy jego nieczystości, i to zarówno w przypadku, gdy jego ciałos wydala wycieki, jak i wtedy, gdy je zatrzymuje. W obu przypadkach jest to nieczystość. 4Nieczyste będzie każde posłanie, na którym leżał chory na wycieki, i każdy przedmiot, na którym siedział. 5Ktokolwiek by dotknął jego łóżka, musi wyprać swoje ubranie, wykąpać się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 6Kto by usiadł na rzeczy, na której siedział chory na wycieki, musi wyprać swoje ubranie, wykąpać się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 7Kto by dotknął ciała chorego na wycieki, wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 8Gdyby chory na wycieki plunął na człowieka czystegos, to ten wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 9Każde siodło, na którym siedział chory na wycieki, będzie nieczyste. 10Kto by dotknął czegokolwiek z tego, co było pod nim, będzie nieczysty aż do wieczora. Kto by niósł jego rzeczy, wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 11Ten zaś, kogo by dotknął chory na wycieki, który wcześniej nie umył rąk w wodzie, wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 12Naczynie gliniane, dotknięte przez chorego na wycieki, ma być rozbite, a każde naczynie drewniane umyte w wodzie. 13 Gdy chory na wycieki wróci do zdrowia, odliczy siedem dni na swoje oczyszczenies, wypierze swoje szaty, wykąpie się w źródlanej wodzie i będzie czysty. 14Ósmego dnia weźmie dwie synogarlicea lub dwa młode gołębie i przyjdzie przed PANA przed Namiot Spotkanias i wręczy je kapłanowi. 15Kapłan złoży je na ofiarę: jednego na ofiarę przebłagalnąs, drugiego na ca-
15
Nieczystość seksualna u mężczyzny i kobiety. W starożytności wśród niektórych ludów aktywność seksualna, a także różne niedomagania związane z narządami płciowymi uniemożliwiały ludziom udział w kulcie i kontakt z jakąkolwiek świętością. Według Księgi Kapłańskiej człowiek stawał się nieczysty rytualnie nie tylko wtedy, gdy miał chorobę narządów płciowych, ale także z powodu ich nor malnego funkcjonowania (współżycie, miesiączka, polucja). Wynikało to z tego, że np. miesiączkę lub akt płciowy postrzegano jak utratę sił witalnych – czyli zachwianie równowagi życia. Chorobą, która prawdopodobnie najczęściej nękała ludzi w tamtym czasie, była rzeżączka. Szczegółowe przepisy higieniczne miały na celu zatrzymanie rozprzestrzeniania się zakażeń. Nieczystość rytualna spowodowana nor malnym funkcjonowaniem narządów płciowych ustępowała, gdy człowiek się umył. W przypadku
KAPŁAŃSKA 14,53 — 15,15
230
03_Kpl
9/3/08
Pwt 23,11n
Rdz 31,34n
Mt 9,20
2:10 PM
Page 231
łopalenies i tak dokona zadośćuczynienia przed PANEM za nieczystość spowodowaną wyciekami tego człowieka. 16 Mężczyzna, który miał wypływ nasienia, umyje w wodzie całe ciało i będzie nieczysty aż do wieczora. 17Każde ubranie lub skóra, na które wyleje się nasienie, należy wyprać w wodzie i będą nieczyste aż do wieczora. 18Gdy mężczyzna podczas współżycia z kobietą miał wypływ nasienia, to oboje wykąpią się w wodzie i będą nieczyści aż do wieczoraa. 19 Kobieta, która ma miesiączkę, będzie nieczysta przez siedem dni. Każdy, kto by jej dotknął, będzie nieczysty aż do wieczora. 20Wszystko, na czym się ona położy lub usiądzie podczas miesiączki, będzie nieczyste. 21Każdy, kto by dotknął jej łóżka, wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 22Jeśli ktoś dotknie jakiejkolwiek rzeczy, na której siedziała, wypierze ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 23Gdyby ktoś dotknął przedmiotu, który miał kontakt z jej łóżkiem lub rzeczą, na której siedziała, będzie nieczysty aż do wieczora. 24Gdyby w tym czasie mężczyzna współżyłb z tą kobietą, przejmie jej nieczystość i będzie nieczysty przez siedem dni. Każde łóżko, na którym się położy, będzie nieczyste. 25 Jeżeli kobieta ma upływ krwis przez długi czas, poza normalną miesiączką, albo gdy ten upływ przeciągnie się poza okres miesiączkowania, będzie nieczysta tak jak w dniach comiesięcznego krwawienia. 26Każde łóżko, na którym się położy w czasie upływu krwi, będzie nieczyste, i każda rzecz, na której usiądzie, będzie nieczysta, tak jak podczas jej comiesięcznego krwawienia. 27Każdy, kto by dotknął tych rzeczy, będzie nieczysty. Wypierze swoje ubranie, wykąpie się w wodzie i będzie nieczysty aż do wieczora. 28 Gdy upływ krwic ustanie, wtedy odliczy siedem dni, po których będzie czysta. 29Ósmego dnia weźmie dwie synogarlice lub dwa młode gołębie i przyniesie je do kapłana przed wejście do Namiotu Spotkania. 30Kapłan złoży jednego na ofiarę przebłagalną, drugiego na całopalenie. Tak dokona zadośćuczynienia przed PANEM za upływ krwi, który czynił ją nieczystą.
a) Współżycie małżonków również powodowało, że stawali się rytualnie nieczyści. Z tego powodu mężczyźni przed wyruszeniem na świętą wojnę mieli obowiązek powstrzymania się od współżycia z żoną (1Sm 21,5n). b) współżył – istniał surowy zakaz współżycia z kobietą podczas jej miesiączki (Kpł 20,18). c) upływ krwi – chodzi o chorobliwy upływ krwi.
Zakończenie 31 Przestrzegajcie więc Izraelitów przed nieczystościąs, aby nie zostali za nią pokarani śmiercią i nie bezcześcili mojego świętego mieszkanias, które jest wśród nich”. 32Oto prawo, dotyczące stanów chorobowych trwała aż do wyzdrowienia i wymagane było złożenie odpowiednich ofiar, aby odzyskać stan czystości. W Ewangelii znajduje się opis spotkania Jezusa z kobietą cier piącą na krwotok (np. Mt 9,20-22). Mimo obowiązującego ją zakazu dotknęła Jezusa, który w jej geście dostrzegł wiarę konieczną do uzdrowienia. Postawa Jezusa miała na celu zmianę poglądów starożytnych na sposób traktowania chorych i przeciwstawienie się jednoznacznemu wiązaniu chorób z grzesznością człowieka. Jezus nie zajmował się sprawami higieny, które są czymś oczywistym, nawoływał natomiast do czystości w myślach, pragnieniach i czynach (np. Mt 15,10-20; por. Mt 5,27nn). Wiele chorób jest bowiem wynikiem odrzucenia wskazań moralnych i np. lekceważącego traktowania sfery seksualnej.
231
KAPŁAŃSKA 15,16-32
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 232
a) miejsce najświętsze – in. święte świętych (Wj 26,31-35). Do tego miejsca mógł wejść tylko najwyższy kapłan jeden raz w roku, w Święto Przebłagania (Hbr 9,7), by dokonać obrzędu przebłagania za grzechy własne, kapłanów i całego ludu. W tym dniu mógł także wymówić imię Boga – Jahwe. Zob. Słownik.
tego, który cierpi na wycieki, i tego, z którego wypływa nasienie, przez co staje się nieczysty. 33Dotyczy ono także kobiety, z powodu jej comiesięcznego krwawienia. A więc dotyczy zarówno mężczyzny, jak i kobiety. Dotyczy ponadto mężczyzny, który by współżył z kobietą w okresie jej nieczystości.
b) płytę przebłagalną – wykonana była ze złota i przykrywała skrzynię, zwaną Arką Przymierza (Wj 25,17-22). Nad tą płytą najwyższy kapłan dokonywał obrzędu przebłagania za grzechy swoje i ludu (ww. 6.13-15).
Rytuał na święty Dzień Przebłagania
c) Są to pokutne szaty najwyższego kapłana, które zdejmował po złożeniu ofiary, po czym wkładał uroczysty strój (w. 24; por. Wj 28). d) Azazel – ludy starożytnego Wschodu wierzyły, że pustynię zamieszkują demony. Jednym z nich był Azazel. Ślady tych wierzeń spotykamy również w Piśmie Świętym (Iz 13,21; 34,14; Mt 12,43).
Przygotowanie 1 PANs przemówił do Mojżesza po śmierci dwóch synów Aarona, którzy zostali pokarani śmiercią, gdy zbliżyli się do PANA. 2Rzekł PAN do Mojżesza: „Powiedz swojemu bratu Aaronowi, aby poza wyznaczonym czasem nie wchodził do miejsca najświętszegoa za zasłonę, przed płytę przebłagalnąb, która jest nad arką, aby nie umarł, gdy się ukażę w obłoku nad płytą przebłagalną. 3Oto jak Aaron może wejść do miejsca najświętszego: Weźmie młodego cielca na ofiarę przebłagalnąs i baranas na ofiarę całopalnąs. 4Ubierze się w świętą tunikę z lnu, na swoje ciało nałoży lniane spodnie, przepasze się lnianym pasem, a na głowę włoży lniany zawójc. To są święte szaty, które włoży, gdy wykąpie się w wodzie. 5Od Izraelitów weźmie dwa kozły na ofiarę przebłagalną i jednego barana na ofiarę całopalną.
16
Ofiary ze zwierząt Potem Aaron przyprowadzi cielca na ofiarę przebłagalnąs za siebie i dokona obrzędu zadośćuczynienia za siebie i za swoją rodzinę. 7Następnie weźmie obydwa kozły, postawi je przed PANEMs, przed wejściem do Namiotu Spotkanias 8i rzuci o nie losy: jeden los będzie dla PANA, a drugi dla Azazelad. 9 Aaron przyprowadzi kozła, którego los wskazał dla PANA, i złoży go na ofiarę przebłagalną. 10Kozła, którego los wskazał dla Azazela, postawi żywego przed PANEM, aby dokonać nad nim obrzędu zadośćuczynienia, a potem wypędzić go na pustynięs dla Azazela. 11 Aaron przyprowadzi cielca na ofiarę przebłagalną za siebie i dokona obrzędu zadośćuczynienia za siebie i za swoją ro6
Przygotowanie. W rozdziale 16 przedstawione zostały obrzędy, które należało odprawić w świętym Dniu Przebłagania (hebr. Jom Kippur; zob. Słownik: Święto Przebłagania). Większość obrzędów tego święta, a zwłaszcza wypędzenie kozła ofiarnego na pustynię dla demona Azazela, świadczy o starożytności tego rytuału. Samo święto nabrało jednak dużego znaczenia dopiero po powrocie Żydów z wygnania babilońskiego (586 r. przed Chr.) i po dziś dzień jest przez nich obchodzone 10 dnia miesiąca Tiszri (wrzesień/październik) jako dzień pokuty, pojednania z Bogiem i ludźmi oraz zadośćuczynienia. Obecnie podczas tego święta przypomina się także o dniu sądu i końcu świata. Coroczne obchody tego święta miały na celu umocnienie łaski udzielonej Izraelitom przez Boga na Synaju. Umocnienie to polegało również na tym, że łaska ta była niejako na nowo udzielana, gdyż Izraelici tracili ją z powodu grzechów. Bóg umacniał więc w Izraelitach świadomość, że są narodem wybranym, królestwem kapłanów i ludem świętym (Wj 19,5n), i wzywał ich, aby postępowali zgodnie z udzieloną im godnością. Autor Listu do Hebrajczyków potraktował obrzędy tego święta jako zapowiedź zbawczej ofiary Jezusa Chrystusa (Hbr 9). Jego ofiara, jako najwyższego kapłana Nowego Przymierza, zdecydowanie przewyższyła dawny obrzęd, ponieważ On nie z krwią kozłów i cielców, lecz przez własną krew wszedł raz na zawsze do świątyni, znajdując wieczne odkupienie (Hbr 9,12) dla wszystkich wierzących.
KAPŁAŃSKA 15,33 — 16,11
232
Kpł 10,1n; 23,26-32; Lb 29,7-11; Hbr 9,6-14
Wj 19,12; Wj 25,17n
03_Kpl
9/3/08
Wj 33,20n
Ez 45,18-20; Rz 3,25n
Tb 8,3; Iz 13,21; 34,14; Mt 12,43
2:10 PM
Page 233
dzinę. Następnie zabije cielca na ofiarę przebłagalną za siebie. 12 Z ołtarzas, który stoi przed PANEM, weźmie kadzielnicęa wypełnioną rozżarzonymi węglami oraz dwie pełne garści wonnego kadzidła w proszku i wniesie za zasłonę. 13Kadzidło rzuci na ogień przed PANEM, a obłok kadzidła okryje płytę przebłagalnąb, która znajduje się nad Arką Świadectwas, dlatego nie umrzec. 14Potem weźmie trochę krwis cielca na palec i pokropi nią nad płytą przebłagalną od strony wschodniej, natomiast przed płytą przebłagalną pokropi krwią siedem razy. 15Potem zabije kozła na ofiarę przebłagalną za lud, wniesie jego krew za zasłonę i uczyni z jego krwią to samo, co uczynił z krwią cielca: pokropi nią płytę przebłagalną z góry i z przodu. 16 Aaron dokona obrzędu zadośćuczynienia nad miejscem świętyms za nieczystościs synów Izraelas, za ich przestępstwa i wszystkie ich grzechys. Tak uczyni ze względu na Namiot Spotkania, który się znajduje pośrodku ich nieczystości. 17 Gdy Aaron wejdzie do miejsca najświętszegos, aby dokonać obrzędu zadośćuczynienia, aż do jego wyjścia stamtąd nikt inny nie może przebywać w Namiocie Spotkania. On dokona zadośćuczynienia za siebie samego, za swoją rodzinę i za całe zgromadzenies Izraela. 18Gdy wyjdzie, podejdzie do ołtarza, który jest przed PANEM, i dokona nad nim obrzędu zadośćuczynienia. Weźmie trochę krwi cielca i kozła i pomaże nią dookoła rogi ołtarzad. 19Następnie umoczy palec we krwi i pokropi nią siedem razy. W ten sposób oczyścis ołtarz z nieczystości Izraelitów i poświęci go. 20 Kiedy ukończy obrzęd zadośćuczynienia nad miejscem świętym, Namiotem Spotkania i ołtarzem, przyprowadzi żywego kozła. 21Aaron położy obie ręce na jego głowie i wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitów, wszystkie przestępstwa i grzechy. Tak złoży je na głowę kozła i każe go wypędzić na pustynię wyznaczonemu do tego człowiekowi. 22W ten sposób kozioł wyniesie na sobie wszystkie ich winy do ziemi jałoweje. Gdy Aaron wyśle kozła na pustynię, 23wejdzie do Namiotu Spotkania, zdejmie lniane szaty, które włożył przed wejściem do miejsca świętego, i tam je złoży. 24Następnie wykąpie się w wodzie w miejscu poświęconym, ubierze się w swoje szaty, a po wyjściu stamtąd złoży własną ofiarę całopalnąs oraz ofiarę całopalną ludu, aby dokonać zadośćuczynienia za siebie i za lud. 25Tłuszcz ofiary przebłagalnej spali na ołtarzu. 26 Człowiek, który wypędził kozła dla Azazela, wypierze szaty, wykąpie się w wodzie i dopiero potem wróci do obozu. 27Skóry, mięso i zawartość trzewi cielca i kozła złożonych w ofierze przebłagalnej, których krew była wnoszona do miejsca świętego na obrzęd zadośćuczynienia, należy wynieść poza obóz i spalić. 28Ten, który je spali, wypierze szaty, wykąpie się w wodzie i dopiero potem wróci do obozu. 233
a) kadzielnica – zob. Kpł 10,1+. b) płytę przebłagalną – zob. Kpł 16,2+. c) nie umrze – autor wyraża tu przekonanie, że dym kadzidła przysłoni olśniewający majestat chwały Bożej, której widok uśmierciłby najwyższego kapłana. Lęk przed śmiercią podczas czynności kultycznych (Kpł 10,1-3) wiązał się także z ówczesnym rozumieniem świętości Boga i grzeszności człowieka (Iz 6,3.5). d) rogi ołtarza – Kpł 4,7+. e) Obrzęd związany z kozłem ofiarnym należy traktować symbolicznie, podobnie jak wypuszczenie ptaka w obrzędzie oczyszczenia człowieka, który wyzdrowiał z trądu (Kpł 14,7). W późniejszych czasach kozioł bywał strącany ze skały.
KAPŁAŃSKA 16,12-28
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 234
a) siódmego miesiąca – chodzi o miesiąc Tiszri (przełom września i października). b) będziecie pościć – jest to jedyny dzień w roku, w którym Prawo nakazuje pościć Izraelitom. W późniejszych czasach poszczono w sytuacjach zagrożenia (Jl 2,12nn) i w dni upamiętniające narodowe katastrofy (Za 7). c) po swoim ojcu – oznacza to, że urząd najwyższego kapłana ma przechodzić z ojca na syna w rodzie Aarona. d) usunięty – zob. Kpł 7,20+. e) uprawiali nierząd – zwrot ten oznacza oddawanie czci bożkom (np. Oz 1,2; 2,4nn; Jr 2,20nn).
Dodatkowe wskazania 29 To będzie dla was wieczne prawo: Dziesiątego dnia siódmego miesiącaa będziecie pościćb i powstrzymacie się od wszelkiej pracy, dotyczy to urodzonych w kraju, jak i cudzoziemców mieszkających wśród was. 30W tym dniu odbędzie się za was obrzęd zadośćuczynienia, aby was oczyścićs z wszystkich waszych grzechóws. Zostaniecie oczyszczeni przed PANEMs. 31 To będzie dla was szabats całkowitego odpoczynku. W tym dniu będziecie pościć. Jest to prawo wieczne. 32Obrzędu zadośćuczynienia dokona namaszczonys kapłan, który został wyświęcony po swoim ojcuc. Włoży on na siebie lniane szaty – święte szaty – 33i dokona obrzędu zadośćuczynienia nad miejscem najświętszyms, nad Namiotem Spotkanias i ołtarzems. Dokona również zadośćuczynienia za kapłanów i za cały lud. 34 To będzie dla was wieczne prawo, by raz w roku dokonywać obrzędu zadośćuczynienia za wszystkie grzechy Izraelitów”. Uczyniono tak, jak PAN nakazał Mojżeszowi.
Prawo świętości Miejsce rytualnego uboju 1 PANs rzekł do Mojżesza: 2„Powiedz Aaronowi, jego synom i wszystkim Izraelitom: Oto co PAN nakazał: 3 Gdyby jakiś człowiek z ludu Izraelas zabił cielca, owcę albo kozę w obozie lub poza obozem, 4a nie przyprowadził zwierzęcia przed wejście do Namiotu Spotkanias, aby je ofiarować w darze dla PANA przed Jego mieszkaniems, to będzie winien rozlania krwis. Z tego powodu ma być usuniętyd ze swojego ludu. 5Dlatego niech Izraelici przyprowadzają swoje ofiarys, które dotąd zabijali na otwartym polu, przed wejście do Namiotu Spotkania, do kapłana, by złożyć je dla PANA jako ofiary wspólnotowes. 6Kapłan natomiast pokropi krwią ołtarzs przed wejściem do Namiotu Spotkania i spali tłuszcz na miłą woń dla PANA. 7Nie będą już więcej składać ofiar dla demonóws, z którymi uprawiali nierząde. To będzie dla nich wieczne prawo przez pokolenia. 8Powiesz im jeszcze: Gdyby jakiś człowiek z ludu Izraela lub któryś z cudzoziemców, mieszkający wśród nich, składał ofiarę całopalnąs lub inną ofiarę 9i nie przyprowadził jej przed wejście do Namiotu Spotkania, aby ją ofiarować PANU, ma być usunięty ze swojego ludu!
17
Miejsce rytualnego uboju. W tym fragmencie zwrócona jest uwaga na rytualną świętość krwawej ofiary. Nie wolno zabijać zwierzęcia ofiarnego poza świątynią, gdyż jego krwią należy pokropić ołtarz i na nim spalić tłuszcz. W prawie tym chodziło głównie o wyraźne podkreślenie, że istnieje tylko jedno miejsce kultu, gdzie można składać krwawe ofiary. Wcześniejsze prawo dawało większą swobodę (Wj 20,24), a w Księdze Powtórzonego Prawa wyraźnie odróżnia się ubój sakralny od zwykłego uboju (Pwt 12,15n.20-25). Jednak i przy zwykłym uboju należało zachować rytuał pozbawienia zwierzęcia krwi (Pwt 12,23n; 1Sm 14,32-35). Było to podyktowane tym, że krew uważano za siedlisko życia (Kpł 17,11), a nawet utożsamiano ją z życiem (Rdz 9,5). Istniał też całkowity zakaz spożywania krwi zwierząt (np. Kpł 17,12-14; Pwt 12,15n).
KAPŁAŃSKA 16,29 — 17,9
234
Wj 20,24; Pwt 12,4-28
Iz 13,21
03_Kpl
9/3/08
Hbr 9,7.21n
Pwt 12,16
Wj 22,30; Pwt 14,21; Ez 4,14
2:10 PM
Page 235
Zakaz jedzenia krwi i padliny 10 Gdyby jakiś Izraelita lub któryś z cudzoziemców, mieszkający wśród nich, spożywał jakąkolwiek krews, Ja wystąpię przeciwko niemu i usunę go z jego ludu. 11Życie ciałas jest bowiem w jego krwi. Ja zezwoliłem wam składać ją na ołtarzus, aby była za was zadośćuczynieniem, bo z powodu życia, które jest we krwi, dokonuje się zadośćuczynieniea. 12Dlatego powiedziałem Izraelitom: Nikomu z was, tak samo cudzoziemcom, którzy wśród was mieszkają, nie wolno spożywać krwi! 13 Gdyby ktoś z Izraelitów lub któryś z cudzoziemców, mieszkających wśród was, upolował zwierzę albo ptaka, które można spożywać, to niech wyleje z nich krew i przysypie ją ziemią, 14 bo życie każdego żywego stworzenia ma siedzibę w jego krwi. Dlatego powiedziałem Izraelitom: Nie wolno wam spożywać krwi żadnej żywej istoty, bo życie jest w jej krwi, a kto by ją spożył, ma być usuniętyb z ludu. 15 Gdyby ktoś spośród mieszkańców kraju lub cudzoziemców zjadł mięso zwierzęcia, które padło lub zostało rozszarpane, wypierze szaty, wykąpie się w wodzie i będzie nieczystys aż do wieczora. Potem będzie czystys. 16Gdyby natomiast nie wyprał swoich szat i się nie wykąpał, będzie obciążony winą”.
a) W teologii kapłańskiej tylko przez krew, jako największą świętość żywej istoty, mogło dokonać się zadośćuczynienie za grzechy (Hbr 9,22). b) usunięty – zob. Kpł 7,20+.
Zakazy nadużyć seksualnych 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Przemów do Izraelitów i oznajmij im: Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 3Nie naśladujcie obyczajów ziemi egipskiej, w której mieszkaliście, ani ziemi Kanaans, do której was prowadzę. Nie postępujcie według ich praw. 4Macie wypełniać moje nakazy i przestrzegać moich praw oraz postępować według nich – Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 5Będziecie przestrzegać moich praw i nakazów, a kto je wypełni, dzięki nim będzie żyć – Ja jestem PANEM! 6 Nikt z was nie może zbliżyć się do swojej bliskiej krewnej, aby z nią współżyć – Ja jestem PANEM! 7 Nie odsłonisz nagości swojego ojca, współżyjąc ze swoją matką. To jest twoja matka, nie wolno ci z nią współżyć. 8Nie wolno ci współżyć z żoną twojego ojca, bo ona należy do niego. 9Nie wolno ci współżyć ze swoją siostrą, która jest córką twojego ojca lub córką twojej matki, urodzoną w domu lub poza nim. Nie wolno ci odsłonić jej nagości.
18
Wj 23,23n
Ne 9,29; Ez 20,11; Rz 10,5; Ga 3,12
Pwt 23,1; 27,20 Pwt 27,22
Zakaz jedzenia krwi i padliny. W Prawie mojżeszowym często pojawia się zakaz jedzenia krwi zwierząt (np. Kpł 3,17; 7,26; Pwt 12,16.23-25). Uzasadnieniem jest to, że krew zapewnia ciału życie. Spożywanie krwi oznaczałoby więc brak szacunku wobec życia, którego dawcą jest Bóg (Rdz 9,3-6). Z czasem w judaizmie powstała instytucja rytualnego rzeźnika, którego obowiązkiem, po zabiciu zwierzęcia, było wypuszczenie z niego całej krwi. Gdy zwierzę zdechło lub zostało rozszarpane, krew pozostawała w jego ciele, dlatego jedzenie mięsa takiego zwierzęcia było zakazane (np. Wj 22,30; Kpł 11,11; Pwt 14,21; Ez 44,31; Dz 15,20). Zakaz nadużyć seksualnych. Celem zakazów jest obrona rodziny i narodu izraelskiego przed kazirodztwem, rozwiązłością oraz dewiacjami seksualnymi. Prawodawca stwierdza, że grzechy popełniane w sferze seksualnej nie tylko hańbią
235
KAPŁAŃSKA 17,10 — 18,9
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 236
a) Nie spalisz… dla Molocha… dziecka – zakaz dotyczy pogańskiej praktyki spalania dzieci na ofiarę dla Molocha, bóstwa czczonego w Kanaanie (Kpł 20,2-5; Pwt 12,31; 18,10). Takie wypadki zdarzały się w dziejach Izraela w okresach odstępstwa od Boga (np. Ez 16,21). Zwyczaj ten popierali i praktykowali niektórzy władcy (np. 2Krl 16,3; 21,6). Dzieci spalano w dolinie zwanej Ben-Hinnom (stąd grecka nazwa: Gehenna, późniejszy symbol piekła), np. 2Krl 23,10; Jr 7,31; 19,5n; 32,35. b) Praktyki homoseksualne traktowane są w Piśmie Świętym jako poważne wykroczenie przeciwko porządkowi Bożemu, dlatego nazwane zostały obrzydliwością i zboczeniem (Kpł 20,13; Rz 1,27). c) usuniecie – zob. Kpł 7,20+.
10
Nie wolno ci współżyć z córką twojego syna lub z córką twojej córki, bo przecież jest ona twoją krewną. 11Nie wolno ci współżyć z córką żony twojego ojca, gdyż ona jest dzieckiem twojego ojca i twoją siostrą; nie wolno ci odsłonić jej nagości. 12Nie wolno ci współżyć z siostrą twojego ojca, bo ona jest krewną twojego ojca. 13Nie wolno ci współżyć z siostrą twojej matki, bo ona jest krewną twojej matki. 14Nie wolno ci współżyć z żoną twojego stryja. To jest twoja ciotka i nie wolno ci z nią współżyć. 15Nie wolno ci współżyć ze swoją synową, bo ona jest żoną twojego syna; nie wolno ci odsłonić jej nagości. 16Nie wolno ci współżyć ze swoją bratową, bo ona należy do twojego brata. 17 Nie wolno ci współżyć jednocześnie z kobietą i jej córką lub wnuczką, bo one są spokrewnione. Postępowanie takie byłoby nikczemne. 18Nie weźmiesz za żonę siostry swojej żony, by współżyć z nią za życia żony, gdyż byłoby to powodem wrogości. 19 Nie wolno ci współżyć z kobietą podczas jej miesiączki. 20 Nie będziesz współżył z żoną twojego bliźniegos, gdyż stałbyś się przez nią nieczystys. 21 Nie spalisz na ofiarę dla Molocha swojego dzieckaa, aby w ten sposób nie zbezcześcić imienias twojego Boga – Ja jestem PANEM! 22 Nie wolno ci współżyć z mężczyzną, tak jak się współżyje z kobietą – byłoby to obrzydliwe!b. 23Nie wolno ci współżyć z bydlęciem, gdyż stałbyś się przez nie nieczysty. Tak samo kobieta nie odda się zwierzęciu – byłoby to ohydne! 24 Nie kalajcie się tymi rzeczami, bo nimi splugawiły się narody, które wypędzę przed wami. 25Splugawiła się nimi także ta ziemia, dlatego ukarałems ją za jej grzechs, a ona wypluła swoich mieszkańców. 26 Przestrzegajcie więc moich praw i nakazów i nie popełniajcie żadnej z tych obrzydliwości. Nie popełni jej ani mieszkaniec kraju, ani cudzoziemiec, który zamieszkał wśród was. 27 Wszystkich tych obrzydliwości dopuszczali się mieszkańcy tej ziemi, którzy tu byli przed wami, i w ten sposób ta ziemia została skalana. 28Żeby więc i was nie wypluła ta ziemia, gdy ją skalacie – tak jak wypluła naród, który był tu przed wami – 29każdego, kto by popełnił jedną z tych obrzydliwych rzeczy, usunieciec z ludu. 30Przestrzegajcie mojego nakazu i nie naśladujcie żadnego z obrzydliwych obyczajów, które były tu praktykowane przed wami, abyście się przez to nie splugawili. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem!”.
ludzi, którzy dopuszczają się tych czynów, ale także bezczeszczą ziemię, na której ci ludzie żyją, a więc ich kulturę i cywilizację. Bóg oczekuje od swojego ludu świętości, która musi być widoczna we wszystkich sferach życia. Jeśli Izraelici nie zachowają Bożego prawa, utracą swoją ziemię – czyli zostaną pozbawieni tego wszystkiego, co jest konieczne do normalnego życia. Bóg postąpił tak np. z Kananejczykami, którzy dopuszczali się licznych nadużyć i uprawiali bałwochwalstwo (np. Wj 34,24).
KAPŁAŃSKA 18,10-30
236
Wj 20,14
Kpł 20,2-5
Rdz 19,5n
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Przepisy dotyczące moralności i kultu 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Przemów do wszystkich Izraelitów: Świętymis bądźcie, bo Ja jestem święty, PAN, Bóg wasz! 3 Niech każdy z was szanuje swoją matkę i swojego ojca oraz niech przestrzega moich szabatów a – Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 4 Nie zwracajcie się do bożków i nie róbcie sobie boga z metalu – Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 5 Gdy będziecie składać dla PANA ofiarę wspólnotowąs, złóżcie ją tak, aby Mu się podobała. 6Będziecie ją jedli w dniu jej złożenia i w dniu następnym. To, co pozostanie do trzeciego dnia, należy spalić w ogniu. 7Gdyby jednak ktoś jadł ją trzeciego dnia, jego ofiara stanie się nieczystas i nie zostanie przyjęta. 8Ten, który coś zjadł, sam stanie się winny, bo zbezcześcił to, co jest święte dla PANA. Taki człowiek zostanie usuniętyb z ludu. 9 W czasie żniw nie będziecie żąć zboża aż do samego skraju pola i nie będziecie zbierać kłosów pozostałych po żniwach. 10 Także gron ze swojej winnicy nie zrywajcie do końca, a tych, które upadły, nie zbierajcie. Pozostawcie je dla biednego i cudzoziemcac. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 11 Nie będziecie kraść, kłamać i oszukiwać jeden drugiego. 12 Nie będziecie przysięgać fałszywie na moje imięs. W ten sposób zbezcześcilibyście imię Boga – Ja jestem PANEM! 13 Nie będziecie uciskać bliźniegos, nie będziecie go wyzyskiwać. Zapłata najemnika nie może być przetrzymywana przez noc aż do ranad. 14Nie będziecie przeklinać głuchego, nie rzucicie ślepemu kłody pod nogi, ale będziecie się bać Bogae waszego – Ja jestem PANEM! 15 Nie będziecie popełniać nadużyć w sądzie: nie będziesz stronniczy na korzyść biednego ani nie będziesz w szczególny sposób traktował bogatego, lecz sprawiedliwie będziesz sądził swojego bliźniego. 16Nie będziesz szerzył plotki wśród ludzi, nie będziesz nastawał na życie bliźniego – Ja jestem PANEM! 17Nie będziesz w sercus nienawidził swojego bratas. Będziesz upominał swojego bliźniego, abyś z jego powodu nie zgrzeszyłf. 18Nie będziesz się mścił i nie będziesz się gniewał na swoich rodaków, ale będziesz miłował bliźniegog swojego jak siebie samego – Ja jestem PANEM! 19 Macie przestrzegać moich praw. Nie wolno wam krzyżować dwóch gatunków bydła. Nie wolno obsiewać pola dwoma
19
Kpł 11,44n Wj 20,8.12
Wj 20,4n
Pwt 24,19-22
Wj 20,15; Pwt 25,13 Pwt 19,16-21
Ez 3,1-9; Mt 18,15
Mt 5,43; 22,39; Rz 13,9; Ga 5,14; Jk 2,8 Pwt 22,9-11
Page 237
a) szanuje… matkę… przestrzega… szabatów – szacunek do rodziców oraz przestrzeganie szabatów (zob. Słownik) ukazane są jako pierwsze obowiązki wynikające z uznania świętości Boga. Rodzice nie tylko uczestniczą w mocy stwórczej Boga, przekazując życie, ale także poprzez wychowanie dziecka otwierają mu drogę do uczestnictwa w świętości Boga. W odpowiedzi na te dary dziecko winne jest im cześć na wzór tej czci, która należna jest Bogu (Wj 20,12). b) usunięty – zob. Kpł 7,20+. c) Nakaz zawarty w ww. 9-10 był jedną z form jałmużny (Pwt 24,19-22). Jałmużna należała się szczególnie ubogim, do których zaliczano przede wszystkim wdowy, sieroty i osiadłych cudzoziemców (Rt 2,2nn). d) Robotnik najemny powinien otrzymać zapłatę każdego dnia wieczorem. e) bać Boga – chodzi o bojaźń Bożą (zob. Słownik). f) Grzechem wobec bliźniego jest nie tylko obmowa, ale także nieudzielanie mu potrzebnego napomnienia (Ez 3,18n; Mt 18,15). g) bliźniego – mowa tu o Izraelicie, jednakże w ww. 10b.33n przykazaniem miłości objęci są także cudzoziemcy (Łk 10,25-37).
Przepisy dotyczące moralności i kultu. Rozdział 19 zawiera zbiór kapłańskich przykazań – wyrażonych przeważnie w formie apodyktycznej – dotyczących życia moralnego i kultycznego. Zbiór przypomina Dekalog (Wj 20,2-17+; Pwt 5,6-21+), z tym że we wstępie nie ma odwołania do wyzwolenia z niewoli egipskiej (Wj 20,2; Pwt 5,6), ale do świętości Boga (w. 2). Izrael, z racji wybrania i przymierza, jest święty i wezwany do świętości. Tej świętości ma strzec i ją pomnażać. W tradycji judaizmu pojawiło się zasadniczo podwójne rozumienie tej świętości. Jedni sądzili, że należy jej strzec i chronić ją mnóstwem szczegółowych przepisów (tworząc tzw. płot wokół Tory), co w efekcie prowadziło
237
KAPŁAŃSKA 19,1-19
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 238
a) Istotą tych nakazów jest nienaruszanie porządku ustalonego przez Stwórcę (Pwt 22,9-11). b) nie będziecie ich zbierać – dosł. pozostaną one „nieobrzezane”, czyli nie będą jeszcze poświęcone Bogu. c) obcinać włosów wokół… głowy – pogański znak żałoby (Pwt 14,1; Jr 16,6; 41,5). d) Zakaz uprawiania nekromancji i wszelkiego rodzaju magii jest często ponawiany (np. Kpł 19,26; 20,27), gdyż praktyki te były traktowane jako poważne wykroczenie przeciwko pierwszemu i drugiemu przykazaniu Dekalogu (Wj 20,3-7).
gatunkami ziarna ani też ubierać się w szatę utkaną z dwóch rodzajów nicia. 20 Jeśli jakiś mężczyzna współżył z niewolnicą, która była już przyrzeczona innemu mężczyźnie, ale nie została jeszcze wykupiona lub obdarzona wolnością, to oboje poniosą karę, lecz nie będą skazani na śmierć, gdyż ona nie została jeszcze obdarzona wolnością. 21Potem mężczyzna przyprowadzi dla PANA baranas na ofiarę wynagradzającąs przed wejście do Namiotu Spotkanias. 22Dzięki ofierze z barana kapłan dokona za niego obrzędu zadośćuczynienia przed PANEM za grzechs, którego się dopuścił, i będzie mu darowany. 23 Gdy wejdziecie do tego kraju i zasadzicie tam różne gatunki drzew owocowych, ich owoce będziecie uważać za niezdatne do spożycia. Przez trzy lata nie będziecie ich zbieraćb i nie będziecie mogli ich jeść. 24W czwartym roku wszystkie owoce będą ofiarowane PANU jako święty dar dziękczynienia. 25Dopiero w piątym roku będziecie mogli jeść owoce, aby później ich zbiór był obfity – Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 26 Nie wolno wam jeść niczego z krwią. Nie wolno wam praktykować wróżbiarstwas ani magii. 27 Nie będziecie obcinać włosów wokoło waszej głowyc ani ich przycinać po bokach brody. 28Nie będziecie nacinać ciałas na znak żałoby po zmarłym ani umieszczać na ciele znaków tatuażu – Ja jestem PANEM! 29 Nie zhańbisz swojej córki, czyniąc z niej nierządnicę, aby kraj nie napełnił się nierządem i niegodziwością. 30 Będziecie przestrzegać moich szabatóws i otaczać czcią moją świątynięs – Ja jestem PANEM. 31 Nie wolno wam zwracać się do wywoływaczy duchów ani szukać porady u jasnowidzów, byście się przez nich nie zhańbilid – Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 32Przed starcem wstaniesz i okażesz mu szacunek, w ten sposób wyrazisz bojaźńs wobec twojego Boga – Ja jestem PANEM! 33 Gdy w waszym kraju osiedli się cudzoziemiec, nie będziecie go uciskać. 34Będziecie go traktować jak każdego mieszkającego tu Izraelitę i będziecie go miłować jak siebie samego, bo i wy byliście cudzoziemcami w ziemi egipskiej. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 35 Nie będziecie niesprawiedliwi w sądzie, w sprawach dotyczących miary, wagi i pojemności. 36Będziecie mieli sprawiedliwe wagi, odważniki, sprawiedliwą efęs i hins – Ja jestem PANEM, waszym Bogiem, który was wyprowadził z ziemi egipskiej!
do oddalenia się od pogan i prostego ludu (J 7,49). Niektórzy prorocy i mędrcy Izraela mieli postawę bardziej otwartą i traktowali świętość jako dar i zadanie stojące przed każdym Izraelitą, a także nawróconym poganinem (Iz 6,3; 42,6; 49,6). W tym zbiorze bardzo ważne jest przykazanie dotyczące miłości bliźniego (w. 18). Powtórzy je Jezus w swoim nauczaniu i nada mu uniwersalny charakter (np. Mt 22,39). Miłość wobec drugiego człowieka jest podstawą wszystkich norm moralnych. Ona zapewnia porządek w życiu społecznym. Aktualne znaczenie posiadają również zakazy uprawiania wszelkiego rodzaju magii i praktyk bałwochwalczych, których nie można pogodzić z szacunkiem dla świętości Boga ani ze świętością Jego wyznawców.
KAPŁAŃSKA 19,20-36
238
Kpł 1,5; 17,10-14; 19,31; Pwt 18,10-12
Wj 20,8
Kpł 19,26; 20,27; Pwt 18,11; 1Sm 28,7
Wj 22,20
Pwt 25,13-16; Am 8,5
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 239
37
Będziecie przestrzegać wszystkich moich praw i moje nakazy będziecie wypełniać – Ja jestem PANEM!”. Kary za bałwochwalstwo 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Oznajmij Izraelitom: Gdyby ktoś z Izraelitów lub spośród cudzoziemców, którzy osiedlili się w Izraelus, złożył na ofiarę Molochowia jedno ze swoich dzieci, ma zostać ukarany śmiercią. Lud tej ziemi go ukamienujeb. 3Ja również wystąpię przeciwko takiemu człowiekowi i usunęc go z jego ludu. Jedno bowiem ze swoich dzieci złożył w ofierze Molochowi, aby zbezcześcić moją świątynięs i zhańbić moje święte imięs. 4Gdyby zaś lud tej ziemi przymknął na to oczy i nie skazał go na śmierć, 5to Ja wystąpię przeciwko temu człowiekowi i przeciw jego rodzinie. Z ludu usunę jego oraz tych, którzy za jego przykładem splamili się nierządnym kultem Molochad. 6 Jeśliby ktoś zwracał się do wywoływaczy duchów lub do jasnowidzów, plamiąc się ich nierządem, wystąpię przeciwko niemu i usunę go z jego ludu. 7Uświęćcie się więc i świętymi bądźcie, ponieważ Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 8Przestrzegajcie moich praw i wypełniajcie je. Ja jestem PANEM, który was uświęca!
20
Kpł 18,21
1Krl 11,7
Kpł 19,26.31
Kpł 11,44n
a) Moloch – bóstwo czczone w Kanaanie (Kpł 18,21+). b) ukamienuje – jeden ze sposobów wymierzania kary śmierci. Zazwyczaj skazańca kamienowano po wydaniu wyroku; wyprowadzano go poza teren zamieszkały, obnażano i poczynając od świadków, zebrani rzucali w niego kamieniami, aż zmarł. W Izraelu kara ta była stosowana głównie za przewinienia religijne i moralne (np. Kpł 24,15n; Pwt 22,21). c) usunę – zob. Kpł 7,20+. d) Uleganie przez Izraelitów kultom pogańskim prorocy nazywali uprawianiem nierządu (np. Jr 3,1; Ez 23,5; Oz 4,12).
Kary za grzechy przeciwko rodzinie 9 Jeśli ktoś złorzeczył ojcu lub matce, musi zostać ukarany śmiercią za to złorzeczenie. Sam ściągnął śmierć na siebie. 10 Jeśli jakiś mężczyzna cudzołoży z żoną swojego bliźniegos, to należy ukarać śmiercią zarówno cudzołożnika, jak i cudzołożnicę. 11 Kto współżyje z żoną swojego ojca, to odsłania jego nagość. Oboje mają być ukarani śmiercią. Sami ściągnęli śmierć na siebie. 12 Gdyby jakiś mężczyzna współżył ze swoją synową, oboje mają być ukarani śmiercią, gdyż dopuścili się czynu nikczemnego. Sami ściągnęli śmierć na siebie. 13 Gdyby jakiś mężczyzna współżył z mężczyzną, tak jak się współżyje z kobietą, obaj popełnili czyn ohydny. Mają być ukarani śmiercią. Sami ściągnęli śmierć na siebie. 14 Gdyby jakiś mężczyzna wziął za żonę kobietę i jej matkę, popełnia nieprawość. Należy spalić w ogniu jego i obie kobiety, aby już takiej nieprawości nie było między wami. Kary za bałwochwalstwo. Rozdział 20 zawiera prawo karne dotyczące największych wykroczeń przeciwko świętości Boga i świętości rodziny. Normy te są powtórzeniem zakazów występujących w rozdziale 18. Tu jednak dodaje się jeszcze sankcje za wymienione przestępstwa. Ponieważ należą one do najcięższych, dlatego karą jest pozbawienie winowajcy życia. Do ciężkich przypadków bałwochwalstwa prawodawca zaliczył kult Molocha, bóstwa kananejskiego, któremu składano w ofierze dzieci, oraz uprawianie magii i nekromancji (w. 6). Wielokrotne zakazy magii i nekromancji świadczą o tym, że praktyki te nie należały do rzadkości. Kary za grzechy przeciwko rodzinie. W tym fragmencie, w nieco skróconej wersji, pojawiają się zakazy wymienione już w Kpł 18,6-23. Do każdego z nich dodany został rodzaj kary, która prawie we wszystkich przypadkach sprowadza
239
KAPŁAŃSKA 19,37 — 20,14
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 240
a) mają być usunięci – dokładne znaczenie tego zwrotu nie jest pewne (Kpł 7,20+). Kara ma jednak dotknąć w większym stopniu brata, którego uważano za odpowiedzialnego za cześć siostry. b) Prawo to odnosi się prawdopodobnie do sytuacji, w której mężczyzna poślubiłby żonę oddaloną przez swojego brata. W Izraelu obowiązywało bowiem tzw. prawo lewiratu, według którego mężczyzna miał obowiązek poślubić żonę po zmarłym bracie, jeśli ten nie zostawił potomstwa (Pwt 25,5-10+). c) ziemię płynącą mlekiem i miodem – przysłowiowe określenie dóbr Ziemi Obiecanej, pochodzące jeszcze z czasów nomadycznych (Wj 3,8.17; 13,5; 33,3). d) Na temat oddzielenia Izraelitów od innych narodów zob. Kpł 10,1-5+. e) Na temat podziału zwierząt na czyste i nieczyste zob. Kpł 11,1-8+. f) ukamienować – zob. Kpł 20,2+.
15
Gdyby jakiś mężczyzna współżył z bydlęciem, ma być ukarany śmiercią. Zwierzę również macie zabić. 16Gdyby jakaś kobieta zbliżyła się do zwierzęcia, aby z nim współżyć, zabijesz kobietę i bydlę. Mają zostać ukarani śmiercią. Sami ściągnęli śmierć na siebie. 17 Gdyby ktoś współżył ze swoją siostrą, córką swojego ojca lub swojej matki, i oglądał jej nagość, a ona przyglądała się jego nagości, to oboje dopuścili się w ten sposób bezwstydu, za który mają być usunięcia spośród ludu. Ten, kto odsłonił nagość swojej siostry, jest odpowiedzialny za swój grzechs. 18 Jeśli jakiś mężczyzna współżył z kobietą podczas jej miesiączki, odkrył jej nagość, odsłaniając przy tym źródło jej krwi, a także ona odsłoniłaby źródło swojej krwi, to oboje zostaną usunięci ze swojego ludu. 19 Nie wolno ci współżyć z siostrą twojej matki ani z siostrą twojego ojca, gdyż byłoby to współżycie z krewną. Ci, którzy to uczynią są odpowiedzialni za swój grzech. 20 Gdyby ktoś współżył ze swoją ciotką, naruszałby wyłączne prawo swojego stryja. Oboje będą odpowiedzialni za swój grzech: umrą bezdzietnie. 21 Gdyby ktoś ożenił się z żoną swojego brata, popełniłby nieprzyzwoitość, gdyż współżyłby z kobietą, do której ma prawo tylko jego brat: umrą bezdzietnieb. Upomnienia i zachęty 22 Będziecie przestrzegać wszystkich moich praw i nakazów i wypełniać je, aby was nie wypluła ziemia, do której was prowadzę, byście w niej zamieszkali. 23Nie będziecie postępować według obyczajów narodów, które Ja wypędzę przed wami. One bowiem popełniały wszystkie te rzeczy, przez co nabrałem do nich wstrętu. 24Dlatego oznajmiłem wam: wy odziedziczycie ich ziemię. Daję wam ziemię płynącą mlekiem i miodemc. Ja jestem PANs, Bóg wasz, który was oddzielił od innych narodówd. 25 Będziecie odróżniać zwierzęta czystes i nieczystes, ptaki nieczyste i czystee. Nie skalacie się z powodu zwierząt, ptaków i wszelkich istot pełzających po ziemi, które oddzieliłem od was jako nieczyste. 26Będziecie świętymi dla Mnie, ponieważ Ja, PAN, jestem święty. Oddzieliłem was od innych narodów, byście należeli do Mnie. 27 Jeżeli wśród was jakiś mężczyzna lub jakaś kobieta będą wywoływać duchy lub uprawiać wróżbiarstwos, mają zostać ukarani śmiercią. Należy ich ukamienowaćf. Sami ściągnęli śmierć na siebie”.
się do pozbawienia winowajcy życia. Surowość kar świadczy o tym, jak wielką wagę przywiązywano do zachowania świętości rodziny, która była zagrożona przez wpływy pogańskich obyczajów panujących w Kanaanie. Przestrzeganie prawa miało być pomocą w uchronieniu rodziny i narodu przed rozkładem. Prawodawca uzasadnia wszystkie prawa wiarą Izraela, który czcząc świętego Boga, sam musi być święty (Kpł 20,7n). Świętość Izraela polega m.in. na odrzuceniu złych obyczajów i występków pogan.
KAPŁAŃSKA 20,15-27
240
Mt 14,4
Kpł 11,44
Kpł 19,26.31; 20,6
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Prawo dotyczące świętości kapłanów 1 PANs rzekł do Mojżesza: „Powiedz kapłanom, synom Aaronaa: Kapłanowi nie wolno zanieczyścić się przez zbliżenie się do zwłok zmarłegob z ludu, 2z wyjątkiem osób, z którymi jest blisko związany, czyli jego matki, ojca, syna, córki, brata. 3Może narazić się na nieczystośćs także z powodu siostry dziewicy, z którą jest blisko związany, dopóki ona nie wyjdzie za mąż. 4Jako naczelnikowi ludu nie wolno mu narazić się na nieczystość i tak skalać swoją godnośćc. 5 Kapłanom nie wolno na znak żałoby golić głowy ani obcinać boków brody, ani nacinać swojego ciałas. 6Mają być święcis dla ich Boga i nie wolno im zhańbić imienias Bożego. Ponieważ składają ofiarys, paląc je dla PANA jako pokarm ich Boga, niech będą święci. 7 Nie mogą poślubić nierządnicy, kobiety zhańbionej ani odrzuconej przez mężad. Kapłan bowiem jest poświęcony dla swojego Boga. 8Powinieneś go uważać za świętego, gdyż on składa na ofiarę pokarm twojego Boga. Niech więc będzie święty dla ciebie, bo Ja, PAN, jestem święty i was uświęcam. 9 Gdyby córka kapłana zhańbiła się nierządem, okrywając tym samym hańbą swojego ojca, ma być spalona w ogniu. 10 Najwyższy kapłans – wyniesiony ponad swoich braci – na którego głowę wylano oliwę namaszczenias i poświęcono mu ręce, aby mógł ubierać się w kapłańskie szaty, nie będzie nosił rozpuszczonych włosów na głowie ani rozdzierał swoich szate. 11 Nie wolno mu się zbliżyć do zmarłego. Nie narazi się na nieczystość ani z powodu swojego ojca, ani z powodu matki. 12Nie opuści świątynif i nie znieważy świątyni Boga, gdyż został poświęcony oliwą namaszczenia Boga. Ja jestem PANEM! 13 Za żonę weźmie tylko dziewicę. 14Nie może poślubić ani wdowy, ani oddalonej, ani zhańbionej nierządem. Będzie mógł poślubić tylko dziewicę ze swojego narodu 15i w ten sposób nie zhańbi potomstwa. Ja bowiem jestem PANEM, który go uświęca!”. 16 PAN rzekł do Mojżesza: 17„Powiedz Aaronowi: Gdyby któryś z twoich męskich potomków, we wszystkich kolejnych pokoleniach, miał jakąkolwiek wadę ciała, to nie będzie mu wolno zbliżyć się do ołtarzas, aby ofiarować pokarm należący do Boga. 18Żaden człowiek, który ma jakąś wadę ciała, nie może się zbliżyć do ołtarza: ani niewidomy, ani kulawy, ani ze zniekształconymi członkami lub twarzą, 19ani z wadą po złamaniu ręki czy nogi, 20ani garbaty, ani karłowaty, ani zezowaty, ani chory na świerzb, ani okryty wrzodami, ani eunuch. 21 Żaden z potomków kapłana Aarona, który ma jakąś wadę ciała, nie może się zbliżyć do ołtarza, aby przez spalenie złożyć PANU ofiaręs. Ten, który ma wadę ciała, nie może się zbliżyć do ołtarza, aby złożyć na ofiarę pokarm swojego Boga. 22Jednakże może jeść ten pokarm, zarówno święty, jak
21
Ez 44,25-27
Kpł 19,27n
Ez 44,22
Page 241
241
a) synom Aarona – zob. Kpł 1,5+. b) zanieczyścić się przez zbliżenie się do zwłok zmarłego – niezrozumiały dziś dla nas zakaz dotykania ludzkich zwłok można wyjaśnić tym, że śmierć człowieka postrzegano jako skutek grzechu (np. Mdr 1,16; por. Mdr 1,13n; 2,23n). Prawo to mogło być również formą przeciwstawienia się pogańskiemu kultowi zmarłych. Jezus, który jest zmartwychwstaniem i życiem (J 11,25), dotykał umarłych (np. Mt 9,18.25; por. Łk 7,14) i przywracał im życie. Wskrzeszenia stanowiły zapowiedź zmartwychwstania do życia wiecznego. Dla chrześcijan śmierć jest przejściem do życia wiecznego, a Kościół oddaje cześć relikwiom świętych. c) W oryginale zdanie niejasne i różnie przekładane. Niektórzy widzą tu kontynuację w. 3 i proponują tłumaczyć: Nie może się narazić na nieczystość z powodu kobiety zamężnej. d) odrzuconej przez męża – chodzi o kobietę rozwiedzioną. Prorok Ezechiel dopuszczał małżeństwo kapłana z wdową po zmarłym kapłanie (Ez 44,22). e) rozdzierał swoich szat – zob. Kpł 10,6+. f) Nie opuści świątyni – przepis nie oznacza, że kapłan w ogóle nie mógł opuszczać świątyni. Zakaz dotyczył tylko tego okresu, gdy w jego domu ktoś zmarł. Powodem tego zakazu było poświęcenie, jakie otrzymał olejem namaszczenia. Kontakt ze zmarłym, według teologii kapłańskiej, powodował nieczystość, przez którą kapłan nie mógłby składać ofiar w świątyni.
KAPŁAŃSKA 21,1-22
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 242
a) jego synom – zob. Kpł 1,5+. b) świecki nie będzie mógł jeść rzeczy świętych – określenie świecki odnosi się do każdego, kto nie jest kapłanem. Z tego jednak, co było ofiarowane, mogli korzystać wszyscy, którzy przynależeli do domu kapłana, także niewolnicy i ich dzieci.
i najświętszy. 23Lecz nie wolno mu podejść do zasłony ani się zbliżyć do ołtarza, gdyż ma wadę. Nie może zbezcześcić tych świętości, bowiem Ja, PAN, jestem tym, który je uświęca”. 24 Mojżesz oznajmił to Aaronowi, jego synom i wszystkim Izraelitom. 1 PAN rzekł do Mojżesza: 2„Powiedz Aaronowi i jego synoma, aby w pewnych okolicznościach powstrzymywali się od spożywania świętych darów składanych dla Mnie przez Izraelitów i nie bezcześcili mojego świętego imienias. Ja jestem PANEM! 3 Przekaż to im i przyszłym pokoleniom: Gdyby ktoś z waszych potomków zbliżył się do świętych darów, jakie składają dla PANA Izraelici, będąc w stanie nieczystości, będzie usunięty sprzed mojego oblicza. Ja jestem PANEM! 4 Ktokolwiek z potomków Aarona chorowałby na trąd lub cierpiał na wycieki, nie będzie mógł jeść rzeczy świętych, dopóki nie stanie się czysty s. Podobnie, gdyby dotknął człowieka, który miał kontakt ze zmarłym lub który miał wypływ nasienia, 5albo gdyby dotknął jakiegokolwiek zwierzęcia pełzającego po ziemi, które czyni nieczystym, lub człowieka, który jest nieczysty z powodu wszelkiej możliwej nieczystości. 6Kto więc dotknąłby czegoś takiego, będzie nieczysty aż do wieczora. Nie będzie mógł jeść rzeczy świętych, zanim się nie wykąpie w wodzie. 7Po zachodzie słońca będzie czysty. Dopiero wtedy będzie mógł jeść rzeczy święte, gdyż one są jego pokarmem. 8Nie wolno mu jeść zwierzęcia, które zdechło lub zostało rozszarpane, gdyż przez nie stałby się nieczysty. Ja jestem PANEM! 9Niech przestrzegają mojego nakazu, aby nie obciążyli się grzechems i nie zostali za niego pokarani śmiercią, gdyż dopuścili się znieważenia rzeczy świętych. Ja jestem PANEM, który ich uświęca!
22
Prawo dotyczące spożywania poświęconych pokarmów 10 Żaden świecki nie będzie mógł jeść rzeczy świętychb, ani gość kapłana, ani jego najemnik. 11Jeżeli kapłan kupi niewolnika za swoje pieniądze, to on będzie mógł je spożywać. Podobnie ci, którzy się urodzą w jego domu, będą mogli jeść jego pokarm. 12Córka kapłana, która wyszła za świeckiego, nie będzie mogła jeść świętych darów składanych w ofierzes. 13 Ale córka kapłana, która owdowiała lub została porzucona i nie ma dzieci, a powróciła do domu swojego ojca, będzie mogła korzystać z jego pokarmu, tak jak w swojej młodości. Lecz żaden świecki jeść go nie może. 14Gdyby ktoś przez nieuwagę spożył rzecz świętą, odda ją kapłanowi, dodając do niej piątą część jej wartości. 15Kapłani nie powinni bezcześcić świętych darów, które Izraelici przynoszą dla PANAs, 16 i narażać ich na karę za grzechs, gdyby je jedli. Ja bowiem jestem PANEM, który je uświęca”. KAPŁAŃSKA 21,23 — 22,16
242
Ez 4,14
03_Kpl
9/3/08
Ml 1,8
2:10 PM
Page 243
Prawo dotyczące świętości ofiar 17 PANs powiedział do Mojżesza: 18„Przekaż Aaronowi, jego synom i wszystkim synom Izraelas: Jeżeli jakiś Izraelita lub cudzoziemiec zamieszkały w Izraelu będzie chciał przynieść PANU dar ofiarny z racji złożonego ślubu lub dobrowolny dar na całopalenies, 19to aby ofiaras była przyjęta, złoży na nią samca bez skazy a spośród bydła, owiec lub kóz. 20Nie możecie składać na ofiarę żadnego zwierzęcia, które ma wadę na ciele, gdyż nie zostałaby przyjęta. 21Jeżeli ktoś będzie chciał złożyć dla PANA ofiarę wspólnotowąs, aby wypełnić ślub lub złożyć ofiarę dobrowolną, wybierze spośród bydła lub trzody zwierzę bez skazy, tak by mogło być przyjęte. Nie może mieć ono żadnej wady na ciele. 22Nie wolno wam składać na ofiarę dla PANA zwierząt ślepych, kulawych, okaleczonych, owrzodzonych, pryszczatych lub z chorobami skóry. Takich zwierząt nie będziecie składać na ołtarzus na ofiarę spalaną dla PANA. 23Na ofiarę dobrowolną możecie złożyć niekształtne i niewyrośnięte cielę lub owcę, lecz na ofiarę składaną z racji złożonego ślubu takie zwierzę nie będzie przyjęte. 24Nie wolno wam składać na ofiarę dla PANA zwierzęcia, które ma jądra zgniecione, rozbite, oderwane lub wycięte – takich rzeczy nie wolno wam czynić w waszym kraju. 25Nie możecie również składać na ofiarę takich zwierząt, kupując je od cudzoziemca na pokarm dla waszego Boga, ponieważ są okaleczoneb, a więc mają wadę ciała, dlatego nie byłyby przyjęte, dla waszego dobra”. 26 PAN mówił dalej do Mojżesza: 27„Gdy urodzi się cielę, jagnię lub koźlę, przez siedem dni ma pozostać przy swojej matce. Od ósmego dnia może już być złożone na ofiarę spalaną dla PANA. 28Nie możecie zabijać tego samego dnia krowy lub owcy razem z jej małym. 29Gdy będziecie składać dla PANA ofiarę uwielbienia, tak ją składajcie, aby była od was przyjęta. 30Macie ją zjeść tego samego dnia. Niczego nie możecie zostawić na dzień następny. Ja jestem PANEM! 31 Przestrzegajcie moich przykazańs i wypełniajcie je. Ja jestem PANEM! 32Nie możecie zbezcześcić mojego świętego imienias, gdyż pragnę być święty wśród Izraelitów. Ja jestem PANEM, który was uświęca, 33który was wyprowadził z ziemi egipskiej, aby być waszym Bogiem. Ja jestem PANEM!”.
a) bez skazy – zob. Kpł 1,3+. b) okaleczone – na ofiarę nie wolno składać zwierząt wykastrowanych, gdyż kastracja naruszała porządek ustalony przez Boga (Kpł 21,20).
Rytuał świąt w ciągu roku. Szabat 1 PANs rzekł do Mojżesza: 2„Oznajmij Izraelitom: Oto są święta PANA, w czasie których będziecie zwoływać święte zgromadzenies, bo one są moimi świętami.
23
Rytuał świąt w ciągu roku. Szabat. Rozdział 23 zawiera zbiór norm liturgicznych, które dotyczą najważniejszych świąt izraelskich w ciągu roku. Na czele wszystkich świąt redaktor wywodzący się ze środowiska kapłańskiego umieścił szabat jako wielkie święto, choć nie podał uzasadnienia typowego dla tradycji kapłańskiej, w której wiązano odpoczynek dnia siódmego z postawą Boga, który po dziele stworzenia przestał pracować (Rdz 2,2-3; Wj 20,11). Pojawia się jedynie
243
KAPŁAŃSKA 22,17 — 23,2
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 244
a) pierwszego miesiąca – chodzi o miesiąc Nisan (marzec/kwiecień), który przed przesiedleniem babilońskim Żydzi określali kananejską nazwą Abib (kłos). b) przaśne chleby – zob. Kpł 6,9+. c) uciążliwej pracy – chodzi o pracę podobną do tej, którą wykonuje niewolnik, pracując pod przymusem. d) obrzędzie kołysania – zob. Kpł 7,30+.
3
Przez sześć dni będziecie wykonywać pracę, lecz siódmego dnia jest szabats, dzień odpoczynku i świętego zgromadzenia. W tym dniu macie się powstrzymać od wszelkiej pracy, bo to jest szabat dla PANAs, który macie świętować we wszystkich miejscach waszego zamieszkania. 4 Oto przepisy dotyczące świąt PANA i świętych zgromadzeń, na które będziecie zwoływać Izraelitów w oznaczonym czasie.
Wj 20,8
e) bez skazy – zob. Kpł 1,3+.
Pascha i Święto Przaśników 5 Paschas ku czci PANAs wypada czternastego dnia pierwszego miesiącaa, o zmierzchu. 6Piętnastego dnia tego miesiąca będzie Święto Przaśnikóws ku czci PANA. Przez siedem dni będziecie jedli przaśne chleby b. 7Pierwszego dnia zwołacie święte zgromadzenies. Nie wolno wam będzie wykonywać wtedy żadnej uciążliwej pracy c. 8Przez siedem dni będziecie składać dla PANA ofiary spalane, a siódmego dnia zwołacie święte zgromadzenie. Wtedy także nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy”. Pierwociny 9 PANs mówił dalej do Mojżesza: 10„Oznajmij Izraelitom: Kiedy wejdziecie do ziemi, którą wam daję, i w czasie żniw będziecie zbierać jej plony, to pierwszy snop z waszych zbiorów przyniesiecie kapłanowi. 11Kapłan użyje tego snopu w obrzędzie kołysaniad przed PANEM, abyście u Niego znaleźli łaskę. Obrzędu kołysania kapłan ma dokonać nazajutrz po szabacies. 12Wtedy złożycie dla PANA ofiarę całopalnąs z jednorocznego barankas bez skazy e, 13a na ofiarę pokarmowąs dwie dziesiąte efy s najczystszej mąki wymieszanej z oliwą jako ofiarę spalaną na miłą woń dla PANA. Na ofiarę płynną złożycie jedną czwartą hinus wina. 14Z nowego zboża nie będziecie jedli chleba ani też ziarna, prażonego lub świeżego, aż do dnia, w którym przyniesiecie dar dla waszego Boga. wzmianka o tym, że odpoczynek ma zawsze obowiązywać wszystkich Izraelitów, gdziekolwiek się znajdą. Prawo jasno określało od jakich prac należy się powstrzymać (Pwt 5,12-15). Pascha i Święto Przaśników. Pascha (hebr. Pesach) to najważniejsze i zarazem centralne święto pielgrzymkowe w kalendarzu żydowskim. Obchodzone było na wiosnę w miesiącu Nisan. Było pamiątką wybawienia Izraelitów z niewoli egipskiej (Wj 12 – 13) oraz pierwszych dni pobytu narodu wybranego na pustyni. Z tym świętem związana była wieczerza paschalna, w czasie której poprzez potrawy i obrzędy odtwarzano szczegóły tamtej dramatycznej nocy i następującego po niej pierwszego dnia wolności. Spożywano więc odpowiednio przyrządzonego baranka, upamiętniającego baranka, którego krew uratowała Izraelitów od śmierci (Wj 12,21-27). Z mięsem baranka spożywano przaśny chleb, tzw. przaśniki (hebr. maccot), przygotowany jedynie z mąki i wody na pamiątkę chleba, który jedli przodkowie (Wj 12,34.39). Spożywano przy tym gorzkie zioła, aby przypomnieć sobie ciężkie lata niewoli. Potrawy popijano posoloną wodą, dla wspomnienia wielu łez wylanych w czasie niewoli, a cztery kielichy wina, wypijane w czasie wieczerzy w odpowiednich odstępach, miały być zapowiedzią przyszłej, obiecanej ojczyzny. Ostatni kielich przeznaczony był dla proroka Eliasza. Śpiewano przy tym cykl psalmów wspominających wędrówkę po pustyni oraz wyrażających nadzieję na osiągnięcie własnej ziemi (tzw. Hallel egipski Ps 113 – 118; por. Mt 26,30; Mk 14,26). Psalmy te śpiewano również podczas Święta Tygodni i Święta Namiotów. Zaraz po święcie Paschy następowały tygodniowe obchody rolniczego Święta Przaśników. Pierwociny. Główne święta żydowskie były związane z różnymi tradycjami rolniczymi. Także Święto Paschy (zob. Słownik) miało taką genezę. Dlatego 16 dnia miesiąca Nisan, w drugi dzień świąt, należało przynieść do świątyni
KAPŁAŃSKA 23,3-14
244
Wj 12,1n; 23,14n
Pwt 26,1n
Wj 29,24
Lb 15,4
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 245
To jest prawo wieczne dla waszych pokoleń, gdziekolwiek będziecie zamieszkiwali.
Wj 23,16
Kpł 19,9n
Lb 29,1-6 Lb 10,10
Święto Tygodni lub Pięćdziesiątnica 15 Od dnia, który wypada zaraz po szabacies, a w którym przyniesiecie snop na obrzęd kołysaniaa, odliczycie sobie siedem pełnych tygodni, 16aż do dnia, który wypadnie nazajutrz po siódmym szabacie. Odliczycie pięćdziesiąt dni i wtedy złożycie na cześć PANAs nową ofiarę pokarmowąs. 17Z waszych siedzib przyniesiecie dwa bochenki chleba na obrzęd kołysania, upieczone z dwóch dziesiątych efys najczystszej mąki na zakwasieb. Będą to pierwociny na cześć PANAc. 18Oprócz chleba przyprowadzicie siedem jednorocznych barankóws bez skazy d, jednego młodego cielca i dwa barany. Złożycie je na ofiarę całopalnąs dla PANA wraz z ofiarą pokarmową i płynną. To będzie ofiara spalana na miłą woń dla PANA. 19 Na ofiarę przebłagalnąs złożycie jednego kozła, a na ofiarę wspólnotowąs dwa jednoroczne baranki. 20Kapłan użyje ich w obrzędzie kołysania przed PANEM wraz z chlebem z pierwocin i dwoma barankami. Święte dary, złożone dla PANA, będą należeć do kapłana. 21Tego samego dnia zwołacie święte zgromadzenies i wtedy nie będziecie wykonywać żadnej pracy. To jest prawo wieczne dla waszych pokoleń, gdziekolwiek będziecie zamieszkiwali. 22Gdy w czasie żniw będziecie żąć zboże na waszej ziemi, nie będziesz go żął aż do samego skraju pola i nie będziesz zbierał kłosów pozostałych po żniwach. Zostawisz je dla ubogiego i cudzoziemca. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem!”.
a) obrzęd kołysania – zob. Kpł 7,30+. b) na zakwasie – zob. Kpł 2,5+. c) Wszystko, co było pierwsze (tzw. pierwociny), zarówno istot żywych (ludzi, zwierząt), jak też roślin, jako najlepsze należało ofiarować Bogu (np. Wj 13,2; 23,19; Lb 15,19; Ne 10,36). d) bez skazy – zob. Kpł 1,3+. e) siódmego miesiąca – chodzi o miesiąc Tiszri (wrzesień/październik). f) uroczysty szabat – wyrażenie takie może oznaczać siódmy dzień tygodnia albo inny dzień świąteczny, w którym należy powstrzymać się od pracy i wziąć udział w zgromadzeniu liturgicznym. g) trąby – po powrocie z wygnania w 538 r. przed Chr. Żydzi zastąpili srebrnymi trąbami używane wcześniej rogi baranie (np. Wj 19,16; Joz 6,4.6; Sdz 7,8; 1Krn 15,28; 2Krn 7,6).
Święto Nowiu w siódmym miesiącu 23 PANs mówił dalej do Mojżesza: 24„Powiedz Izraelitom: Pierwszego dnia siódmego miesiącae będziecie obchodzić uroczysty szabatf, obwieszczany dęciem w trąby g, zwołujące na święte zgromadzenies świąteczne. 25Nie będziecie w tym pierwszy snop jęczmienia z rozpoczętych żniw. Kapłan wykonywał nim obrzęd kołysania, który wyrażał podziękowanie Bogu za plony. Wprowadzenie tego obrzędu miało na celu m.in. przeciwstawienie się praktykom pogańskim, gdyż ludy Kanaanu płodność i urodzaj ziemi przypisywały Baalowi. Święto Tygodni lub Pięćdziesiątnica. Jest to drugie święto pielgrzymkowe, zwane po hebr. Szawuot (gr. Pentekostes). Obchodzono je siedem tygodni po pierwszym dniu Przaśników (tj. po 16 dniu miesiąca Nisan, zwanym Omerem, kiedy to przynoszono na obrzęd kołysania pierwszy snop z wiosennych zbiorów jęczmienia). Święto Tygodni było pierwotnie dożynkowym Świętem Zbiorów (Wj 23,16), głównie pszenicy. Obchodzono je na początku lata. Prawdopodobnie dopiero po powrocie Izraelitów z przesiedlenia babilońskiego (538 r. przed Chr.) powiązano je z pamiątką Wyjścia z Egiptu. Ponieważ pięćdziesiątego dnia od wyjścia narodu z niewoli egipskiej nastąpiło zawarcie przymierza u stóp góry Synaj, wydarzenie to stanowi główną treść tego święta. Obchodom towarzyszy także dziękowanie Bogu za dar Tory – Prawa. Na czas Pięćdziesiątnicy synagogi i domy ozdabiano zielenią i kwiatami. Chrześcijanie, którzy w tym dniu świętują Zesłanie Ducha Świętego (Dz 2,1nn), przejęli zwyczaj przyozdabiania domów i kościołów zielenią, stąd również nazwa Zielone Świątki. Święto Nowiu w siódmym miesiącu. Święto to określano też mianem Święta Trąbek ze względu na to, że jego początek obwieszczał dźwięk rogu (Lb 29,1-6). Od II w. przed Chr. Święto Nowiu było też obchodzone jako początek Nowego Roku (hebr. Rosz ha-Szana) i także dzisiaj w Izraelu rozpoczyna ono religijny rok kalendarzowy. W większości tekstów biblijnych
245
KAPŁAŃSKA 23,15-25
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 246
a) uciążliwej pracy – zob. Kpł 23,7+. b) siódmego miesiąca – zob. Kpł 23,24+. c) Dzień Przebłagania – zob. Kpł 16,1-5+. d) będziecie pościć – występujący tu termin hebr. oznacza ukorzenie, jednakże w tradycji judaizmu nadano mu znaczenie pokuty i postu. Był to jedyny post nakazany przez Prawo, inne posty wypływały z osobistej pobożności. e) usunięty – zob. Kpł 7,20+. f) uroczystym szabatem – zob. Kpł 23,24+.
dniu wykonywać żadnej uciążliwej pracy a, lecz złożycie na cześć PANA ofiary spalane”. Dzień Przebłagania PANs powiedział do Mojżesza: 27„Dziesiątego dnia siódmego miesiącab będziecie obchodzić Dzień Przebłaganiac. Tego dnia zwołacie święte zgromadzenies i będziecie pościćd. Złożycie też ofiarys spalane na cześć PANA. 28W tym dniu nie możecie wykonywać żadnej pracy, gdyż jest to Dzień Przebłagania, aby dokonać zadośćuczynienia przed PANEM, Bogiem waszym, za wasze grzechys. 29Gdyby ktoś w tym dniu nie pościł, powinien być usunięty e z ludu. 30Każdego człowieka, który wtedy wykonywałby jakąkolwiek pracę, usunę z jego ludu. 31W tym dniu nie wolno wam wykonywać żadnej pracy! Jest to prawo wieczne dla waszych pokoleń, gdziekolwiek będziecie zamieszkiwać. 32Dzień ten będzie dla was uroczystym szabatemf i będziecie wtedy pościć. Ów szabat rozpocznie się dziewiątego dnia tego miesiąca wieczorem i będzie trwał aż do wieczora dnia następnego”. 26
Święto Namiotów PANs mówił dalej do Mojżesza: 34„Powiedz Izraelitom: Od piętnastego dnia siódmego miesiącab przez siedem dni będzie trwało Święto Namiotów s na cześć PANA. 35Pierwszego dnia będzie święte zgromadzenies. Wtedy nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy a. 36Przez siedem dni będziecie składać ofiary s spalane na cześć PANA. W ósmym dniu znów zwołacie święte zgromadzenie i także złożycie ofiarę spalaną na cześć PANA. Będzie to uroczyste zakończenie; w tym dniu powstrzymacie się od wykonywania wszelkiej uciążliwej pracy.
Kpł 16,1; Lb 29,7-11
33
Konkluzja Oto są święta PANAs, na które będziecie zwoływać święte zgromadzenies, aby składać ofiary spalane na cześć PANA: ofiarę całopalnąs, ofiarę pokarmowąs, ofiarę krwawąs i ofiarę płynną – każdego dnia to, co na dany dzień jest wyznaczone. 38Oprócz tego będą jeszcze ofiary na szabatys PANA, 37
rok zaczyna się natomiast na wiosnę w miesiącu Nisan. Być może brak szczegółowych informacji na temat dnia Nowego Roku i sposobu jego świętowania wynika ze znaczenia tego święta w pogańskich religiach ludów graniczących z Izraelem. Dzień Przebłagania. Zwany też Dniem Pojednania. Jedno z najważniejszych świąt w kalendarzu religijnym Izraela, wprowadzone do niego po przesiedleniu babilońskim (586 r. przed Chr.). Obchodzono je na początku roku – dziesiątego dnia miesiąca Tiszri (pierwszy miesiąc roku, przełom września i października). Przepisy dotyczące sposobu świętowania Dnia Przebłagania oraz jego teologiczne uzasadnienie znajdują się w Kpł 16,1-34; 23,26-32; Lb 29,7-11. Święto Namiotów. Dwa tygodnie po święcie Nowego Roku (14 dnia miesiąca Tiszri wieczorem) rozpoczynało się Święto Namiotów, zwane też Świętem Szałasów lub Świętem Kuczek (hebr. Sukkot). Było to święto powiązane z pielgrzymką, któremu towarzyszyły liczne śpiewy i codzienne procesje, podczas których dziękowano Bogu m.in. za zbiory zbóż i winogron. W trakcie święta budowano prowizoryczne szałasy dla upamiętnienia mieszkań używanych przez Izraelitów podczas wędrówki przez pustynię, po Wyjściu z Egiptu. Rytuał ten przypominał Izraelitom o Bożej
KAPŁAŃSKA 23,26-38
246
Wj 23,14n
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 247
wasze osobiste dary, wszelkie ofiary składane ze względu na złożone śluby i ofiary dobrowolne – te ofiary będziecie składać na cześć PANA.
a) siódmego miesiąca – zob. Kpł 23,24+.
Uzupełnienie przepisów o Święcie Namiotów 39 Piętnastego dnia siódmego miesiącaa, gdy zbierzecie plonyb z waszej ziemi, przez siedem dni będziecie obchodzić święto ku czci PANAs. Pierwszego i ósmego dnia będzie uroczysty szabatc. 40Pierwszego dnia weźmiecie sobie dorodne owoce drzew, gałązki palmowe, łodygi mirtu i gałęzie wierzb nadrzecznych i będziecie się weselić przed PANEM, Bogiem waszym, przez siedem dni. 41Co roku przez siedem dni macie obchodzić to święto na cześć PANA. Jest to wieczne prawo dla waszych pokoleń: będziecie je obchodzić siódmego miesiąca. 42Przez siedem dni będziecie mieszkać w namiotach. Wszyscy rodowici Izraelici mają mieszkać w namiotach, 43aby wasze przyszłe pokolenia wiedziały, że w namiotach kazałem mieszkać Izraelitom, gdy wyprowadziłem ich z Egiptu. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem!”. 44W ten sposób Mojżesz oznajmił Izraelitom prawo dotyczące świąt PANA.
d) świecznika – chodzi o świecznik siedmioramienny (hebr. menora). Zob. Wj 25,31-40.
b) plony – chodzi o jesienne zbiory winogron i oliwek. c) uroczysty szabat – zob. Kpł 23,24+.
e) W Kościele katolickim odpowiednikiem świecznika, którego lampy nieustannie paliły się przed Bogiem, jest wieczna lampka przy tabernakulum, w którym przechowuje się Najświętszy Sakrament. f) dwanaście… chlebów – in. chleby poświęcone (zob. Słownik); symbolizowały dwanaście plemion izraelskich i były znakiem wierności Bogu. Chleby miały kształt płaskich placków, były zmieniane co tydzień i mogli je jeść tylko kapłani.
Świecznik świętego mieszkania 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Rozkaż Izraelitom, aby ci dostarczyli do świecznikad czystej oliwy wyciśniętej z oliwek i zapewnili mu światło nieustannee. 3Aaron będzie go przygotowywał w Namiocie Spotkanias przed zasłoną Świadectwa, aby światło płonęło przed PANEM od wieczora aż do rana, nieustannie. Jest to wieczne prawo dla waszych pokoleń. 4Na świeczniku z czystego złota Aaron przygotuje lampy, aby ciągle paliły się przed PANEM.
24
Wj 25,31-40; 27,20n; Kpł 6,5n
Wj 25,23
Chleby poświęcone 5 Następnie weźmiesz najczystszą mąkę i upieczesz z niej dwanaście okrągłych chlebów f, każdy z dwóch dziesiątych efy s mąki. 6Potem ułożysz je w dwóch rzędach na stole z czystego złota przed PANEMs, po sześć w każdym rzędzie. 7Również w każdym rzędzie położysz czyste kadzidło, by przypominało PANU o ofierze spalanej na Jego cześć. 8Co szabats Aaron będzie je składał przed PANEM jako nieustanny dar od Izraelitów na znak wiecznego przymierzas. 9Chleby będą należeć opiece, jakiej doznali podczas lat wędrówki i miał pobudzać ich do dziękczynienia Bogu za Jego dobroć i łaskawość. Prawo nakazywało, żeby podczas tego święta kapłani nauczali ludzi Tory (Pwt 31,9-13; Ne 8). Żydzi żyjący w diasporze, czyli poza Izraelem, podczas tego święta przychodzili do synagogi z lulawem i etrogiem. Etrog jest to owoc podobny do cytryny, używany do bukietu splatanego z nierozwiniętej jeszcze gałęzi palmowej, czyli lulawu, trzech gałązek mirtu i dwóch gałązek wierzbowych (Kpł 23,39-40; Ne 8,14-18). W późniejszej liturgii synagogalnej siódmego dnia Święta Namiotów obchodzono uroczystość zwaną Hoszanna Rabba, czyli Wielka Hosanna, kiedy procesja okrążała synagogę siedem razy. W ostatni, ósmy dzień Święta Namiotów, kończy się w synagodze roczny cykl czytania Tory, a święto to jest nazywane Simchat Tora – czyli Radość z otrzymania Tory.
247
KAPŁAŃSKA 23,39 — 24,9
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 248
a) imieniu – chodzi o imię Boga (zob. Słownik). b) ukamienuje – zob. Kpł 20,2+.
do Aarona i jego synów. Będą je jedli w miejscu świętyms, bo jest to rzecz najświętsza, która należy do nich z ofiar spalanych na cześć PANA. To będzie prawo wieczne”. Kara za bluźnierstwo. Prawo odwetu 10 Pewnego razu syn Izraelitki, którego ojcem był Egipcjanin przebywający wśród Izraelitów, pokłócił się w obozie z innym Izraelitą. 11W trakcie kłótni syn Izraelitki zbluźnił przeciwko imieniua i przeklął Boga, za co przyprowadzono go do Mojżesza. Matka tego Izraelity nazywała się Szelomit i była córką Dibriego z plemienia Dana. 12Izraelitę, który zbluźnił, zatrzymano pod strażą do czasu, gdy PANs wyjaśni, co należy z nim uczynić. 13Wówczas PAN powiedział do Mojżesza: 14„Każ wyprowadzić bluźniercę poza obóz, a ci, którzy słyszeli jego bluźnierstwo, położą ręce na jego głowie. Później cały lud go ukamienujeb. 15 Izraelitom natomiast powiesz: Kto przeklina swojego Boga, poniesie za to odpowiedzialność. 16Kto by zbluźnił przeciwko imieniu PANA, musi ponieść śmierć. Cały lud bezwzględnie go ukamienuje, tak cudzoziemca, jak i rodowitego Izraelitę. Ten, który zbluźnił przeciwko imieniu Bożemu, zostanie ukarany śmiercią. 17 Ten, kto śmiertelnie pobił człowieka, zostanie ukarany śmiercią. 18 Ten, kto zabił czyjeś zwierzę, będzie musiał za nie zapłacić: zwierzę za zwierzę. 19 Ten, kto skaleczył bliźniegos, będzie ukarany w taki sposób, w jaki zawinił: 20złamanie za złamanie, oko za oko, ząb za ząb. W jaki sposób okaleczył bliźniego, w taki sam sposób ma być okaleczony. 21 Ten, kto zabił czyjeś zwierzę, będzie musiał za nie zapłacić; kto zabił człowieka, ma zostać ukarany śmiercią. 22 Prawo ma być dla was jednakowe, takie samo dla cudzoziemca, jak i dla rodowitego Izraelity. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem!”. 23 Gdy Mojżesz przekazał to Izraelitom, oni wyprowadzili bluźniercę poza obóz i tam go ukamienowali. Izraelici uczynili to, co PAN rozkazał Mojżeszowi.
Kara za bluźnierstwo. Prawo odwetu. Bluźnierstwo przeciwko imieniu, czyli Bogu, to największe wykroczenie, za które przewidziana była również największa kara (Lb 15,32-36). Po powrocie z przesiedlenia babilońskiego (538 r. przed Chr.) Izraelici nigdy nie wymawiali imienia Bożego: Jahwe, lecz zastępowali je innymi słowami: np. Imię (Szem), Pan (Adonaj). Imię Boga mógł wymówić najwyższy kapłan raz w roku w Święto Przebłagania (Kpł 16) przy składaniu ofiary w miejscu najświętszym, po czym błogosławił lud imieniem Pana (Lb 6,22-27; Syr 50,20). Prawo odwetu (ius talionis) znane jest z wielu starożytnych inskrypcji, które cytują je jako podstawową zasadę sprawiedliwości. Pomimo drastycznego sformułowania, prawo to nie było rozumiane literalnie jako wezwanie do okaleczenia osób odpowiedzialnych za uszkodzenie czyjegoś ciała. W tym sensie stosowane było raczej tylko w odniesieniu do człowieka, który popełnił morderstwo z premedytacją (Lb 35,16-21). Prawo to oznaczało natomiast zasadę adekwatności kary do popełnionego przestępstwa. Osoba, która była winna okaleczenia, zobowiązana była do zrekompensowania szkody pokrzywdzonemu (Wj 21,12-37), podobnie osoba, która dopuściła się kradzieży lub w inny sposób zaszkodziła drugiemu (Wj 22,1-15). Prawo odwetu nakazywało odpowiednie wynagrodzenie strat pokrzywdzonym, a zarazem broniło przestępców przed karą niewspółmierną do ich wykroczenia.
KAPŁAŃSKA 24,10-23
248
Wj 22,27
Dz 7,58
Wj 21,24; Mt 5,38-42
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 249
Rok szabatowy 1 PANs rzekł do Mojżesza na górze Synaj: 2„Powiedz Izraelitom: Gdy wejdziecie do ziemi, którą wam daję, to także ta ziemia będzie obchodzić szabats na cześć PANA. 3Sześć lat będziesz obsiewał swoje pole, sześć lat będziesz też obcinał swoją winnicę i zbierał jej owoce, 4lecz w siódmym roku będzie uroczysty szabat dla ziemi, szabat na cześć PANA. W tym roku nie będziesz siał ani obcinał winnicy. 5Nie będziesz również żął zboża, które samo wyrośnie po twoich żniwach, ani zrywał winogron z nieprzycinanych krzewów. To ma być rok całkowitego odpoczynku dla ziemi. 6 Mimo szabatu ziemia da wam pokarm: da go tobie, twojemu słudze, służącej, najemnikowi i przybyszowi, a więc tym, którzy mieszkają u ciebie. 7Także dla twojego bydła i innych zwierząt w kraju pokarmem będzie to, co urodzi ziemia.
25
Wj 23,10n; Pwt 15,1-11
Wj 21,2-11; Pwt 15,12-18; Iz 61,1-3; Jr 34,8-22
a) siódmego miesiąca – zob. Kpł 23,24+. b) rogu – prawodawca nie używa tu najczęściej stosowanego słowa szofar na określenie baraniego rogu, lecz jobel – ‘baran’, ‘róg barani’; od słowa jobel pochodzi także nazwa roku jubileuszowego (zob. Słownik). c) pięćdziesiąty rok – prawo w tym miejscu jest niejasne. Oznacza, że do 49 lat dodawano jeszcze jeden rok, który stawał się rokiem jubileuszowym (zob. Słownik). W rezultacie ziemia nie była uprawiana przez dwa następujące po sobie lata, ponieważ rok 49 także był rokiem szabatowym.
Rok jubileuszowy 8 Policzysz sobie siedem lat szabatowychs, a więc siedem razy siedem lat. W ten sposób siedem lat szabatowych obejmie czterdzieści dziewięć lat. 9Dziesiątego dnia siódmego miesiącaa zadmiesz w róg. W Dniu Przebłagania zatrąbicie na rogub w całym kraju. 10Będziecie świętować pięćdziesiąty rokc, w którym ogłosicie wyzwolenie dla wszystkich mieszkańców waszego kraju. To będzie jubileusz, podczas którego każdy z was powróci do swojej posiadłości i swojej rodziny. 11Jubileuszem będzie dla was pięćdziesiąty rok, podczas którego nie będziecie siać ani żąć tego, co ziemia urodzi, ani też zrywać winogron z nieprzyciętych krzewów. 12Rok jubileuszowys bowiem ma być dla was święty. Możecie jednak jeść z pola to, co na nim urośnie. 13 W roku jubileuszowym każdy z was powróci do swojej posiadłości. 14Gdy będziecie coś sprzedawać swojemu bliźniemus lub coś od niego kupować, nie oszukujcie jeden drugiego. 15 Odpowiednio do liczby lat, jakie upłynęły po roku jubileuszowym, będziesz kupował od swojego bliźniego, on zaś, odpowiednio do uzyskanego w tych latach plonu, będzie ci sprzedawał. 16Im więcej będzie lat do roku jubileuszowego – Rok szabatowy. Miał przypominać Izraelitom, że Ziemia Święta jest własnością Boga. Dlatego również ona podlega odpoczynkowi szabatowemu (Wj 20,8-11). Prawo o roku szabatowym miało charakter religijny. Wyrażało wiarę i ufność Izraelitów w Bożą opiekę, której szczególnym wyrazem jest dar ziemi Kanaan. Hojnie obdarowani Izraelici powinni cechować się szczodrością, a nie chciwością, której wyrazem może być nieumiarkowana praca i chęć zdobywania coraz większego zysku. Rok szabatowy wiązał się także z ulgami dla niewolników izraelskich i dłużników (Ne 10,32). W rzeczywistości przestrzeganie roku szabatowego napotykało różne trudności (np. Kpł 26,35), o czym świadczą m.in. krytyczne mowy proroka Jeremiasza (Jr 34,8-16). Według Pwt 31,10nn w tym roku Izraelici w sposób szczególny mieli obowiązek uczyć się prawa Bożego. Rok jubileuszowy. W roku jubileuszowym obowiązywały podobne przepisy jak w roku szabatowym: uwolnienie niewolników izraelskich, darowanie długów i przerwa w uprawie roli. Prawo dotyczące roku szabatowego, przypadającego co siedem lat, nie zawsze było w pełni przestrzegane (Jr 34,8-16), dlatego – żeby je złagodzić – kapłani ustalili w cyklu pięćdziesięcioletnim rok jubileuszowy. Jego rozpoczęcie obwieszczał dźwięk rogu (jobel), zapowiadając
249
KAPŁAŃSKA 25,1-16
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 250
a) bał – chodzi o bojaźń Bożą (zob. Słownik). b) najbliższy krewny – w jęz. hebr. zwano go goel – ‘wykupiciel’ lub ‘mściciel krwi’. Według prawa miał on obowiązek pomścić śmierć zamordowanego krewnego (np. Lb 35,19) lub wykupić majątek krewnego, który popadł w długi, a także wykupić jego samego, jeśli z powodu ubóstwa sprzedał się w niewolę.
odpowiednio podniesiesz cenę, im mniej – odpowiednio ją obniżysz, bo on sprzedaje ci uzyskany plon. 17Nie oszukujcie bliźnich! Będziesz się bała twojego Boga, gdyż Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! Błogosławieństwo na rok szabatowy 18 Macie wypełniać moje prawa i przestrzegać moich nakazów, abyście mogli mieszkać bezpiecznie na tej ziemi. 19Wtedy ona da wam owoce, którymi się nasycicie i będziecie bezpiecznie tam mieszkać. 20Jeżeli zapytacie: Co będziemy jedli w siódmym roku, skoro nie możemy siać ani zbierać plonów? – 21to Ja ześlę wam w szóstym roku moje błogosławieństwos, które sprawi, że plonu wystarczy na trzy lata. 22W ósmym roku będziecie siać, lecz jeść będziecie z dawnych zbiorów aż do dziewiątego roku. Zanim nadejdą nowe zbiory, będziecie jeść stare. Odzyskiwanie swojej własności Nie wolno wam sprzedać tej ziemi na zawsze, gdyż ona należy do Mnie, a wy jesteście u Mnie przybyszami i osiedleńcami. 24Dlatego w całej ziemi, która jest waszą własnością, będziecie stosować prawo wykupu ziemi. 25Jeżeli twój brats zubożeje i będzie musiał sprzedać swoją posiadłość, wówczas jego najbliższy krewnyb, który posiada prawo wykupu, odkupi to, co sprzedał jego brat. 26Jeżeli jednak ktoś nie ma takiego wykupiciela, lecz znajdzie wystarczające środki na wykup, 27 wówczas obliczy lata od chwili sprzedaży i zwróci odpowiednią kwotę temu, któremu sprzedał swoją posiadłość, i wtedy powróci do niej. 28Jeżeli jednak nie znajdzie wystarczających środków, by zwrócić należność nabywcy, wtedy jego posiadłość pozostanie we władaniu nabywcy aż do roku jubileuszowegos. W roku jubileuszowym dawny właściciel odzyska swoją posiadłość. 29 Jeżeli ktoś sprzeda swój dom mieszkalny, położony w mieście otoczonym murami, będzie miał prawo do jego wykupu do końca roku, w którym dokonał sprzedaży; przez cały ten rok będzie miał prawo do jego wykupu. 30Jeżeli jednak nie zostanie wykupiony do końca tego roku, dom ten – znajdujący się w obrębie murów miejskich – pozostanie na zawsze własnością nabywcy i jego potomków, której nie utracą także w roku jubileuszowym. 31Jednakże wiejskie domy nieotoczone murami należy traktować na równi z gruntem. Będą więc podlegały prawu do wykupu, a w roku jubileuszowym nabywca utraci do nich prawo. 23
rok łaski (Iz 61,1-2). Prawo dotyczące tego roku chroniło przed nadmiernym bogaceniem się jednych i ubożeniem drugich. Zapewniało równowagę ekonomiczną rodzin. Wszystkie długi i sprzedaże z powodu niewypłacalności miały być anulowane. W chrześcijaństwie, na wzór roku jubileuszowego, co 50 lat obchodzony jest Rok Święty. Odzyskiwanie swojej własności. Żaden Izraelita nie mógł sprzedać ziemi na zawsze, zwłaszcza komuś spoza Izraela, gdyż ziemię traktowano jako własność Boga. Człowiek jedynie ją użytkował. Gdy ktoś był zmuszony sprzedać ziemię
KAPŁAŃSKA 25,17-31
250
1Krn 29,15; Ps 39,13; 119,19
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 251
32
Lb 35,2-8; Joz 21
Wj 22,24; Pwt 23,20n
Wj 21,2-11; Pwt 15,12-18; Jr 34,8-22
Ne 5,8
Lewitoms natomiast w miastach, które do nich należą, zawsze będzie przysługiwało prawo wykupu domów miejskich, które są ich własnością. 33Gdyby ktoś kupił dom od lewitów, to utraci do niego prawo w roku jubileuszowym, bowiem domy w miastach lewitów są ich dziedzictwem pośród Izraelitów. 34Pole wokół ich miast nie może być sprzedane, gdyż jest ich wiecznym dziedzictwem. Prawo nakazujące troszczyć się o ubogich rodaków 35 Jeżeli twój brats zubożeje i nie będzie miał środków do życia, pomóż mu, aby mógł żyć przy tobie przynajmniej jak cudzoziemiec i osadnik. 36Nie bierz od niego procentu ani lichwya, ale bój się swojego Bogab, aby twój brat mógł żyć u ciebie. 37 Nie będziesz mu pożyczał swoich pieniędzy na procent ani swojej żywności na lichwę. 38Ja jestem PANEM, waszym Bogiem, który was wyprowadził z ziemi egipskiej, aby dać wam ziemię Kanaans i być waszym Bogiem. 39 Jeżeli twój brat zubożeje i sprzeda się tobie, nie każ mu wykonywać pracy niewolnika, 40lecz traktuj jak najemnika lub osadnika. Będzie ci służył aż do roku jubileuszowegos, 41potem cię opuści, zarówno on, jak i jego dzieci, i powróci do rodziny i posiadłości swoich przodków. 42Ponieważ moimi sługami są ci, których wyprowadziłem z ziemi egipskiej, nie można ich sprzedawać tak jak się sprzedaje niewolników. 43Nie będziesz go traktował surowo, ale będziesz się bał swojego Boga. 44 Jeśli chodzi o niewolników i niewolnice, których możesz posiadać, to możecie ich kupować od sąsiednich narodów. 45 Będziecie mogli kupować także dzieci od cudzoziemców, którzy zamieszkają wśród was, oraz od tych rodzin, które już mieszkają wśród was, bo urodzili się w waszym kraju: ci niewolnicy będą waszą własnością. 46Potem przekażecie ich w spadku waszym synom, aby byli dla nich dziedziczną własnością na zawsze. Oni będą wykonywać pracę niewolniczą, lecz nikogo z waszych braci, Izraelitów, nie będziecie traktować surowoc. 47 Jeżeli wzbogaci się jakiś cudzoziemiec zamieszkały u ciebie, a twój brat zubożeje do tego stopnia, że sprzeda się jemu bądź też komukolwiek z jego rodziny, 48to później przysługuje mu prawo wykupu. Jeden z jego braci winien go wykupić 49 albo jego stryj, albo syn stryja, albo najbliższy krewny z rodziny bądź też sam siebie wykupi, gdy się wzbogaci. 50Wraz ze swoim nabywcą obliczy lata: od sprzedania się mu aż do roku jubileuszowego. Cenę za siebie ustali odpowiednio do
a) Nie bierz… procentu ani lichwy – prawo zabraniało pobierania odsetek od pożyczki udzielonej Izraelicie, dopuszczało jednak taką możliwość, gdy dłużnikiem był cudzoziemiec (Pwt 23,21). Lichwa polegała na pobieraniu wygórowanych odsetek za pożyczone pieniądze. b) bój się… Boga – chodzi o bojaźń Bożą (zob. Słownik). c) Izraelici, którzy popadli w niewolę, mieli w Izraelu większe prawa niż wszyscy inni niewolnicy. Prawo nakazywało jednak dobrze traktować niewolników pochodzących z innych narodów (Kpł 19,34).
z powodu zadłużenia, jego najbliższy krewny, zwany wykupicielem (hebr. goel), miał obowiązek przyjść mu z pomocą. W Rt 2,20 obowiązki wykupiciela są, jedyny raz w ST, połączone z prawem lewiratu (Pwt 25,5nn). Po powrocie z przesiedlenia babilońskiego pojęcie wykupiciela zostało przez proroków odniesione do Boga, który wybawił swój lud (np. Iz 41,14; 43,14; 49,7; por. Hi 19,25). Chrześcijanie pojęcie to odnoszą także do Chrystusa, który jest Wybawcą i Odkupicielem wszystkich „zadłużonych” z powodu swoich grzechów.
251
KAPŁAŃSKA 25,32-50
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 252
a) dzień pracy najemnika – miał określoną cenę, dlatego pracą można było spłacać zaciągnięty dług. W czasach NT za dniówkę płacono denara. b) Cudzoziemiec osiadły w Izraelu musiał przestrzegać praw roku jubileuszowego tak samo jak każdy Izraelita. c) Młocka jęczmienia zaczynała się zwykle w kwietniu, winobranie we wrześniu, a siew pod koniec października (Am 9,13). d) Przesadne dysproporcje sił mają uświadomić, że zwycięstwo nie zależy od zasobów militarnych, ale od tego, czy człowiek ma oparcie w Bogu i czy Jemu powierza swój los (np. Sdz 7; 1Sm 17).
liczby wysłużonych lat, a każdy dzień policzy jako dzień pracy najemnikaa. 51Jeżeli pozostało jeszcze wiele lat do roku jubileuszowego, to odpowiednio do ich liczby zapłaci swój wykup, oprócz kwoty, za którą się sprzedał. 52Jeżeli tych lat pozostało niewiele, to odpowiednio do liczby wysłużonych lat zapłaci nabywcy swój wykup. 53Będzie u niego pracował rok po roku, a nabywca ze względu na ciebie nie może traktować go surowo. 54Jeżeli nie zostanie wykupiony w żaden z wymienionych sposobów, to w roku jubileuszowym wyjdzie na wolność on i jego dziecib. 55Izraelici są bowiem moim sługami, których wyprowadziłem z ziemi egipskiej. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! Zakaz bałwochwalstwa 1 Nie wolno wam czynić sobie bożków: nie postawicie posągów ani stels ani nie uczynicie w waszym kraju płaskorzeźby w kamieniu, aby się im kłaniać, bo Ja jestem PANEM, waszym Bogiem! 2Będziecie przestrzegać moich szabatóws i otaczać czcią moją świątynięs. Ja jestem PANEM!
26
Błogosławieństwa: nagroda za posłuszeństwo Jeżeli będziecie postępować według moich praw, przestrzegać moich przykazańs oraz je wypełniać, 4obdarzę was opadami w porach deszczowych. Ziemia wyda wtedy plon, a polne drzewa owoce. 5Młocka przeciągnie się u was aż do winobrania, a winobranie aż do siewuc. Będziecie mogli się najeść chleba do syta i będziecie mieszkać bezpiecznie w swoim kraju. 6 Obdarzę kraj pokojems, tak że bez lęku będziecie szli na spoczynek. Usunę z niego drapieżne zwierzęta i miecz nie będzie pustoszył waszego kraju. 7Będziecie ścigać waszych wrogów, a oni padną przed wami pobici mieczem. 8Pięciu z was będzie ścigało stu, a stu z was dziesięć tysięcy d. Tak wasi wrogowie padną przed wami pobici mieczem. 9 Będę się o was troszczył, obdarzę was płodnością, rozmnożę i utwierdzę z wami moje przymierzes. 10 Będziecie jedli z nagromadzonych starych zbiorów, lecz stare zbiory będziecie musieli usuwać, by zrobić miejsce na nowe. 11 Umieszczę wśród was moje święte mieszkanies i nie będę się wami brzydził. 12Będę się przechadzał wśród was i będę waszym Bogiem, a wy będziecie moim ludem. 13Ja jestem
Kpł 19,30; Jr 17,19-27; Ez 20,12n
3
Błogosławieństwa: nagroda za posłuszeństwo. Rozdział 26 stanowi zakończenie obszernego zbioru, zwanego Prawem świętości. Wszystkie zbiory praw, znajdujące się w Pięcioksięgu, zawierają na końcu obietnicę Bożego błogosławieństwa za przestrzeganie tych praw i groźbę nieszczęść za ich lekceważenie (np. Wj 23,20-33; Pwt 28). Taka struktura literacka przypomina międzynarodowe traktaty z II i I tysiąclecia przed. Chr., którymi potwierdzano przymierze zawarte między panem i wasalem. Przykładem może tu być traktat między królem Chetytów Hattusilisem III a faraonem Ramzesem II. Obietnica Bożego błogosławieństwa dotyczy życia w pokoju oraz płodności i urodzaju. Błogosławieństwo Boże wyrazi się więc bardzo konkretnie. Dobra duchowe, których udzieli ludziom Mesjasz, także były zapowiadane przez proroków przy pomocy obrazów dostatku i urodzaju (np. Am 9,13-15).
KAPŁAŃSKA 25,51 — 26,13
252
Pwt 28,1-14 Pwt 11,13n; Iz 1,19; Ez 34,26n; Am 9,13
Pwt 28,7
Kpł 25,21n; Łk 12,16-21 Pwt 4,7n; Ez 48,35
Ez 36,28; 37,27; 2Kor 6,16; Ap 21,3
03_Kpl
9/3/08
Wj 6,7; Kpł 22,33
Pwt 28,15-18; Am 4,6-12
Pwt 11,17; Jr 14,1-9
Lm 1,4; Ez 14,15
Ez 21
Ps 105,16; Ez 4,16
Lm 2,20; 4,10; Ez 5,10 Ez 6,1-7
2:10 PM
Page 253
PANs, Bóg wasz, który was wyprowadził z ziemi egipskiej, abyście już nie byli ich niewolnikami. Ja skruszyłem wasze jarzmo i pozwoliłem wam chodzić z podniesioną głową.
a) Zapowiedź wielkiego głodu, w czasie którego zdarzać się będą przypadki kanibalizmu (np. Pwt 28,53; 2Krl 6,28n; Jr 19,9; Ez 5,10).
Przekleństwa: kara za nieposłuszeństwo 14 Jeżeli Mnie nie posłuchacie i nie będziecie wypełniać tych przykazańs, 15jeżeli odrzucicie moje prawa i wzgardzicie moimi nakazami, i nie będziecie wypełniać wszystkich moich przykazań, łamiąc przez to przymierzes ze Mną, 16oto co Ja wam uczynię: dopuszczę na was przerażenie, wycieńczenie i gorączkę, które zepsują wam oczy i zrujnują zdrowie. Na próżno też będziecie siać ziarno, bo zjedzą wam je wasi wrogowie. 17Zwrócę się przeciwko wam i zostaniecie pobici przez waszych wrogów. Będą nad wami panować ci, którzy wami gardzą, a wy będziecie uciekać, choć nikt was nie będzie ścigać. 18 Jeżeli mimo to nadal nie będziecie Mi posłuszni, będę karałs was siedmiokrotnie za wasze grzechys. 19Skruszę waszą pyszną potęgę i sprawię, że niebo nad wami będzie jak z żelaza, a ziemia jakby z brązu. 20Na próżno będziecie zużywać swoje siły, bo wasza ziemia nie wyda plonu, a polne drzewa swojego owocu. 21 Jeżeli mimo to nadal będziecie przekorni i nie zechcecie Mnie słuchać, ukarzę was jeszcze siedmiokrotnie za wasze grzechy. 22Ześlę na was dzikie zwierzęta, które porwą wam dzieci, wyniszczą bydło i tak zmniejszą waszą liczbę, że opustoszeją wasze drogi. 23 Jeżeli jednak i po tym wszystkim nie poprawicie się i nadal będziecie Mi się sprzeciwiać, 24to i Ja będę postępował z wami podobnie i ukarzę was znowu siedmiokrotnie za wasze grzechy. 25Sprowadzę na was miecz, który pomści przymierze ze Mną. Gdy zgromadzicie się w miastach, ześlę tam zarazę i będziecie wydani w ręce wrogów. 26Gdy zniszczę zapasy chleba, dziesięć kobiet będzie piekło chleb w jednym piecu. Potem będą go wam odważać i wydzielać, a wy będziecie jedli, lecz się nie nasycicie. 27 Jeżeli jednak i po tym wszystkim nie będziecie Mi posłuszni i nadal będziecie Mi się sprzeciwiać, 28to i Ja rozgniewams się na was i ześlę kary siedmiokrotnie większe za wasze grzechy. 29Będziecie jeść ciała waszych synów i córeka. 30Zniszczę wasze wzniesienia kultowes, pościnam obeliski ku czci słońca, a wasze trupy rzucę na trupy waszych bożków i będę się wami brzydził. 31Miasta zamienię w ruiny, sprawię, że Przekleństwa: kara za nieposłuszeństwo. Zbiór przekleństw, czyli złorzeczeń, jest bardziej rozbudowany niż lista błogosławieństw, ponieważ szczegółowo wymienione są kary, które spotkają ludzi odrzucających Boga i Jego prawa. Wymienionych jest aż pięć grup złorzeczeń, ukazujących coraz cięższe kary dla tych, którzy zamiast się opamiętać, trwają w uporze. Liczne podobieństwa między zbiorem złorzeczeń a groźbami wypowiedzianymi przez proroka Ezechiela świadczą o późnym zredagowaniu tego tekstu. Mogło to nastąpić dopiero po roku 586 przed Chr., gdy Izraelici zostali siłą przesiedleni do Babilonii i pozbawieni wolności. Prorocy często wskazywali na to, że powodem upadku Izraela była jego niewierność Bogu, polegająca m.in. na lekceważeniu przymierza, które On zawarł ze swoim ludem.
253
KAPŁAŃSKA 26,14-31
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 254
a) Prawdopodobne jest to, że były uchybienia w przestrzeganiu przez Izraelitów szabatu i lat szabatowych (Wj 20,10n; Kpł 25,1-7+). b) ukorzą… nieobrzezane serca – przynależność do ludu Bożego, której początkiem dla Izraelitów było obrzezanie napletka (Rdz 17,9-14), nie może się ograniczać tylko do tego zewnętrznego znaku. Ów znak powinien być początkiem przemiany myślenia, uczuć i woli człowieka dokonywanej pod wpływem prawdy Bożej (Jr 4,4; 6,10; Rz 2,25-29; Kol 2,11). Tylko człowiek otwarty na nią jest w stanie kochać Boga i może cieszyć się pełnią życia (Pwt 30,6). Serce – zob. Słownik. c) nadrobi szabaty – chodzi o zadośćuczynienie za nieświętowanie siódmego dnia tygodnia (Wj 20,10n; Kpł 26,34+).
opustoszeją wasze miejsca święte i nie będę już więcej wdychał miłej woni z ofiar s. 32Spustoszę ziemię, tak że zdumiewać się będą wasi wrogowie, którzy ją będą zamieszkiwali. 33Rozproszę was między narodami, a mój miecz będzie was ścigał. Wasza ziemia będzie pustkowiem, a wasze miasta ruiną. 34 Wtedy ta ziemia będzie nadrabiać swoje szabaty s przez wszystkie dni spustoszenia, gdy wy będziecie przebywać w kraju waszych wrogów. Wówczas ziemia odpocznie i wypłaci się ze swoich szabatów a. 35Przez wszystkie dni swojego spustoszenia będzie miała odpoczynek, jakiego nie zaznała w latach szabatowych, gdy mieszkaliście na niej. 36 Tym, którzy pozostaną w kraju wrogów, napełnię sercas tak wielką trwogą, że ścigać ich będzie nawet szelest unoszonego wiatrem liścia, a oni będą uciekać jak przed mieczem i będą upadać, choć nikt ich nie będzie ścigał. 37Potykać się będą jeden o drugiego, jakby uciekali przed mieczem, choć nikt ich nie będzie ścigał. Nie zdołacie się przeciwstawić waszym wrogom. 38Zginiecie wśród narodów i pochłonie was ich ziemia. 39Ci z was, którzy się ostaną, zmarnieją w kraju waszych wrogów z powodu swoich grzechów. Zmarnieją także z powodu grzechów swoich ojców. Miłosierdzie dla pokutujących 40 Jeżeli jednak wyznają swój grzechs i grzech ojców, niegodziwość, jakiej się dopuścili wobec Mnie, oraz to, że występowali przeciwko Mnie, 41co sprawiło, że i Ja postępowałem podobnie i zaprowadziłem ich do ziemi ich nieprzyjaciół; gdy więc ukorzą swoje nieobrzezane sercab i zadośćuczynią za swój grzech, 42wtedy wspomnę na moje przymierzes z Jakubems, Izaakiem, i Abrahamem. Wspomnę także i na tę ziemię. 43 Wpierw jednak ta ziemia zostanie przez nich opuszczona i nadrobi szabatyc, w czasie spustoszenia i ich nieobecności. Oni zaś zadośćuczynią za swoje grzechy, gdyż wzgardzili moimi nakazami, a moje prawa im obrzydły. 44Jednakże, nawet po tym wszystkim, gdy znajdą się w kraju swych wrogów, Ja nimi nie wzgardzę ani też nie będę się tak nimi brzydził, by ich całkiem wyniszczyć i złamać moje przymierze z nimi, bo Ja jestem PANEMs, ich Bogiem. 45Ze względu na nich wspomnę na przymierze z ich przodkami, których wyprowadziłem z ziemi egipskiej na oczach narodów, abym był ich Bogiem. Ja jestem PANEM!”. 46 Te właśnie prawa, nakazy i pouczenia PAN ustanowił za pośrednictwem Mojżesza pomiędzy Nim a Izraelitami na górze Synaj.
Miłosierdzie dla pokutujących. Zapowiedź kary nigdy nie jest ostatnim słowem Boga. Prawdę tę głosili m.in. prorocy (np. Ez 16,60-63; 20,40-44; 34,25-27; zob. J 12,47). Skutkiem grzechów Izraelitów były liczne nieszczęścia, które ich nękały, zawsze jednak, gdy się odwracali od zła, Bóg okazywał im swoje miłosierdzie. Istotne jest również to, że Bóg nie łamie danego słowa, dlatego Jego przymierze z Izraelem jest trwałe (w. 44; por. Ps 89,31-35; Rz 11,29).
KAPŁAŃSKA 26,32-46
254
2Krn 36,21
Ez 21,12
Ez 16,60n
Ez 20,23
Lm 3,22n
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 255
DODATEK Oszacowanie ofiar i zasady ich wykupu Opłaty zastępcze w związku ze ślubowaniem 1 PANs rzekł do Mojżesza: 2„Przekaż te słowa Izraelitom. Powiedz im: Jeśli ktoś chce rozwiązać przed PANEM ślub dotyczący człowiekaa, dokonasz oszacowania tej osoby: 3Mężczyznę w wieku od dwudziestu do sześćdziesięciu lat ocenisz na pięćdziesiąt syklóws srebrab według wagi sykla świątynnegoc. 4Jeżeli to będzie kobieta, ocenisz ją na trzydzieści syklów. 5Chłopca między piątym a dwudziestym rokiem życia ocenisz na dwadzieścia syklów, a dziewczynę na dziesięć. 6Chłopca od jednego miesiąca do pięciu lat ocenisz na pięć syklów srebra, a dziewczynkę na trzy. 7Mężczyznę w wieku sześćdziesięciu lat i wyżej ocenisz na piętnaście syklów, a kobietę na dziesięć. 8Jeżeli jednak ten, kto dokonuje wykupu jest zbyt ubogi, by uiścić wyznaczoną kwotę, niech się stawi przed kapłanem. Kapłan go oceni i wyznaczy mu zapłatę stosowną do jego możliwości. 9 Jeśli chodzi o zwierzęta, które są składane w ofierzes dla PANA, to każde takie zwierzę jest święte. 10Nie wolno go zastępować innym ani zamieniać: lepszego na gorsze i gorszego na lepsze. Gdyby ktoś dokonał takiej zamiany, to obydwa zwierzęta będą święte. 11Gdyby jednak chodziło o zwierzę nieczystes, które nie może być złożone w ofierze dla PANA, to należy przyprowadzić je do kapłana, 12który je wyceni według tego, czy jest ładne, czy brzydkie. Jego wartość będzie taka, jaką on ustali. 13Jeśli ślubujący chce je odkupić, wtedy do oszacowanej wartości musi dopłacić jeszcze jedną piątą tej wartości.
27
a) ślub dotyczący człowieka – chodzi o zobowiązanie, przez które człowiek poświęcał siebie na szczególną służbę Bogu. Takie zobowiązanie mogło być podjęte także w imieniu drugiego człowieka, szczególnie przez rodziców w imieniu swoich dzieci (np. 1Sm 1,11). b) ocenisz na… syklów srebra – prawodawca dopuszcza tu zamianę ofiary ślubowanej na równoważnik pieniężny. Po powrocie z wygnania babilońskiego (538 r. po Chr.) dotychczasowy handel wymienny zastąpiono pieniędzmi. c) sykl świątynny – chodzi o wzorzec ciężarka przechowywany w świątyni (zob. Słownik). Wyceny dokonywane w syklach świątynnych stanowią dowód na to, że dodatek, jakim jest rozdz. 27 Księgi Kapłańskiej, powstał po powrocie z wygnania babilońskiego (538 r. przed Chr.), ponieważ dopiero wtedy zaczęto posługiwać się tymi pieniędzmi.
Wykupienie rzeczy poświęconych 14 Gdy ktoś poświęcis swój dom jako ofiaręs dla PANAs, wtedy kapłan oceni ten dom, czy jest w dobrym, czy w złym stanie. Taka będzie jego wartość, jaką on ustali. 15Jeśli sam ofiarodawca chciałby odkupić dom, wtedy do oszacowanej wartości będzie musiał dopłacić jeszcze jedną piątą tej wartości i dom będzie jego. Opłaty zastępcze w związku ze ślubowaniem. Prawodawca zestawia różne rodzaje zobowiązań wynikających ze złożenia ślubów (np. Kpł 7,16; 22,21; Lb 30,3-16; Pwt 12,6-12; 23,19) i wprowadza regulacje, które umożliwiają zamianę powziętych powinności na ekwiwalent pieniężny. Wypełnienie dobrowolnie złożonego ślubu uważane było za poważny obowiązek (Pwt 23,22-24) i we wcześniejszej historii Izraela egzekwowane było z całą surowością (Sdz 11,35n). Wykupienie swoich zobowiązań za opłatę pieniężną dawało możliwość uniknięcia szczególnie uciążliwych sytuacji, tym bardziej że wysokość opłaty musiała być dostosowana do możliwości finansowych osoby dokonującej wykupu (w. 8). Wykupienie rzeczy poświęconych. W przeciwieństwie do zobowiązań wynikających ze złożonego ślubu, które miały charakter dobrowolny (ww. 1-13), poświęcenie nieruchomości (ww. 14-25) mogło wypływać zarówno z dobrej woli ofiarodawcy, jak też z różnych ciążących na nim obowiązków. Normy dotyczące wykupu poświęconych pól uwzględniały przepisy dotyczące roku jubileuszowego (Kpł 25,8-55), a wymagana cena wykupu ustalana była w kwocie mniejszej od wartości plonów wydawanych przez te pola.
255
KAPŁAŃSKA 27,1-15
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 256
a) sprzedał – pole poświęcone może zostać sprzedane, ponieważ jego ofiarowanie nie polega na wyzbyciu się własności, lecz na przekazaniu praw do plonów, jakie ono przynosi. b) sykl świątynny – zob. Kpł 27,3+. c) gera – jednostka wagi wynosząca 0,571 grama. Potem stanowiła także jednostkę monetarną. d) należy je sprzedać – pierworodne zwierzęcia nieczystego także jest własnością Boga (Wj 13,2; 34,20), ale nie może być złożone w ofierze. Jeśli z jakiegoś powodu jego właściciel nie może uiścić na rzecz świątyni opłaty z tytułu jego wykupu, takie zwierzę musi być sprzedane, a na rzecz świątyni zostaje przekazana kwota pozyskana ze sprzedaży. e) obłoży klątwą – słowo „klątwa” (hebr. cherem) w kontekście wojen prowadzonych przez Izraelitów oznaczało całkowite zniszczenie ludzi i zwierząt (np. Pwt 7,2; 13,13-19; Joz 6,17). W późniejszym czasie wyrażało jedynie poświęcenie dla Boga lub kapłanów jakiejś własności (Lb 18,14; Ez 44,29). Zob. Słownik. f) W w. 29 nie należy dopatrywać się nakazu złożenia ofiary z człowieka, gdyż w Izraelu było to kategorycznie zabronione (Kpł 18,21). Prawodawca podkreśla, że za bardzo ciężkie wykroczenie nie można wykupić się pieniędzmi, gdyż w takim wypadku przewidziana jest kara śmierci (Wj 22,19; Joz 7,13-15).
16
Gdy ktoś ze swojej dziedzicznej posiadłości poświęci dla PANA część pola, to dokonasz jego oceny według ilości wysiewanego na nim ziarna. Wycenisz tak: chomers jęczmienia za pięćdziesiąt syklóws srebra. 17Pełne oszacowanie jest możliwe tylko wtedy, gdy dokonał on poświęcenia w roku jubileuszowyms. 18Jeżeli zaś dokonał poświęcenia pola po roku jubileuszowym, wówczas kapłan określi mu kwotę pieniężną, w której uwzględni lata, jakie pozostały do następnego roku jubileuszowego i tę wartość potrąci z ogólnej ceny. 19Gdyby ofiarodawca chciał wykupić to pole, wtedy do oszacowanej wartości będzie musiał dopłacić jeszcze jedną piątą tej wartości i pole będzie jego. 20Gdyby nie chciał wykupić tego pola, lecz sprzedała je innemu człowiekowi, to już więcej nie będzie mógł go wykupić. 21Także w roku jubileuszowym nie powróci ono do niego, lecz stanie się świętością PANA, tak jak pole obłożone klątwąs. Stanie się wtedy własnością kapłana. 22 Jeżeli ktoś poświęci dla PANA kupione pole, które nie stanowi jego dziedzicznej posiadłości, 23wtedy kapłan określi jego cenę do roku jubileuszowego, a on winien ją zapłacić jeszcze tego samego dnia, bo jest to dar poświęcony PANU. 24 W roku jubileuszowym to pole powróci do tego, który je sprzedał, stanowi bowiem jego dziedziczną posiadłość. 25Każdego oszacowania będziesz dokonywał według wagi sykla świątynnegob. Jeden sykl wynosi dwadzieścia gerc. Ograniczenia możliwości wykupu Nikt oczywiście nie może poświęcaćs dla PANAs pierworodnychs bydła, czy to cielca, czy owcy, bo one i tak są własnością PANA. 27Jeśli natomiast chodzi o zwierzę nieczystes, to może być wykupione po dodaniu jednej piątej do wartości z jego oszacowania. Jeżeli nie zostanie wykupione, należy je sprzedaćd za kwotę wynikającą z jego oszacowania. 28 Jeżeli ktoś ze względu na PANA obłoży klątwąe cokolwiek ze swojej własności: czy to człowieka, czy zwierzę, czy pole stanowiące jego dziedziczną posiadłość, to owa własność nie może być sprzedana ani wykupiona. To bowiem, co zostało obłożone klątwą, jest rzeczą najświętszą i należy tylko do PANA. 29Człowiek, który został obłożony klątwą, nie może być wykupiony, lecz musi umrzećf. 30 Każda dziesięcinas z płodów ziemi, czy to z wysianego ziar na, czy drzew owocowych, należy do PANA. Jest rzeczą poświęconą dla PANA. 31Gdyby ktoś chciał wykupić część 26
Ograniczenia możliwości wykupu. Możliwość finansowego zadośćuczynienia zostaje ograniczona w przypadku pierworodnych zwierząt (ww. 26n), dziesięciny z płodów roli i ze zwierząt (ww. 30-33), a także w odniesieniu do ludzi, zwierząt i przedmiotów poświęconych Bogu przez klątwę (ww. 28n), ponieważ były one uznawane za własność Boga, wyłączoną spod władzy ludzkiej. Przynależność pier worodnych do Boga była znakiem nieustannie przypominającym o tym, że tylko Bóg jest dawcą życia i zbawienia (Wj 13,13-16). Dlatego każde pier worodne zwierzę należało złożyć w ofierze, a każdego pier worodnego syna wykupić (Wj 34,19n; Lb 18,15-19). Do Boga należało również wszystko,
KAPŁAŃSKA 27,16-31
256
Wj 30,15n
Wj 13,10n
Pwt 14,22
03_Kpl
9/3/08
Ml 1,8
Kpł 26,46
2:10 PM
Page 257
swojej dziesięciny, to do ceny ogólnej będzie musiał dołożyć jedną piątą jej wartości. 32Każda dziesięcina z bydła lub trzody, czyli każde co dziesiąte zwierzę, które przechodzi pod laską pasterza, będzie poświęcone dla PANA. 33Nie należy ich sortować na ładne i wybrakowane ani ich zamieniać. Gdyby ktoś dokonał takiej zamiany, to obydwa zwierzęta będą poświęcone i nie będzie ich można wykupić”. 34 Takie przykazanias dał PAN Mojżeszowi dla Izraelitów na górze Synaj.
co zostało obłożone klątwą. Dotyczyło to przede wszystkim obcych ludów oddających się bałwochwalstwu (Wj 34,12-16; Pwt 7,2; 20,17n) i miejsc ich pogańskiego kultu (Joz 6,20n) oraz Izraelitów, którzy przyjęliby bałwochwalcze zwyczaje (Wj 22,19; Pwt 7,25n; 13,13-19; Joz 7,24-26) uważane za niebezpieczne dla całego narodu (Pwt 8,19; Joz 23,15). Obłożenie klątwą mogło wiązać się także z innymi zobowiązaniami podejmowanymi osobiście lub przez przywódców ludu (np. Ezd 10,8). Przedmioty obłożone klątwą przechodziły na użytek świątyni i kapłanów (Kpł 27,21; Lb 18,14; Ez 44,29).
257
KAPŁAŃSKA 27,32-34
03_Kpl
9/3/08
2:10 PM
Page 258
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 259
KSIĘGA LICZB Wprowadzenie Okoliczności powstania Księga Liczb jest czwartą częścią tzw. Pięcioksięgu. Nazwa księgi stosowana w polskich tłumaczeniach nawiązuje do tytułów używanych w starożytnych przekładach greckich i łacińskich (gr. Arithmoi – ‘liczby’; łac. Numeri – ‘liczby’). Tytuł odnosi się więc do dwukrotnego spisu Izraelitów, którego dokonał Mojżesz (Lb 1,1 – 4,49; 26,1-65), a także do innych danych liczbowych. Hebrajski tytuł Bemidbar – ‘na pustyni’ nie tyle skoncentrowany jest na spisach i danych liczbowych, ile wskazuje na doświadczenia Izraelitów podczas ich pobytu na pustyni. Według tradycji autorem Księgi Liczb, podobnie jak całego Pięcioksięgu, jest Mojżesz. Dziś autorstwo Mojżesza traktuje się raczej symbolicznie i uważa się, że Księga Liczb zawiera teksty pochodzące od różnych autorów, którzy napisali je jeszcze przed przesiedleniem Izraelitów do Babilonii (586 r. przed Chr.). Po powrocie z wygnania (538 r. przed Chr.) zostały one zebrane i zredagowane przez ludzi wywodzących się ze środowiska kapłańskiego. Redaktorzy ci podkreślali narodową i religijną odrębność Izraela od innych narodów (Lb 16 – 19). Kładli też nacisk na etyczne wymogi związane z zachowywaniem Prawa, a za jego łamanie zapowiadali karę. Treść i teologia Księga Liczb dotyczy drugiego roku pobytu Izraelitów na pustyni Synaj oraz ostatniego roku wędrówki zakończonej zajęciem ziemi po wschodniej stronie Jordanu. Opis wydarzeń jest fragmentaryczny i służy przede wszystkim podkreśleniu tego, że naród złożony z dwunastu plemion izraelskich weźmie w posiadanie ziemię Kanaan obiecaną mu przez Boga tylko wówczas, gdy będzie wierny przymierzu zawartemu na Synaju. W opis historycznych wydarzeń włączono wiele przepisów prawnych, dotyczących głównie troski o kult Boży oraz przyszłego podziału Kanaanu. W całej społeczności wyróżnia się plemię Lewitów. Członków tego plemienia zwolniono z wszelkich obowiązków, nawet służby wojskowej, a przeznaczono wyłącznie do służby w świętym mieszkaniu (przenośnej świątyni) i do sprawowania kultu. Pomimo wyraźnych znaków obecności Boga, wśród Izraelitów zdarzały się kryzysy, a nawet bunty spowodowane trudnymi warunkami życia na pustyni oraz ambicjonalnymi dążeniami niektórych ludzi. Były one tłumione surową interwencją Bożą, często łagodzoną wstawiennictwem Mojżesza. Księga Liczb ukazuje, jak ludzka słabość i grzeszność, posuwająca się aż do próby unicestwienia Bożych planów, splata się z miłosierdziem i pedagogią Boga, dzięki którym powoli kształtuje On lud przymierza. Mimo niewierności ludu, Bóg realizuje swoje obietnice i prowadzi go do zamierzonego celu. Całość księgi można ująć w następujący schemat: 1) Ostatnie dni pobytu u stóp góry Synaj (1,1 – 10,10); 2) Wędrówka od góry Synaj ku równinom Moabu (10,11 – 21,35); 3) Wydarzenia na równinach Moabu (22 – 36). Najważniejsze myśli teologiczne wyraża idea wspólnoty ludu Bożego przymierza. Ludem tym są potomkowie patriarchów, którym Bóg dał wielkie obietnice, łącznie z posiadaniem 259
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 260
własnej ziemi. Wspólnota Izraela wędruje więc przez pustynię i zbliża się do granic Kanaanu. Jest to społeczność zorganizowana, która ma własnych przywódców i swoje prawa. Religia dominuje tu nad polityką, a właściwym wodzem i panem tego ludu jest sam Bóg. Mieszka On pośród ludu, w swoim Namiocie w centrum obozu, przypomina o swojej obecności, nadaje prawa i egzekwuje ich wykonanie. Świętość Boga, Jego transcendencję, tzn. absolutną inność od wszystkiego, co Nim nie jest, wyrażają m.in. przepisy religijne. Dopuszczają one do sprawowania świętych czynności i do bezpośredniego kontaktu z poświęconymi przedmiotami jedynie osoby wybrane i konsekrowane. Niepowołanych i nieuprawnionych do tego spotykała śmierć, jeśli przekraczali wyznaczoną granicę. Twarda szkoła pustyni uformowała religię Izraela (jahwizm), która jednak na stepach Moabu w zetknięciu z pogańskim kultem Baala częściowo się załamała. Surowe interwencje Boga stają się jednak skuteczną „katechezą”, doprowadzającą lud do nawrócenia. Księga Liczb eksponuje również znaczenie pośrednika i proroka, którym jest Mojżesz. To on bezpośrednio kontaktuje się z Bogiem, odbiera od Niego wszelkie polecenia i prawa, przekazując je ludowi. W razie konfliktu on staje w obronie niewiernego, a nawet zbuntowanego ludu i wyjednuje mu Boże przebaczenie. Pośrednikiem jest również Aaron i kapłani, a po części także lewici. Kapłanom powierzono sprawowanie kultu, szczególnie składanie ofiar, za pomocą których lud wyraża wiarę w Boga, pragnie Go uwielbić i przebłagać za popełnione zło. Kapłani mają również czuwać nad zachowaniem przez lud Bożego prawa. Księga Liczb ma znaczące miejsce w historii zbawienia ST. Czerpią z niej inspirację autorzy niektórych psalmów (np. Ps 106). W Księdze Syracha (45 – 46), w pochwale ojców, zawarta jest swoista ocena niektórych postaci tej księgi. W Księdze Mądrości także można znaleźć odwołanie do Księgi Liczb (Mdr 18,20-25). W Nowym Testamencie mamy aluzję do miedzianego węża (J 3,14), Balaama (2P 2,15n; Ap 2,14), do Koracha (2Tm 2,19). W Liście do Hebrajczyków uwydatniona została wierność Mojżesza (Hbr 3,2-5; por. Lb 12,7), zwrócono także uwagę na grzechy ludu (Hbr 3,7 – 4,3), płacenie lewitom dziesięciny (Hbr 7,5; por. Lb 18,21-24), wspomniano o oczyszczającym popiele z czerwonej krowy (Hbr 9,13n; por. Lb 19). W Ewangeliach mówi się o owcach bez pasterza (Mt 9,36; por. Lb 27,17) oraz o mannie (J 6,31; por. Lb 11,7-9). „Duchowa skała”, z której gasił pragnienie lud Boży (1Kor 10,3n), ma swoje odniesienie do Wj 17,1-7, jak również do Lb 20,11. Tradycyjna egzegeza żydowska i chrześcijańska nadawała mesjańskie znaczenie wyroczni Balaama, gdzie jest mowa o gwieździe i berle z Jakuba (Lb 24,17nn). Sama jednak osoba i działalność Mojżesza, przywódcy wyprowadzonych z niewoli egipskiej, organizatora społeczności izraelskiej, pośrednika i proroka, jest wyraźną zapowiedzią Mesjasza i Jego zbawczego dzieła. Podobnie opisane w Księdze Liczb wydarzenia, w których główną postacią jest Mojżesz, zapowiadają wydarzenia zbawcze Nowego Testamentu.
260
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 261
KSIĘGA LICZB
Ostatnie dni pobytu Izraelitów u stóp góry Synaj Pierwszy spis Izraelitów 1 Pierwszego dnia drugiego miesiącaa, w drugim roku po wyjściu z ziemi egipskiej powiedział PANs do Mojżesza na pustyni Synaj w Namiocie Spotkaniab: 2„Policzcie całą społeczność Izraelitów według rodów i rodzin, licząc imiennie 3 izraelskich mężczyzn w wieku od dwudziestu lat wzwyż, zdolnych do walkic. Ty i Aaron dokonajcie ich przeglądu według oddziałów wojskowych. 4Powinien wam przy tym pomagać jeden mężczyzna z każdego plemieniad, głowa rodus.
1
Imiona wodzów poszczególnych plemion 5 Oto są imiona mężczyzn, którzy mają wam pomagać: z plemienia Rubena – Elisure, syn Szedeura; 6z Symeona – Szelumiel, syn Suriszaddaja; 7z Judy – Nachszon, syn Amminadaba; 8z Issachara – Netaneel, syn Suara; 9z Zabulona – Eliab, syn Chelona; 10spośród synów Józefa: z Efraima – Eliszama, syn Ammihuda; z Manassesa – Gamliel, syn Pedahsura; 11z Beniamina – Abidan, syn Gideoniego; 12z Dana – Achiezer, syn Ammiszaddaja; 13z Asera – Pagiel, syn Okrana; 14z Gada – Eliasaf, syn Deuela; 15z Neftalego – Achira, syn Enana”. 16 Ci zostali wezwani ze społeczności jako wodzowie plemion swoich przodków, naczelnicy oddziałów Izraelas. 17Mojżesz i Aaron przyjęli więc tych mężczyzn, którzy zostali imiennie wyznaczeni. 18Pierwszego dnia drugiego miesiącaa zwołali całą społeczność i spisano wszystkich według przynależności do rodów i rodzin. Spisano ich po kolei, imiennie, od lat dwudziestu wzwyż. 19Mojżesz dokonał ich przeglądu na pustyni Synaj, tak jak mu PANs nakazał.
a) Pierwszego dnia drugiego miesiąca – chodzi o koniec kwietnia. b) Namiot Spotkania – prawdopodobnie określenie namiotu, który znajdował się poza obozem i w którym zasięgano rady u Boga (Wj 33,7-11). Był więc on czymś innym od przenośnej świątyni (nazywanej mieszkaniem, świętym mieszkaniem, mieszkaniem PANA, mieszkaniem Świadectwa, ale także Namiotem Spotkania), która zawsze znajdowała się w centrum obozu (Lb 2,1-31) i w której przechowywano arkę i sprawowano kult (Wj 25 – 30; 35 – 40). Istnieje też pogląd, że był tylko jeden Namiot Spotkania – mieszkanie. c) Znane są podobne spisy w starożytności, np. w królestwie Mari nad Eufratem (XVIII w. przed Chr.). d) plemię – plemiona izraelskie (określane w innych przekładach Pisma Świętego jako pokolenia izraelskie) wywodziły się od dwunastu synów Jakuba (Rdz 35,22-26). Przypuszcza się, że poszczególne plemiona tworzyły polityczną konfederację autonomicznych jednostek, która powstała w celach obronnych. Podstawą konfederacji było prawdopodobnie przymierze z Bogiem (wspólna religia), choć nie jest wykluczone, że zamiast jednego wspólnego miejsca kultu, poszczególne plemiona miały własne ośrodki kultu. Pismo Święte zawiera różniące się wykazy plemion izraelskich (np. Rdz 49; Sdz 5,14-18; Pwt 33,6-25), co oznacza, że organizacja plemienna ulegała przeobrażeniom. e) Elisur – niemal wszystkie imiona naczelników oddziałów (ww. 5-15) są teoforyczne, czyli zawierają imię Boga. Najczęściej występuje forma El (ogólne określenie Boga u zachodnich Semitów) i rzadziej spotykana forma Szaddai (Bóg Wszechmocny, np. Rdz 17,1; 28,3; 35,11). Nie występuje tu natomiast imię Jahwe, które zostało objawione Mojżeszowi dopiero na pustyni, w pobliżu góry Synaj (Wj 3,14).
Pierwszy spis Izraelitów. Po rocznym pobycie w pobliżu góry Synaj, kiedy Boży lud Izraela zorganizował się już pod przewodnictwem Mojżesza oraz uformował się religijnie przez zawarcie przymierza i przyjęcie przykazań, nadszedł czas wyruszenia w drogę. Następnym celem było zdobycie kraju, który Bóg przeznaczył Izraelitom jako miejsce ich stałego pobytu. Pustynia Synaj jest nie tylko miejscem geograficznym, które Izraelici muszą przejść, aby dojść do Ziemi Obiecanej. Pełni ona również funkcję duchowego przygotowania. Podczas wędrówki przez pustynię Izraelici coraz lepiej poznają Boga, kształtują swoją religijną i narodową tożsamość, przygotowują się na przyjęcie Bożych darów. Ponieważ Izraelici liczyli się ze zbrojnym oporem mieszkańców Kanaanu, na rozkaz Boga zostaje sporządzony wykaz sił zbrojnych.
261
LICZB 1,1-19
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Potomków Rubena, pierworodnego syna Izraela – układ podawania imion synów Izraela (Jakuba) w spisie nawiązuje, z pewnymi wyjątkami, do Rdz 35,23-26 (por. Rdz 29,31 – 30,24; 35,16-18). Plemię Józefa zostało w spisie rozbite na potomków Efraima i Manassesa (ww. 32-35), aby mimo wyłączenia ze spisu plemienia Lewiego, zachować liczbę dwunastu plemion (np. Rdz 35,22; Wj 24,4; Joz 4,16; 1Krl 18,31; Ezd 6,17; por. Mt 10,2; 19,28; Ap 21,12.14).
Page 262
Dane przeprowadzonego spisu 20 Potomków Rubena, pierworodnegos syna Izraelaa, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodóws i rodzin. 21Liczba zarejestrowanych z plemienia Rubena wynosiła czterdzieści sześć tysięcy pięćset. 22Potomków Symeona, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 23Liczba zarejestrowanych z plemienia Symeona wynosiła pięćdziesiąt dziewięć tysięcy trzysta. 24 Potomków Gada, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 25Liczba zarejestrowanych z plemienia Gada wynosiła czterdzieści pięć tysięcy sześćset pięćdziesiąt. 26Potomków Judy, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 27 Liczba zarejestrowanych z plemienia Judy wynosiła siedemdziesiąt cztery tysiące sześćset. 28Potomków Issachara, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 29Liczba zarejestrowanych z plemienia Issachara wynosiła pięćdziesiąt cztery tysiące czterysta. 30Potomków Zabulona, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 31Liczba zarejestrowanych z plemienia Zabulona wynosiła pięćdziesiąt siedem tysięcy czterysta. 32Potomków Józefa z plemienia Efraima, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn, od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 33Liczba zarejestrowanych z plemienia Efraima wynosiła czterdzieści tysięcy pięćset. 34Potomków Józefa z plemienia Manassesa, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 35Liczba zarejestrowanych z plemienia Manassesa wynosiła trzydzieści dwa tysiące dwieście. 36Potomków Beniamina, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 37Liczba zarejestrowanych z plemienia Beniamina wynosiła trzydzieści pięć tysięcy czterysta. 38Potomków Dana, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 39Liczba zarejestrowanych z plemienia Dana wynosiła sześćdziesiąt dwa tysiące siedemset.
Dane przeprowadzonego spisu. Całościowe dane spisu wykazały liczbę 603 550 mężczyzn zdolnych do walki. Wędrujący przez pustynię Izrael liczyłby więc ponad 2 miliony ludzi, co jest mało prawdopodobne. W jednej z propozycji wyjaśnienia tej kwestii wskazuje się, że hebr. słowo elef – ‘tysiąc’ można rozumieć jako oddział, drużynę rodową, składającą się z kilkunastu osób. Wtedy otrzymalibyśmy w przybliżeniu ok. 10 000 ludzi zdolnych do walki. Przy takim założeniu ogólna liczba Izraelitów wędrujących przez pustynię mogłaby wynosić ok. 30 000 osób, co jest bardziej prawdopodobne. Inna próba wyjaśnienia tych liczb opiera się na przypuszczeniu, że wojsko Izraela było wyobrażeniem wojska niebiańskiego – gwiazd (Wj 12,41), które służą Bogu (Rdz 2,1; Pwt 17,30). Dlatego liczby zostały zwielokrotnione.
LICZB 1,20-39
262
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 263
Potomków Asera, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 41Liczba zarejestrowanych z plemienia Asera wynosiła czterdzieści jeden tysięcy pięćset. 42Potomków Neftalego, wszystkich zdolnych do walki mężczyzn od lat dwudziestu wzwyż, spisano imiennie według rodów i rodzin. 43Liczba zarejestrowanych z plemienia Neftalego wynosiła pięćdziesiąt trzy tysiące czterysta. 44Spisu dokonali Mojżesz i Aaron oraz wodzowie Izraelas, po jednym z każdego plemienia. 45Pełna liczba Izraelitów, od lat dwudziestu wzwyż, zdolnych do walki, spisanych według rodów i rodzin, 46wynosiła sześćset trzy tysiące pięćset pięćdziesiąt.
a) Pierworodnym synem Lewiego był Gerszon i od niego pochodzą Gerszonici. Kehat był drugim synem i od niego pochodzą Kehatyci. Merari był trzecim synem i od niego są Meraryci (Rdz 46,11; Lb 3,17; 4,2-49; 1Krn 6,18nn; 15,5).
Szczególne obowiązki lewitów 47 Lewicis nie zostali policzeni według swoich rodówa. 48PANs powiedział bowiem do Mojżesza: 49„Nie będziesz spisywał plemienia Lewiego i nie włączysz go do spisu synów Izraelas. 50 Powierzysz im natomiast pieczę nad mieszkaniem Świadectwab, nad jego wyposażeniem i nad wszystkim, co do niego należy. Oni będą przenosić święte mieszkanies i całe jego wyposażenie, będą pełnić w nim służbę, a swoje namioty rozbiją wokół niegoc. 51Kiedy święte mieszkanie będzie zmieniało miejsce postoju, lewici rozmontują je, a gdy się zatrzyma, znów je zbudująd. Jeśli ktoś inny zbliżyłby się do niego, powinien zostać ukarany śmiercią. 52 Izraelici rozbiją swoje namioty każdy w swoim obozie i pod swoimi znakamie. 53Lewici natomiast postawią namioty wokół mieszkania Świadectwa, aby Pan Bóg nie rozgniewałs się na lud Izraela. Lewici powinni trwać na straży mieszkania Świadectwa”. 54 Izraelici spełnili więc wszystko, co PAN nakazał Mojżeszowi.
c) Układ obozu odzwierciedla teologiczną koncepcję ludu Bożego zawartą w Księdze Liczb. W centrum znajduje się święte mieszkanie (przenośna świątynia), najbliżej niego są kapłani i lewici, następny krąg tworzą pozostali Izraelici (w. 52).
40
Wj 12,37; 38,25-27; Lb 11,21; 26,51
b) mieszkanie Świadectwa – mowa o przenośnej świątyni, której dokładny opis zamieszczony jest w Księdze Wyjścia (Wj 25 – 30; 35 – 40). Por. Lb 1,1+. Określenie mieszkanie Świadectwa występuje bardzo rzadko (w. 53; zob. Wj 38,21; Lb 10,11). Częściej jest mowa o Arce Świadectwa (np. Wj 26,33; Kpł 16,13; Lb 4,5; Joz 4,16). W jednym i drugim przypadku słowo Świadectwo odnosi się do kamiennych tablic z wyrytymi na nich Dziesięcioma przykazaniami.
d) Zadanie to zostało powierzone Kehatytom, którzy pełnili najważniejsze funkcje przy świętym mieszkaniu (Lb 1,47+). e) Według tradycji rabinackiej (Targum pseudo-Jonatana) znakiem obozu Judy był lew na tle koloru sardoniksu; obozu Rubena – człowiek (głowa człowieka) na tle koloru krwawnika; obozu Efraima – byk na tle koloru hiacyntu; obozu Dana – orzeł na tle koloru szafiru. Przedstawiciele plemion Judy, Rubena, Efraima i Dana byli dowódcami czterech głównych obozów rozmieszczonych wokół świętego mieszkania od strony: wschodniej, południowej, zachodniej i północnej. f) znak – zob. Lb 1,52+.
Rozmieszczenie plemion izraelskich w obozie 1 Następnie PANs przemówił do Mojżesza i Aarona: 2 „Każdy spośród Izraelitów niech rozbije swój namiot przy znakuf swojego rodus, wokół Namiotu Spotkanias, w niewielkiej odległości od niego. 3Na przodzie od strony wschodniej rozbiją obóz ludzie spod znaku Judy, według swoich odziałów. Wodzem potomków Judy będzie Nachszon, syn Amminadaba. 4Jego zbrojne oddziały liczą siedemdziesiąt cztery tysiące sześciuset zarejestrowanych. 5Obok nich rozbije obóz plemię Issachara. Wodzem potomków Issachara będzie
2
Rozmieszczenie plemion izraelskich w obozie. Obóz Izraelitów na pustyni miał formę kwadratu. W centrum znajdowało się święte mieszkanie (przenośna świątynia, Lb 1,50+, por. Lb 1,1+). W jego najbliższym sąsiedztwie rozbijali swoje namioty Izraelici z plemienia Lewiego (Lb 3,38): od strony wschodniej (od wejścia do świętego mieszkania) kapłani, od południa Kehatyci, od zachodu Gerszonici, od północy Meraryci (Rdz 46,11; Lb 4,2-49; 1Krn 6,18nn; 15,5). Dwanaście plemion izraelskich obozowało natomiast w pewnej odległości, z czterech stron świętego mieszkania. Uprzywilejowane miejsce zajmowało plemię Judy, gdyż obozowało od strony wschodniej, naprzeciwko wejścia do świętego mieszkania (Rdz 49,10).
263
LICZB 1,40 — 2,5
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 264
Netaneel, syn Suara. 6Jego zbrojne oddziały liczą pięćdziesiąt cztery tysiące czterystu zarejestrowanych. 7W dalszej kolejności rozbije obóz plemię Zabulona. Wodzem potomków Zabulona będzie Eliab, syn Chelona. 8Jego zbrojne oddziały liczą pięćdziesiąt siedem tysięcy czterystu zarejestrowanych. 9 Wszystkich zarejestrowanych, spisanych według ich oddziałów, jest w obozie Judy sto osiemdziesiąt sześć tysięcy czterystu. Oni mają wyruszać pierwsi. 10 Od strony południowej, przy swoim znaku rozłoży się obóz Rubenitów, według swoich oddziałów. Wodzem potomków Rubena będzie Elisur, syn Szedeura. 11Jego zbrojne oddziały liczą czterdzieści sześć tysięcy pięciuset zarejestrowanych. 12 Obok nich rozbije obóz plemię Symeona. Wodzem potomków Symeona będzie Szelumiel, syn Suriszaddaja. 13Jego zbrojne oddziały liczą pięćdziesiąt dziewięć tysięcy trzystu zarejestrowanych. 14W dalszej kolejności rozbije obóz plemię Gada. Wodzem potomków Gada będzie Eliasaf, syn Deuela. 15 Jego zbrojne oddziały liczą czterdzieści pięć tysięcy sześciuset pięćdziesięciu zarejestrowanych. 16Wszystkich zarejestrowanych, spisanych według ich oddziałów, jest w obozie Rubenitów sto pięćdziesiąt jeden tysięcy czterystu pięćdziesięciu. Będą oni wyruszać w drugiej kolejności. 17 Następnie wyruszy Namiot Spotkania. Lewicis bowiem będą rozbijać swoje namioty pośrodku całego obozu. Będą wyruszać zgodnie z miejscem zajmowanym w obozie, pod własnym znakiem. 18 Od strony zachodniej, pod swoim znakiem i według swoich oddziałów, rozbiją obóz Efraimici. Wodzem ich będzie Eliszama, syn Ammihuda. 19Jego zbrojne oddziały liczą czterdzieści tysięcy pięciuset zarejestrowanych. 20Obok nich rozbije obóz plemię Manassesa. Wodzem potomków Manassesa będzie Gamliel, syn Pedahsura. 21Jego zbrojne oddziały liczą trzydzieści dwa tysiące dwustu zarejestrowanych. 22Na koniec rozbije obóz plemię Beniamina. Wodzem potomków Beniamina będzie Abidan, syn Gideoniego. 23Jego zbrojne oddziały liczą trzydzieści pięć tysięcy czterystu zarejestrowanych. 24 Wszystkich zarejestrowanych, spisanych według ich oddziałów, jest w obozie Eframitów sto osiem tysięcy stu. Będą oni wyruszać w trzeciej kolejności. 25 Od strony północnej, pod swoim znakiem i według swoich oddziałów, rozbiją obóz Danici. Wodzem potomków Dana będzie Achiezer, syn Ammiszaddaja. 26Jego zbrojne oddziały liczą sześćdziesiąt dwa tysiące siedmiuset zarejestrowanych. 27 Obok rozbije obóz plemię Asera. Wodzem potomków Asera będzie Pagiel, syn Okrana. 28Jego zbrojne oddziały liczą czterdzieści jeden tysięcy zarejestrowanych. 29W dalszej kolejności plemię Neftalego. Wodzem potomków Neftalego będzie Achira, syn Enana. 30Jego zbrojne oddziały liczą pięćdziesiąt LICZB 2,6-30
264
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 265
trzy tysiące czterystu zarejestrowanych. 31Wszystkich zarejestrowanych, spisanych według ich oddziałów, jest w obozie Danitów sto pięćdziesiąt siedem tysięcy sześciuset. Będą oni wyruszać jako ostatni”. 32 Oto wykaz Izraelitów zarejestrowanych według rodów. Wszystkich zaś mężczyzn zarejestrowanych w ich obozach, według ich oddziałów, było sześćset trzy tysiące pięciuset pięćdziesięciua. 33Zgodnie z poleceniem PANA, które dał Mojżeszowi, lewitów nie wliczono do ogólnego spisu Izraelitów. 34Izraelici uczynili więc wszystko, co PAN polecił Mojżeszowi. W ten sposób rozbijali obozy pod swoimi znakami i tak je zwijali, wszyscy według swoich rodów i rodzin.
a) Spis Izraelitów zdolnych do walki oraz podzielenie ich na oddziały podporządkowane wodzom plemion jest przygotowaniem do zdobywania Kanaanu. Na temat liczebności Izraela zob. Lb 1,20-46+.
Spis kapłanów i lewitów 1 W czasie, gdy PANs rozmawiał z Mojżeszem na górze Synaj, tak przedstawiała się rodzina Aarona i Mojżesza. 2 Imiona synów Aarona są następujące: pierworodnys Nadab, Abihu, Eleazar oraz Itamar. 3Spośród nich na kapłanów namaszczonos i powierzono funkcje kapłańskie 4Nadabowi i Abihu. PAN pokarałs ich śmiercią, gdy na pustyni Synaj ofiarowali PANU ogień niezgodny z prawem. Nie mieli oni synów, dlatego kapłańskie czynności pod nadzorem swojego ojca Aarona spełniali Eleazar oraz Itamar. 5 PAN znów powiedział do Mojżesza: 6„Każ wystąpić plemieniu Lewitóws i postaw ich przed kapłanem Aaronem, aby mu służyli. 7W jego imieniu oraz w imieniu całej społeczności Izraelas będą oni pełnić straż przy Namiocie Spotkanias, służąc w świętym mieszkanius. 8Będą strzec wszystkich sprzętów Namiotu Spotkania oraz podejmą wszystko, co obowiązuje Izraelitów podczas ich służby w świętym mieszkaniu. 9 Przydzielisz więc lewitów Aaronowi i jego synom. Będą oni oddani wyłącznie na służbę Aaronowi. 10Jemu natomiast i jego synom powierzysz posługiwanie kapłańskie. Gdyby zbliżył się ktoś inny, ma być ukarany śmiercią”.
3
Wj 6,23; 28,1 Kpł 8,30
Kpł 10,1n; Lb 26,61
Wybór lewitów PANs powiedział do Mojżesza: 12„Oto spośród Izraelitów, w miejsce wszystkich pierworodnychs, którzy się im urodzą wybieram lewitóws. Lewici będą należeć do Mnie jako pierwsi.
11
Spis kapłanów i lewitów. Mimo że kapłan Aaron wywodził się z rodu Lewiego (Wj 6,16-20; Lb 26,59), w tym fragmencie podkreślona zostaje wyższość kapłanów (potomków Aarona) nad lewitami (Lb 16; 18). Jest to odzwierciedlenie stanu właściwego czasom po powrocie z wygnania babilońskiego (538 r. przed Chr.), gdy kapłani odgrywali dominującą rolę w świątyni i sprawowanym w niej kulcie. Karanie śmiercią za wtargnięcie do świętego mieszkania każdego, kto nie był poświęcony na służbę Bogu, ma na celu podkreślenie świętości Boga i Jego mieszkania pośród ludzi. Wybór lewitów. Lewici zostali przeznaczeni do służby Bożej w miejsce wszystkich pier worodnych synów (Wj 13,1.12; 22,28). Pier worodni, według starej, zachowanej również w Izraelu tradycji, byli kapłanami domowego kultu przodków. Chcąc zupełnie usunąć ten kult, w miejsce pier worodnych weszli teraz lewici, przeznaczeni wyłącznie do służby jedynemu Bogu.
265
LICZB 2,31 — 3,12
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) pierworodne – termin ten odnosi się do pierwszego z potomstwa. To, co pierwsze, uchodziło za najlepsze. Pier worodni synowie, ale również pierworodne zwierzęta i pierwociny płodów rolnych należały w sposób szczególny do Boga. Pier worodni synowie otrzymywali dwie części majątku i szczególne błogosławieństwo. Zob. Słownik.
LICZB 3,13-36
Page 266
13
Do Mnie przecież należy wszystko pierworodnea. Od czasu bowiem, kiedy ukarałems śmiercią wszystkich pierworodnych w Egipcie, poświęciłems dla siebie wszystko pierworodne w Izraelu, od ludzi aż do bydła. Należą oni do Mnie, bo Ja jestem PANEM”. Spis lewitów 14 PANs powiedział do Mojżesza na pustyni Synaj: 15„Przeprowadź spis Lewitóws według ich rodzin i rodóws. Spisz wszystkich mężczyzn w wieku powyżej jednego miesiąca”. 16Mojżesz więc spisał ich zgodnie z poleceniem PANA. 17Imiona synów Lewiego są następujące: Gerszon, Kehat i Merari. 18 Synowie Gerszona według ich rodów mieli imiona Libni i Szimei. 19Synami Kehata według ich rodów byli Amram, Ishar, Chebron i Uzziel. 20Synami Merariego, według ich rodów, byli Machli i Muszi. Takie były rody Lewitów według ich rodzin. 21 Od Gerszona pochodzi ród Libnitów i ród Szimeitów. Są to rody Gerszonitów. 22Liczba zarejestrowanych mężczyzn powyżej jednego miesiąca życia wynosiła ogółem siedem tysięcy pięćset. 23Rody Gerszonitów rozbijały namioty za świętym mieszkaniems, od strony zachodniej. 24Głową rodziny Gerszonitów był Eliasaf, syn Laela. 25W Namiocie Spotkanias pozostawały pod opieką Gerszonitów: święte mieszkanie oraz namiot i jego przykrycie, a także zasłona, która zwisała przy wejściu do Namiotu Spotkania. 26Mieli troszczyć się też o zasłony dziedzińca i zasłonę zakrywającą wejście na dziedziniec otaczający święte mieszkanie i ołtarzs, a także o sznury potrzebne do wszelkich prac. 27 Od Kehata pochodzą rody: Amramitów, Isharytów, Chebronitów i Uzzielitów. To są właśnie rody Kehatytów. 28Pełna liczba zarejestrowanych mężczyzn powyżej jednego miesiąca życia wynosiła u nich osiem tysięcy trzysta. Im to została powierzona troska o miejsce świętes. 29Rody Kehatytów rozbijały namioty obok świętego mieszkania, od strony południowej. 30Głową rodziny Kehatytów był Elisafan, syn Uzziela. 31 Powierzono im staranie o arkęs, stół, świecznik, ołtarze i potrzebne do służby święte naczynia, a także o zasłonę i jej obsługiwanie. 32 Najwyższym przełożonym lewitów był kapłan Eleazar, syn Aarona. Miał on nadzór nad tymi, którym powierzono troskę o miejsce święte. 33 Do Merariego należały rody Machlitów i Muszytów. Tworzyły one ród Merarytów. 34Pełna liczba zarejestrowanych mężczyzn powyżej jednego miesiąca życia wynosiła u nich sześć tysięcy dwieście. 35Zwierzchnikiem rodziny Merarytów był Suriel, syn Abichaila. Rozbijali oni namioty po północnej stronie świętego mieszkania. 36Obowiązkiem Merarytów 266
Wj 13,2
Wj 6,16-19
Wj 26,31-35
04_Lb:04_Lb
Wj 27,9-19
9/3/08
2:11 PM
Page 267
była troska o deski świętego mieszkania, poprzeczne drążki, słupy wraz z podstawami, cały sprzęt do tego przynależny i jego obsługa. 37Nadto o słupy otaczające dziedziniec, ich podstawy oraz paliki i sznury. 38 Mojżesz i Aaron razem z synami rozbijali swoje namioty przed świętym mieszkaniem od strony wschodniej Namiotu Spotkania. Mieli oni w imieniu wszystkich Izraelitów pełnić służbę w świątynis. Gdyby przejął ją ktoś inny, miał być ukarany śmiercią. 39 Pełna liczba lewitów, których na polecenia PANA zarejestrowali Mojżesz i Aaron, liczba wszystkich mężczyzn powyżej jednego miesiąca życia, wynosiła dwadzieścia dwa tysiącea.
a) dwadzieścia dwa tysiące – liczba przesadzona. Zob. Lb 1,20-46+. b) pierworodnych – zob. Lb 3,13+. c) pięć syklów – sykl to jednostka wagi wynosząca 11,424 grama. Potem stanowił także jednostkę monetarną. Pięć syklów mogło oznaczać około połowy rocznych dochodów przeciętnej rodziny. d) sykl świątynny – chodzi o wzorzec ciężarka przechowywany w świątyni. e) gera – jednostka wagi wynosząca 0,571 grama. Potem stanowiła także jednostkę monetarną.
Wykup pierworodnych PANs rzekł do Mojżesza: „Spisz wszystkich pierworodnychb mężczyzn spośród Izraelitów powyżej jednego miesiąca życia i zrób imienny wykaz. 41Następnie w zamian za wszystkich pierworodnych Izraelitów weźmiesz dla Mnie lewitóws – bo Ja jestem PANEM. Podobnie weźmiesz bydło lewitów zamiast wszystkiego, co pierworodne spośród bydła Izraelitów”. 42Mojżesz więc zgodnie z nakazem PANA przeprowadził spis wszystkich pierworodnych Izraelitów. 43Pełna liczba wszystkich pierworodnych powyżej jednego miesiąca życia, których spisano, wynosiła dwadzieścia dwa tysiące dwieście siedemdziesiąt trzy. 44 Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: 45„Weź lewitów na miejsce pierworodnych spośród Izraelas oraz bydło lewitów na miejsce ich bydła. Lewici bowiem będą należeć do Mnie, bo ja jestem PANEM. 46Jako wykup za dwustu siedemdziesięciu trzech pierworodnych Izraelitów, którzy przewyższają liczbę lewitów, 47pobierzesz po pięć syklówc od głowy, według wagi sykla świątynnegod – sykl po dwadzieścia gere. 48Pieniądze te oddasz Aaronowi i jego synom jako okup za tych, którzy przewyższają ich liczbę”. 49Mojżesz więc wziął wykup za tych, którzy przewyższali liczbę zastąpionych przez lewitów 50 i otrzymał tysiąc trzysta sześćdziesiąt pięć syklów według wagi sykla świątynnego, jako wykup za pierworodnych spośród Izraelitów. 51Mojżesz oddał te pieniądze Aaronowi i jego synom zgodnie z tym, co PAN mu nakazał. 40
Kpł 27,6
Wykup pierworodnych. Izraelici, podobnie jak inne ludy Bliskiego Wschodu, wierzyli, że to, co pierwsze, należy się Bogu. Dotyczyło to zwierząt, plonów ziemi (pierwocin), a także wszelkiego rodzaju wytworów ludzkiej pracy. W sposób szczególny prawo pier worództwa odnosiło się do ludzi. Pier worodny syn w rodzinie należał do Boga (Wj 13,2). Przynależność ta ma swoje uzasadnienie teologiczne w tym, że Bóg, zanim wyprowadził Izraelitów z Egiptu, wyniszczył tam wszystko, co pier worodne, nie oszczędzając nawet ludzi (Wj 12,29). Ocalił jednak pier worodnych z Izraela, którzy stali się odtąd Jego własnością (np. Wj 13,2; Lb 3,13). To tłumaczy genezę stosowanej przez Żydów praktyki wykupywania każdego pier worodnego syna za pieniądze lub stosowne ofiary składane Bogu (Wj 13,13). Teraz w miejsce pierworodnych służbę Bożą w świętym mieszkaniu mają objąć lewici. Nie oznacza to jednak, że Izraelici zostali zwolnieni od wykupu swoich pier worodnych synów. Zwyczaj ten istniał także w czasach Jezusa (Łk 2,22-24+).
267
LICZB 3,37-51
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) skóry borsuczej – nie jest pewne, z jakiego zwierzęcia była ta skóra. Możliwe, że z borsuka, jednorożca, foki, delfina lub specjalnego gatunku kozy spotykanej na Synaju. b) fioletowej purpury – rodzaj materiału lub ubioru z niego wykonanego. Nazwa pochodzi od purpury, czyli czer wonego lub czarnego barwnika, pozyskiwanego z pewnego gatunku ślimaków morskich. Noszenie ubiorów z purpury było oznaką bogactwa lub piastowanej godności (np. 1Mch 11,58; Dn 5,29; J 19,2+). Tkaniny tej używano również w kulcie (np. Wj 26,1-4.31.36; Jr 10,9). c) stół chlebów poświęconych – był on pokryty złotą blachą i znajdował się w świętym mieszkaniu przed miejscem najświętszym. d) chleb poświęcony – chodzi o 12 przaśnych chlebów (Lb 6,15+), kładzionych w każdy szabat w dwóch rzędach na stole w świętym mieszkaniu (Kpł 24,5-9). Zob. Słownik. e) tkaniną karmazynową – chodzi o cenną tkaninę koloru czerwonego lub szkarłatnego.
Page 268
Rodziny lewickie – Kehatyci 1 PANs powiedział do Mojżesza i Aarona: 2„Sporządźcie spis synów Kehata, którzy należą do potomków Lewiego według ich rodów i rodzin. 3Policzcie wszystkich pomiędzy trzydziestym a pięćdziesiątym rokiem życia, zdolnych do służby. Będą oni pełnić służbę w Namiocie Spotkanias. 4Obowiązkiem Kehatytów będzie troska o rzeczy najświętsze w Namiocie Spotkania. 5Gdy przyjdzie czas na zwijanie obozu, wejdzie Aaron wraz ze swoimi synami, zdejmą zasłaniającą kotarę, aby owinąć w nią Arkę Świadectwas. 6Położą na tym okrycie ze skóry borsuczeja, następnie tkaninę z fioletowej purpuryb i założą drążki. 7Również stół chlebów poświęconychc przykryją nakryciem z fioletowej purpury i położą na wierzchu misy, czasze, tace i dzbany na ofiary płynne. Znajdzie się na nim również chleb poświęconyd. 8Okryją go tkaniną karmazynowąe, następnie położą przykrycie ze skóry borsuczej i założą drążki. 9Tkaniną z fioletowej purpury okryją wreszcie świecznik, a także poszczególne lampy oraz szczypce, narzędzia do knotów, naczynia na oliwę i wszystko, co jest potrzebne do służby. 10Wszystko to, łącznie z przynależnym sprzętem, okryją pokryciem ze skóry borsuczej i ustawią na noszach. 11 Złoty ołtarzs okryją najpierw tkaniną z fioletowej purpury, następnie pokrowcem ze skóry borsuczej i założą drążki. 12 Potem zbiorą wszystkie pozostałe sprzęty używane do służby w miejscu świętyms, owiną je tkaniną z fioletowej purpury, przykryją pokrowcem ze skóry borsuczej i ustawią na noszach. 13 W końcu oczyszczą ołtarz całopaleńs z popiołu oraz przykryją go tkaniną z czerwonej purpury. 14Położą na nim wszystkie narzędzia używane podczas służby przy tym ołtarzu: popielnice, widełki, łopatki, kropielnice. Wszystkie sprzęty ołtarza przykryją pokrowcem ze skóry borsuczej i założą drążki. 15 Kiedy przy zwijaniu obozu Aaron i jego synowie ukończą okrywanie świętych przedmiotów i narzędzi, dopiero wówczas Kehatyci przystąpią do ich dźwigania. Nie wolno im jednak dotykać bezpośrednio świętych przedmiotów, gdyż za to grozi im śmierć. Takie zadanie mają do spełnienia Kehatyci w Namiocie Spotkania. 16Kapłan Eleazar, syn Aarona, jest odpowiedzialny za olej do świecznika, wonne kadzidło, nieustanną ofiarę pokarmowąs i za oliwę do namaszczanias. Spoczywa na nim troska o całe święte mieszkanies i o wszystko, co
4
Rodziny lewickie – Kehatyci. Na pustyni Izraelici posiadali przenośną świątynię i konieczne było zorganizowanie grupy ludzi, którzy zajmą się sprawnym i godnym przenoszeniem świętego mieszkania z miejsca na miejsce. Do transportu ciężkich elementów używano zaprzęgów. Resztę sprzętów Kehatyci nieśli na ramionach (Lb 7,3-9). Celem uniknięcia zamieszania określono dokładnie, co każda z trzech grup lewickich ma transportować (Lb 4,4-33). Lewici w swoich zadaniach podporządkowani byli kapłanom. Podkreślenie tego faktu jest prawdopodobnie odniesieniem do późniejszej sytuacji (po roku 538 przed Chr.), gdy grupą dominującą w świątyni byli kapłani (Lb 3,1-10+).
LICZB 4,1-16
268
Lb 8,23-26; 1Krn 23,24; 2Krn 31,17; Ezd 3,8 Wj 40,21
Wj 25,23-30
Wj 25,31-39
Wj 30,1-6
Wj 27,20
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 269
się w nim znajduje, o święte przedmioty i przynależne do nich naczynia”. 17 PAN przemówił do Mojżesza i Aarona: 18„Nie pozwólcie, aby rodziny rodus Kehatytów zostały wytracone spośród lewitóws. 19Starajcie się, aby pozostali przy życiu i nie zginęli, gdy będą dotykać przedmiotów najświętszych. Niech Aaron i jego synowie pouczą ich, co każdy z nich ma czynić i co dźwigać. 20Niech nie przychodzą, by patrzeć na święte przedmioty, gdy jeszcze są one odsłonięte, aby nie umarli”.
a) skóry borsuczej – zob. Lb 4,6+.
Gerszonici 21 PANs powiedział do Mojżesza: 22„Dokonaj również spisu Gerszonitów według ich rodóws i rodzin. 23Policzcie wszystkich pomiędzy trzydziestym a pięćdziesiątym rokiem życia, zdolnych do służby. Będą oni pełnić służbę w Namiocie Spotkanias. 24Gerszonici jako posługujący i tragarze mają pełnić następujące zadania: 25będą dźwigać pokrycie świętego mieszkanias, Namiot Spotkania wraz z jego przykryciem oraz okrywającym go z wierzchu pokrowcem ze skóry borsuczeja, a także zasłonę przy wejściu do Namiotu Spotkania. 26Następnie zasłony dziedzińca, zasłonę od wejścia na dziedziniec otaczający święte mieszkanie i ołtarzs, sznury i wszelkie narzędzia potrzebne do pracy. Oni też wykonają wszelkie związane z tym prace. 27Służba Gerszonitów będzie przebiegać pod nadzorem Aarona i jego synów. Oni powiedzą im, co mają dźwigać i co robić, i powierzą im troskę o wszystko, co będzie przenoszone. 28Takie jest zadanie Gerszonitów przy Namiocie Spotkania. Nadzór nad nimi będzie miał syn Aarona, kapłan Itamar. Meraryci Policzysz również Merarytów według ich rodóws i rodzin. 30 Policz wszystkich pomiędzy trzydziestym a pięćdziesiątym rokiem życia, zdolnych do służby. Będą oni pełnić służbę w Namiocie Spotkanias. 31Do ich obowiązków i zadań, jako tragarzy przy Namiocie Spotkania, będzie należeć: dźwiganie desek świętego mieszkanias, poprzeczek, słupów i cokołów, 32słupków dziedzińca, który otacza święte mieszkanie razem z podstawami, kołkami i sznurami oraz wszystkich narzędzi potrzebnych do pracy. Każdemu z nich macie dokładnie wskazać przedmioty, które ma dźwigać. 33Takie jest zadanie rodów Merarytów przy Namiocie Spotkania. Nadzór nad nimi będzie miał syn Aarona, kapłan Itamar”. 29
Spis lewitów 34 Mojżesz, Aaron i naczelnicy społeczności spisali synów Kehata według rodóws i rodzin, 35wszystkich od trzydziestego do pięćdziesiątego roku życia, zdolnych do służby, którzy 269
LICZB 4,17-35
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Liczba lewitów w wieku 30-50 lat wynosząca 8580 wydaje się mocno zawyżona. Zob. Lb 1,20-46+. b) trędowatych – określenie użyte w oryginale odnosi się ogólnie do ludzi z jakimś schorzeniem skóry. Mogły to być np. łuszczyca, grzybica, egzema, a także zaczerwienienia na skórze, obrzęki ciała i ropiejące rany (Kpł 13,2-44). c) kontakt ze zwłokami – zob. Lb 19,11-22+.
Page 270
mieli służyć w Namiocie Spotkanias. 36Liczba mężczyzn spisanych według rodów wynosiła dwa tysiące siedemset pięćdziesiąt. 37Byli to ci policzeni z rodów Kehata, którzy mieli pełnić służbę w Namiocie Spotkania. Spisali ich Mojżesz i Aaron, tak jak PANs nakazał Mojżeszowi. 38Dokonano też spisu Gerszonitów według ich rodów i rodzin, 39od trzydziestego do pięćdziesiątego roku życia, tych, którzy byli zdolni do pełnienia służby w Namiocie Spotkania. 40Liczba spisanych według rodów i rodzin wynosiła dwa tysiące sześćset trzydzieści. 41Są to właśnie ci wszyscy, zliczeni z rodów i rodzin Gerszonitów, którzy mieli być zatrudnieni przy Namiocie Spotkania. Policzyli ich Mojżesz i Aaron zgodnie z rozkazem PANA. 42Merarytów natomiast, policzonych według ich rodów i rodzin, 43od trzydziestego do pięćdziesiątego roku życia, wszystkich zdolnych do pełnienia służby, którzy mieli pracować w Namiocie Spotkania, 44było trzy tysiące dwustu, według ich rodów. 45Byli to ci spisani z rodów Merarytów. Mojżesz i Aaron policzyli ich zgodnie z poleceniem PANA. 46Pełna liczba lewitóws, których według rodów i rodzin spisali Mojżesz, Aaron oraz przywódcy Izraelas, 47liczba wszystkich mężczyzn od trzydziestego do pięćdziesiątego roku życia, którzy byli zdolni do pełnienia służby i mogli wykonywać różne prace oraz dźwigać ciężary w Namiocie Spotkania, 48wynosiła osiem tysięcy pięćset osiemdziesiąta. 49 Zgodnie z rozkazem PANA, Mojżesz wskazał każdemu, co powinien robić i co dźwigać. Spisano ich według tego, co PAN nakazał Mojżeszowi.
Różne prawa Prawo odnośnie do nieczystych 1 PANs rzekł do Mojżesza: 2„Rozkaż Izraelitom, aby usunęli z obozu wszystkich trędowatychb, cierpiących na wycieki oraz tych, którzy stali się nieczyścis przez kontakt ze zwłokamic. 3Usuniecie poza obóz zarówno mężczyznę, jak i kobietę, aby nie zanieczyszczali obozu, w którym Ja mieszkam pośród was”. 4Izraelici wykonali rozkaz i usunęli ich z obozu. Synowie Izraelas postąpili tak, jak PAN powiedział do Mojżesza.
5
Prawo odnośnie do nieczystych. Wymieniono tu trzy przypadki, które wśród Izraelitów wywoływały obrzydzenie i powodowały religijną nieczystość: trąd (choroby skóry), fizjologiczne upławy i kontakt z ludzkimi zwłokami. Osoby, których dotyczyły wspomniane przypadki były wykluczone z udziału w religijnym kulcie, a nawet sama ich obecność w obozie była uważana za zniewagę świętości Boga. Szczególnie choroby uznawano za karę Bożą i odrzucenie przez Boga, co pociągło również wykluczenie ze społeczności ludzkiej. Powrót do wspólnoty ludu możliwy był dopiero po wyzdrowieniu (w przypadku chorób skóry lub przedłużających się wycieków z ciała) i dokonaniu rytualnego oczyszczenia. Gdy chodziło o krwawienie miesięczne u kobiety i polucję u mężczyzny, wystarczało samo oczyszczenie (rytualne obmycie). Restrykcje w sprawie kontaktu ze zwłokami mogły być jedną z form przeciwstawiania się rozpowszechnionemu na starożytnym Wschodzie kultowi zmarłych. Postawa Jezusa wobec chorych i umarłych jest odmienna (np. Mt 8,1-4+; Mk 1,40-45+; Łk 5,12-16+; 8,40-56+).
LICZB 4,36 — 5,4
270
Kpł 13,45n Kpł 15,1-33
04_Lb:04_Lb
Kpł 5,15 Kpł 5,24
Kpł 22,10-16
Kpł 7,7-10
9/3/08
2:11 PM
Page 271
Zwrot rzeczy posiadanej nieprawnie 5 PANs powiedział do Mojżesza: 6„Powiedz Izraelitom: Jeśli mężczyzna lub kobieta dopuszczą się jakiegoś grzechus względem ludzi i sprzeniewierzą się PANU, będą ludźmi winnymi. 7Mają wówczas wyjawić grzech, jaki popełnili, i oddać w całości to, co obciążało ich winą, a nadto dodać jeszcze piątą część wartości temu, wobec którego zawinili. 8A jeśli ten człowiek nie ma bliskiego krewnego, któremu można by oddać jego własność, zostanie to zwrócone PANU i przypadnie kapłanowi, z wyjątkiem barana przeznaczonego na ofiaręs, którym kapłan dokona za niego zadośćuczynieniaa. 9Do kapłana należeć będą wszystkie dary poświęcones, które Izraelici do niego przyniosą. 10To, co każdy ofiaruje jako dar poświęcony i co da kapłanowi, będzie należeć do kapłana”.
a) Wersety 5-8 zawierają wyjaśnienie prawne do Kpł 5,20-26, dotyczące zwrotu cudzej rzeczy zawłaszczonej podstępnie po złożeniu fałszywej przysięgi. Zadośćuczynienie dotyczyło bezpośrednio pokrzywdzonego lub jego krewnego, a w przypadku braku tych osób – kapłana. Do zwróconej rzeczy dodawano 20% jej wartości. b) mąki jęczmiennej – nie mogła to być mąka pszenna, której używano do przygotowania innych ofiar. c) rozpuści jej włosy na głowie – był to znak upokorzenia kobiety. Włosy zamężnej kobiety zwykle były schowane pod przykryciem.
Wątpliwość co do wierności żony PANs rzekł do Mojżesza: 12„Powiedz Izraelitom: Gdyby kobieta zdradziła swojego męża i dopuściła się przestępstwa przeciwko niemu, 13współżyjąc z innym mężczyzną, ale jej mąż by o tym nie wiedział, gdyż ona ukrywała swoje przewinienie, nie było też świadka i nie przyłapano jej na tym uczynku, 14a mąż jednak powziął podejrzenie, że jego żona dopuściła się zdrady, albo ją podejrzewa, chociaż niczego złego nie popełniła, 15wówczas ten mężczyzna zaprowadzi żonę do kapłana. Jako dar ofiarny przyniesie za nią dziesiątą część efys mąki jęczmiennejb. Nie wyleje jednak na to oliwy ani nie posypie kadzidłem, ponieważ jest to ofiaras związana z podejrzeniem, ofiara przypominająca winę. 16 Kapłan wprowadzi kobietę i postawi ją przed PANEM. 17Zaczerpnie poświęconejs wody do glinianego naczynia, weźmie z podłogi świętego mieszkanias nieco prochu i wrzuci go do wody. 18Następnie postawi kobietę przed PANEM, rozpuści jej włosy na głowiec, a do rąk włoży ofiarę wyjawienia, czyli posądzenia. Sam natomiast będzie trzymał w ręce wodę gorzką, sprowadzającą klątwę. 19Kapłan zaprzysięgnie w końcu tę kobietę i powie do niej: «Jeśli żaden inny mężczyzna nie współżył z tobą i jeśli nie zgrzeszyłaś zdradą względem swojego męża, to ta gorzka woda goryczy i klątwy nie przyniesie ci szkody. 20Jeśli jednak zgrzeszyłaś przeciwko mężowi i splamiłaś się zdradą, ponieważ inny mężczyzna, poza twoim mężem, współżył z tobą – 21wówczas kapłan wypowie nad tą kobietą złowieszcze słowa – niech PAN uczyni cię znakiem przekleństwa w twoim narodzie! Niech PAN sprawi, by 11
Wątpliwość co do wierności żony. Cudzołóstwo uchodziło na całym starożytnym Wschodzie za jedno z najcięższych przestępstw. Mężczyzna popełniał cudzołóstwo jedynie wtedy, gdy miał kontakt seksualny z kobietą zamężną. Kobieta natomiast popełniała cudzołóstwo przez kontakt seksualny z jakimkolwiek mężczyzną. Tylko mężczyźni mieli prawo wystąpić z oficjalnym podejrzeniem o zdradę i poddać kobietę upokarzającemu rytuałowi. Mąż, który podejrzewał żonę o zdradę, ale nie miał na to dowodów, mógł zastosować oczyszczającą przysięgę, poprzez którą kobieta
271
LICZB 5,5-21
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) gestem kołysania – chodzi tu o czynność rytualną poprzedzającą złożenie ofiary. Kapłan w charakterystyczny sposób poruszał ofiarą, najpierw w przód i w tył, a następnie unosił ją i opuszczał. b) W wersetach 15-28 ukazany jest rytuał (tzw. sąd Boży), składający się pierwotnie z dwóch odrębnych czynności: picie tzw. gorzkiej wody i składanie ofiary z mąki, połączone z wypowiedzeniem przekleństwa. Rytuały te stosowano w starożytności, w średniowieczu, także dziś u prymitywnych ludów Afryki. Wywodziły się one być może z dawnych praktyk magicznych, tutaj usankcjonowanych prawem religijnym. Wina kobiety była potwierdzona, gdy po dokonanym rytuale stawała się np. niepłodna lub poroniła (w. 27). c) ślub nazireatu – już we wczesnej historii Izraela zdarzało się, że małżonkowie długo oczekujący na potomstwo składali ślub, że narodzony syn będzie w szczególny sposób poświęcony Bogu (Sdz 13,1-5; 1Sm 1,11). Był to tzw. nazireat, który mógł obowiązywać przez całe życie, ale najczęściej bywał czasowy (najmniej 30 dni). Trudno jednoznacznie wyjaśnić, co zdecydowało, że w czasie trwania nazireatu wymagana była całkowita wstrzemięźliwość od napojów alkoholowych, nie wolno było obcinać włosów oraz należało się trzymać z daleka od ludzkich zwłok. Biblijne przykłady nazireatu: Samson (Sdz 13-16), Samuel (1Sm 1,11-28); w NT Jan Chrzciciel (Łk 1,15), Paweł Apostoł (Dz 18,18; 21,23n). d) sycera – był to mocny napój upajający, sporządzany z soku winogronowego lub z soku innych owoców, a także ze zboża lub miodu.
Page 272
twoje biodra opadły, a twoje łono spuchło! 22Niech ta woda klątwy przeniknie do twoich wnętrzności i sprawi, że łono twoje opuchnie, a biodra zwiotczeją!». Kobieta odpowie: «Amens, amen!». 23Następnie kapłan wypisze słowa przekleństwa na zwoju i zmyje je wodą goryczy. 24Wreszcie poda kobiecie do wypicia wodę gorzką i niosącą przekleństwo, aby ta woda wniknęła w nią, napełniając ją goryczą. 25Kapłan weźmie z rąk kobiety ofiarę związaną z podejrzeniem, wniesie ją gestem kołysaniaa przed PANA i złoży na ołtarzus. 26Potem weźmie pełną garść tej ofiary jako upamiętnienie i spali ją na ołtarzu, a wodę da kobiecie do wypicia. 27A gdy wypije ją na jego rozkaz, wówczas – jeśli rzeczywiście przez niewierność mężowi dopuściła się zdrady – woda ta przeniknie ją i napełni goryczą. Łono jej spuchnie, a biodra zwiotczeją. Kobieta ta będzie przeklęta pośród swojego ludu. 28Jeśli jednak kobieta nie splamiła się zdradą, więc jest czystas, wówczas nie poniesie żadnej szkody i będzie miała potomstwob. 29 Takie jest prawo dotyczące posądzenia, jeśliby żona nie dochowała wierności mężowi i splamiła się zdradą 30albo gdy męża ogarnie uczucie zazdrości. Jeśli będzie podejrzewał swoją żonę, wówczas stawi ją przed PANEM, a kapłan postąpi z nią według tego prawa. 31Mąż będzie wówczas wolny od winy, a żona poniesie zasłużoną karę”. Ślub nazireatu 1 PANs przemówił do Mojżesza: 2„Tak powiesz Izraelitom: Jeśli mężczyzna lub kobieta złoży ślub nazireatuc, tak że stanie się poświęconyms PANU nazirejczykiem, 3ma się powstrzymać od wina i syceryd. Nie będzie używać octu z wina ani z sycery, nie będzie pić soku z winogron ani też spożywać winogron, zarówno świeżych, jak i suszonych. 4 Przez cały czas trwania nazireatu nie będzie jeść niczego, co pochodzi z winnego krzewu, począwszy od niedojrzałych gron aż do wytłoczyn. 5Jak długo trwa ślub nazireatu, brzytwa nie dotknie jego głowy. Dopóki nie minie czas określony ślubem złożonym na cześć PANA, jest on poświęcony i ma pozwolić, aby włosy rosły swobodnie na jego głowie. 6 Przez cały okres poświęcenia się PANU nie może się zbliżyć do ludzkich zwłok. 7Nie wolno mu się zanieczyścić nawet przez zetknięcie się ze zwłokami ojca lub matki, bratas lub siostrys. Nosi on bowiem na swojej głowie znak poświęcenia Bogu. 8Będzie on poświęcony PANU przez cały okres trwania nazireatu. 9Jeśliby ktoś zmarł nagle w jego obecności, sprowadzi to nieczystośćs na jego poświęconą głowę. Wów-
6
gwarantowała swoją niewinność, lub odwołać się do sądu Bożego. W tekście jest mowa o obydwu sposobach udowadniania winy lub stwierdzania niewinności podejrzewanej kobiety. Jeśli zastosowany rytuał powodował chorobę lub inne powikłania, był to znak, że oskarżenia są prawdziwe. Na temat postawy Jezusa wobec zdrady małżeńskiej i dyskryminacji kobiet – zob. np. Mt 5,27-32+; 19,1-9+; Mk 10,1-12+; J 8,1-11+.
LICZB 5,22 — 6,9
272
Łk 1,15
Lb 19,11-16
04_Lb:04_Lb
Dz 21,23n
Wj 29,2n
Ps 121,7 Ps 4,7; 31,17; 67,2; 122,6
9/3/08
2:11 PM
Page 273
czas powinien ostrzyc swoje włosy w dniu swojego oczyszczenia. Siódmego dnia powinien się ostrzyc. 10Ósmego dnia przyniesie kapłanowi przed wejście do Namiotu Spotkanias dwie synogarlice lub dwa młode gołębie. 11Jednego ptaka kapłan złoży jako ofiarę przebłagalnąs, drugiego natomiast jako ofiarę całopalnąs. W ten sposób dokona zadośćuczynienia za winę, którą się obarczył przy zmarłym. W tym dniu poświęci również na nowo swoją głowę. 12Poświęci się na nowo PANU na czas nazireatu i przyprowadzi rocznego barankas na ofiarę wynagradzającąs. Miniony czas nie będzie mu jednak policzony, ponieważ splamił swój nazireat. 13 Prawo nazireatu jest następujące: w dniu, w którym upłynie czas ślubowany, przyprowadzą go do bramy Namiotu Spotkania. 14Wtedy złoży PANU następujące dary ofiarne: jednorocznego barana bez skazy jako ofiarę całopalną, jednoroczną owcę bez skazy jako ofiarę przebłagalną, jednego barana bez skazy jako ofiarę wspólnotowąs. 15Ponadto kosz przaśnych chlebówa z najlepszej mąki zaczynionej oliwą i przaśne placki pomazane oliwą, razem z przynależną do tego ofiarą pokarmowąs i płynną. 16Kapłan zaniesie to przed PANA i złoży w jego imieniu ofiarę przebłagalną i całopalną. 17Barana złoży PANU jako ofiarę wspólnotową, razem z koszem przaśnych chlebów. Złoży też w jego imieniu ofiarę pokarmową i płynną. 18Przy wejściu do Namiotu Spotkania nazirejczyk ostrzyże poświęcone włosyb i rzuci je w ogień płonący pod ofiarą wspólnotową. 19Kiedy nazirejczyk ostrzyże już włosy, kapłan weźmie ugotowaną łopatkę barana, jeden przaśny chleb z kosza i jeden przaśny placek i położy to na jego ręce. 20Kapłan gestem kołysaniac wzniesie te dary ku PANU. Jako poświęcone będą one należały do kapłana, z wyjątkiem mostka i udźca ofiarnego. Nazirejczyk może już odtąd pić wino. 21Takie jest prawo odnoszące się do nazirejczyka. Według złożonego ślubu powinien wypełnić wszystkie prawa nazireatu, niezależnie od innych darów ofiarnych, które ślubowałby PANU i których złożenie byłoby w jego mocy”.
a) przaśny chleb – był to chleb tylko z mąki i wody, bez zakwasu, czyli sfermentowanego ciasta z żytniej mąki, pozostawionego z poprzedniego wypieku (Wj 12,8.15. 18-20.39). Zakwas służył do spulchniania ciasta. b) ostrzyże poświęcone włosy – w praktyce nazirejczyk nie obcinał włosów na dziedzińcu przed Namiotem, gdyż było to niedopuszczalne. W świątyni jerozolimskiej było specjalne pomieszczenie, gdzie człowiek składający ślub nazireatu mógł obciąć włosy. c) gestem kołysania – zob. Lb 5,25+. d) rozjaśni… oblicze – chodzi o obecność Boga. e) zwróci… oblicze – chodzi o przychylność Boga. f) obdarzy pokojem – w sensie biblijnym określenie to wyraża najwyższe szczęście.
Formuła kapłańskiego błogosławieństwa 22 PANs powiedział do Mojżesza: 23„Oznajmij Aaronowi i jego synom: Tak macie błogosławićs Izraelitów – 24«Niech cię PAN błogosławi i strzeże. 25Niech PAN rozjaśni nad tobą swoje obliczed i będzie ci łaskawy. 26Niech PAN zwróci na ciebie swoje obliczee i niech cię obdarzy pokojemf». 27W ten sposób będą wzywać mojego imienias nad Izraelitami, a Ja będę im błogosławił”. Formuła kapłańskiego błogosławieństwa. Wypowiadano je po zakończeniu wieczornych czynności liturgicznych (Kpł 9,22; zob. Ps 4,7; 31,17; 67,2; 121,7-8). W NT są świadectwa potwierdzające udzielanie ludziom błogosławieństwa przez Jezusa (np. Mk 10,16; Łk 24,50; Dz 3,26).
273
LICZB 6,10-27
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Szczegółowy opis świętego mieszkania zawiera Księga Wyjścia (Wj 40,18-33). Zob. Słownik. b) poświęcił ołtarz – poświęcenie ołtarza ofiarnego dopełniło konsekracji świętego mieszkania. c) wozów – służyły one do transportu ciężkich części Namiotu Spotkania. d) Wyodrębnienie ofiar składanych przez poszczególne plemiona (Lb 7,12-83) podkreśla, że tworzą one społeczność ludu Bożego, lecz w ramach pewnej konfederacji, z zachowaniem częściowej autonomii. Każde plemię zajęło później własne terytorium i żyło niezależnie, łącząc się z innymi jedynie w razie zagrożenia ze strony nieprzyjaciela (Lb 1,4+). e) sykl świątynny – zob. Lb 3,47+.
Page 274
Dary ofiarowane przez naczelników plemion Dary przydzielone lewitom 1 Gdy Mojżesz ukończył budowę świętego mieszkaniaa, namaściłs je i poświęciłs wraz ze wszystkimi sprzętami; namaścił również i poświęcił ołtarzb oraz całe jego wyposażenie. 2Wodzowie izraelscy, głowy rodów, naczelnicy plemion, którzy stali na czele zarejestrowanych, przynieśli swoje dary. 3Przywiedli przed PANAs jako dar ofiarny sześć krytych wozówc i dwanaście wołów: jeden wóz od dwóch wodzów i jednego wołu od każdego wodza. Wszystko to przywiedli przed święte mieszkanie. 4Wtedy PAN rzekł do Mojżesza: 5„Przyjmij to od nich i przeznacz na użytek służby spełnianej przy Namiocie Spotkanias. Przekaż to lewitoms zgodnie z ich potrzebami”. 6Mojżesz więc przyjął wozy i woły, a następnie przydzielił je lewitom. 7Dwa wozy i cztery woły przydzielił Gerszonitom stosownie do ich służby. 8Cztery wozy i osiem wołów oddał Merarytom, zgodnie z wymogami służby, jaką pełnili pod nadzorem kapłana Itamara, syna Aarona. 9Kehatytom natomiast niczego nie przydzielił, ponieważ ich służba dotyczyła świętych przedmiotów, które mieli dźwigać na ramionach.
7
Ofiara plemienia Judy 10 Z okazji poświęcenias ołtarzas wodzowie plemion przynieśli swoje dary ofiarne w dniu jego namaszczenias i złożyli je przed ołtarzem. 11PANs powiedział do Mojżesza: „Niech każdego dnia inny wódz przyniesie swój dar z okazji poświęcenia ołtarza”. 12 Tak więc w pierwszym dniu przyniósł swoje dary ofiarne Nachszon, syn Amminadaba z plemienia Judyd. 13Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoe. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 14 Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 15młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 16kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 17wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Nachszon, syn Amminadaba. Ofiara plemienia Issachara W drugim dniu swoje dary przyniósł Netaneel, syn Suara, wódz plemienia Issachara.19Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świą18
LICZB 7,1-19
274
Wj 40,17
Lb 3,18-21
Lb 3,2.4 Lb 3,19
Ez 43,18-26
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 275
tynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 20Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 21 młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 22 kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 23wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Netaneel, syn Suara.
a) sykl świątynny – zob. Lb 3,47+.
Ofiara plemienia Zabulona 24 W trzecim dniu swoje dary przyniósł Eliab, syn Chelona, wódz plemienia Zabulona. 25Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 26Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 27młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 28kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 29wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Eliab, syn Chelona. Ofiara plemienia Rubena 30 Czwartego dnia swoje dary przyniósł Elisur, syn Szedeura, wódz plemienia Rubena. 31Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 32Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 33młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 34kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 35wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Elisur, syn Szedeura. Ofiara plemienia Symeona Piątego dnia swoje dary przyniósł Szelumiel, syn Suriszaddaja, wódz plemienia Symeona. 37Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 38Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 39 młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 40 kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 41wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Szelumiel, syn Suriszaddaja. 36
275
LICZB 7,20-41
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) sykl świątynny – zob. Lb 3,47+.
Page 276
Ofiara plemienia Gada 42 Szóstego dnia swoje dary przyniósł Eliasaf, syn Deuela, wódz plemienia Gada. 43Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 44Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 45młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 46kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 47wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Eliasaf, syn Deuela. Ofiara plemienia Efraima 48 Siódmego dnia swoje dary przyniósł Eliszama, syn Ammihuda, wódz plemienia Efraima. 49Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 50Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 51młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 52kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 53wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Eliszama, syn Ammihuda. Ofiara plemienia Manassesa 54 Ósmego dnia swoje dary przyniósł Gamliel, syn Pedahsura, wódz plemienia Manassesa. 55Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 56Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 57młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 58kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 59wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Gamliel, syn Pedahsura. Ofiara plemienia Beniamina 60 Dziewiątego dnia swoje dary przyniósł Abidan, syn Gideoniego, wódz plemienia Beniamina. 61Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 62Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 63młode cielę,
LICZB 7,42-63
276
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 277
baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 64kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 65wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Abidan, syn Gideoniego.
a) sykl świątynny – zob. Lb 3,47+.
Ofiara plemienia Dana 66 Dziesiątego dnia swoje dary przyniósł Achiezer, syn Ammiszaddaja, wódz plemienia Dana. 67Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 68Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 69 młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 70 kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 71wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Achiezer, syn Ammiszaddaja. Ofiara plemienia Asera 72 Jedenastego dnia swoje dary przyniósł Pagiel, syn Okrana, wódz plemienia Asera. 73Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 74Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 75młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 76kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 77wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Pagiel, syn Okrana. Ofiara plemienia Neftalego 78 Dwunastego dnia swoje dary przyniósł Achira, syn Enana, wódz plemienia Neftalego. 79Jego darami ofiarnymi były: srebrna misa wagi stu trzydziestu syklóws oraz srebrny kociołek ważący siedemdziesiąt syklów, według wagi sykla świątynnegoa. Obydwa naczynia były napełnione najlepszą mąką rozczynioną oliwą – na ofiarę pokarmowąs. 80Dalej: złota czara ważąca dziesięć syklów i napełniona kadzidłem, 81młode cielę, baran i roczne jagnię – na ofiarę całopalnąs, 82kozioł – na ofiarę przebłagalnąs, 83wreszcie: dwa woły, pięć baranów, pięć kozłów i pięć rocznych jagniąt – na ofiarę wspólnotowąs. Takie dary ofiarne złożył Achira, syn Enana. Podsumowanie złożonych ofiar Takie dary ofiarne złożyli wodzowie izraelscy na poświęcenies ołtarzas, w dniu jego namaszczenias: dwanaście srebrnych 84
277
LICZB 7,64-84
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Łączna waga naczyń sporządzonych ze srebra wynosiła ok. 33,6 kg. b) Łączna waga naczyń sporządzonych ze złota wynosiła ok. 1,68 kg. c) płyty przebłagalnej – chodzi o wieko skrzyni, zwanej Arką Świadectwa (Arką Przymierza), w której złożone były m.in. tablice z Dziesięcioma przykazaniami (np. Wj 25,10-22; 37,1-9; Rz 3,25+; Hbr 9,4n). d) świecznik – Mojżesz ustawił go w Namiocie Spotkania przed miejscem najświętszym. Obsługą świecznika (menory) zajmował się tylko Aaron i jego synowie (Wj 30,8). Przypuszcza się, że przed przesiedleniem babilońskim świecznik miał formę „drzewa życia”. Po powrocie z wygnania (538 r. przed Chr.) przybrał kształt siedmioramienny, znany z tryumfalnego Łuku Tytusa w Rzymie. Cyfra „7” symbolizowała doskonałość Bożego dzieła stworzenia oraz Prawa nadanego ludowi wybranemu. e) wzoru – na temat wykonania świecznika zob. Wj 25,31-40; 37,17-24. f) włożą na nich ręce – gest ten wyraża przede wszystkim utożsamienie się ludu z lewitami. Lud pragnął mieć w ten sposób udział w poświęceniu się lewitów służbie Bogu. g) gest kołysania – w przypadku ofiarowania Bogu lewitów musiał to być gest symboliczny (Lb 5,25+).
Page 278
mis, dwanaście srebrnych kociołków i dwanaście złotych czar. 85 Każda misa ważyła po sto trzydzieści syklóws, a każdy kociołek po siedemdziesiąt. Wszystkie te naczynia ważyły razem dwa tysiące czterysta syklów srebra według wagi sykla świątynnegoa. 86Złotych czar napełnionych kadzidłem było dwanaście, a każda czara ważyła dziesięć syklów według wagi sykla świątynnego. Złoto tych czar ważyło ogółem sto dwadzieścia syklówb. 87Wszystkiego bydła przeznaczonego na ofiarę całopalnąs było: dwanaście cieląt, dwanaście baranów, dwanaście rocznych jagniąt wraz z dołączoną do nich ofiarą pokarmowąs. Kozłów na ofiarę przebłagalnąs było również dwanaście. 88Bydła przeznaczonego na ofiarę wspólnotowąs było: dwadzieścia cztery woły, sześćdziesiąt baranów, sześćdziesiąt kozłów i sześćdziesiąt rocznych jagniąt. Takie były dary ofiarne złożone z okazji poświęcenia ołtarza, po jego namaszczeniu. Spotkanie Mojżesza z PANEM 89 Gdy Mojżesz wchodził do Namiotu Spotkanias, aby rozmawiać z PANEMs, słyszał głoss przemawiający do niego spomiędzy dwóch cherubóws, znad płyty przebłagalnejc, przykrywającej Arkę Świadectwas. W ten sposób przemawiał do niego.
Zbiór praw Przygotowanie świecznika 1 PANs rzekł do Mojżesza: 2„Powiedz Aaronowi: Gdy ustawisz lampy, wówczas siedem lamp ma rzucać światło na przednią stronę świecznikad”. 3Aaron ustawił więc lampy na przedniej stronie świecznika zgodnie z tym, co nakazał PAN Mojżeszowi. 4Cały świecznik był wykuty ze złota, od podstawy aż po kwiaty. Był zrobiony według wzorue, który PAN podał Mojżeszowi.
8
Święcenia i służba lewitów 5 PANs przemówił do Mojżesza: 6„Weź lewitóws spośród Izraelas i dokonaj ich oczyszczenias. 7Zrobisz to w następujący sposób: pokropisz ich wodą oczyszczenia, a oni ogolą całe ciało z włosów i wypiorą swoje ubranie. W ten sposób zostaną oczyszczeni. 8Wezmą młodego cielca, a do tego jako ofiarę pokarmowąs najlepszą mąkę rozczynioną oliwą. Drugiego młodego cielca weźmiesz na ofiarę przebłagalnąs. 9Następnie przyprowadzisz lewitów przed Namiot Spotkanias i zgromadzisz całą społeczność Izraela. 10Polecisz lewitom stanąć przed PANEM, a Izraelici włożą na nich ręcef. 11Aaron przedstawi PANU lewitów gestem kołysaniag jako ofiarę ze strony Izraela. W ten sposób rozpoczną oni służbę dla PANA. 12Lewici LICZB 7,85 — 8,12
278
Lb 3,5-13 Kpł 14,8n
04_Lb:04_Lb
Lb 3,11-13+; 3,40-51+ Wj 13,2
Wj 12,1-3
Wj 12,2.6
9/3/08
2:11 PM
Page 279
włożą teraz ręce na głowy cielcówa. Jednego z nich złożysz jako ofiarę przebłagalną, a drugiego jako ofiarę całopalnąs dla PANA i w ten sposób dokonasz za lewitów zadośćuczynienia. 13Następnie postawisz lewitów przed Aaronem i jego synami i obrzędowym gestem kołysania ofiarujesz ich PANU. 14 W ten sposób wyłączysz lewitów spośród Izraela i będą oni należeć do Mnie. 15Potem lewici pójdą służyć do Namiotu Spotkania. Ty natomiast ich oczyścisz i ofiarujesz obrzędowym gestem kołysania. 16Będą Mi całkowicie oddani spośród Izraelitów. Wziąłem ich bowiem dla siebie w zamian za wszystkich, którzy otwarli łona matek, czyli za pierworodnychs Izraelitów. 17Do Mnie przecież należy wszystko, co jest pierworodne w Izraelu, zarówno spośród ludzi, jak i bydła. Poświęciłems ich dla siebie w tym dniu, kiedy wytraciłem wszystko, co pierworodne w ziemi egipskiej. 18Teraz biorę lewitów w miejsce wszystkich pierworodnych synów Izraela. 19 Oddaję lewitów Aaronowi i jego synomb, aby w Namiocie Spotkania pełnili służbę zamiast Izraelitów i by dokonywali za nich zadośćuczynienia. W ten sposób nie spotka ich kara w przypadku, gdyby sami zbliżyli się do miejsca świętegos”. 20Mojżesz, Aaron i cała społeczność Izraela postąpili z lewitami tak, jak PAN nakazał Mojżeszowi. Tak właśnie postąpili z nimi Izraelici. 21Lewici oczyścili się i wyprali swoje szaty. Aaron obrzędowym gestem kołysania ofiarował ich PANU i dokonał zadośćuczynienia, aby ich oczyścićc. 22Następnie lewici pod nadzorem Aarona i jego synów przystąpili do pełnienia służby w Namiocie Spotkania. Postąpiono więc z lewitami tak, jak PAN polecił Mojżeszowi. 23 PAN rzekł do Mojżesza: 24„Lewitów obowiązuje takie prawo: po ukończeniu dwudziestego piątego roku życia każdy z nich jest zobowiązany do pełnienia służby w Namiocie Spotkania. 25Po ukończeniu pięćdziesiątego roku życia ustają ich zobowiązania i nie będą już służyć. 26Mogą pomagać swoim bracioms w wykonywaniu ich obowiązków w Namiocie Spotkania, ale służby nie wolno im pełnić. Tak postąpisz z lewitami, jeśli chodzi o ich służbę”.
a) Lewici włożą teraz ręce na głowy cielców – gest ten oznacza przede wszystkim utożsamienie się lewitów z ofiarnym zwierzęciem. Ono będzie złożone za nich jako ofiara zastępcza. Zob. Lb 8,10+. b) Oddaję lewitów Aaronowi i jego synom – zob. Lb 3,1-10+. c) oczyścić – liturgiczne oczyszczenie lewitów i ofiarowanie ich Bogu stanowi ich poświęcenie (w sensie dosłownym oddzielenie od reszty ludu). Rozpoczynają oni nowy etap życia, skoncentrowany na służbie w świętym mieszkaniu. Wprowadzenie lewitów do służby w świętym mieszkaniu nie dokonywało się przez święcenia na wzór tych, które otrzymywali kapłani (Wj 28,41; 40,14-15). Lewici nie zostali namaszczeni olejem świętym. d) W pierwszym miesiącu – był to miesiąc Nisan (marzec – kwiecień). e) Pascha – święto upamiętniające uwolnienie Izraelitów z niewoli egipskiej. Obchodzono je w gronie rodzinnym. Zob. Słownik. f) o zmierzchu – chodzi o czas między obniżeniem się słońca a jego zachodem lub czas między zachodem słońca a zapadnięciem ciemności. Żydzi podczas obchodów różnych świąt rozpoczynali świętowanie wieczorem dnia poprzedniego. Zwyczaj ten znalazł zastosowanie w liturgii Kościoła, w której niedziele i uroczystości rozpoczynają się Nieszporami w wieczór dnia poprzedzającego. Stąd wziął się zwyczaj rozpoczynania obchodów uroczystości Bożego Narodzenia i Zmartwychwstania Pańskiego w wigilijny wieczór (noc), a także odprawiania w sobotę wieczór Mszy św. z niedzielnego formularza.
Uzupełnienie przepisów dotyczących Paschy 1 W pierwszym miesiącud drugiego roku po wyjściu z Egiptu, przemówił PANs do Mojżesza na pustyni Synaj: 2 „W oznaczonym czasie Izraelici powinni świętować Paschęe. 3 Będziecie ją świętować czternastego dnia tego miesiąca, o zmierzchuf. Świętujcie ją w wyznaczonym czasie, zachowując wszystkie obowiązujące prawa i zwyczaje”. 4Mojżesz
9
Uzupełnienie przepisów dotyczących Paschy. Pierwszą Paschę w swojej historii Izraelici świętowali tuż przed opuszczeniem Egiptu (Wj 12,1-23). Teraz mają ją świętować po raz drugi. Z Paschą wiązała się wieczerza paschalna, w czasie której poprzez potrawy i obrzędy odtwarzano szczegóły tamtej dramatycznej nocy. Spożywano więc
279
LICZB 8,13 — 9,4
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) drugiego miesiąca – był to miesiąc Ijar (kwiecień – maj). b) przaśny chleb – był to chleb tylko z mąki i wody, bez zakwasu (Wj 12,15.18-20.39), nazywany przez Żydów macą (Lb 6,15+). Zakaz używania zakwasu w czasie Paschy miał być może na celu podkreślenie odrzucenia wszystkiego, co nieczyste – przede wszystkim w ludzkim sercu. c) gorzkie zioła – mogły to być m.in. sałata, cykoria, chrzan. d) nie połamią kości baranka – zob. Wj 12,46. Ewangelista Jan nawiązuje do tego prawa przy opisie śmierci Jezusa na krzyżu (J 19,36).
Page 280
nakazał więc Izraelitom świętować Paschę. 5Świętowali Paschę na pustyni Synaj o zmierzchu, czternastego dnia pierwszego miesiąca. Izraelici wypełnili wszystko, co PAN nakazał Mojżeszowi. 6 Znaleźli się jednak ludzie, którzy dotykając ludzkich zwłok, stali się nieczyści i nie mogli w tym dniu świętować Paschy. Mężczyźni ci jeszcze tego samego dnia udali się do Mojżesza i Aarona 7i powiedzieli im: „Jesteśmy nieczyści, ponieważ dotknęliśmy ludzkich zwłok. Dlaczego jednak mamy być wykluczeni spośród Izraelitów składających w wyznaczonym czasie dar ofiarny dla PANA?”. 8Mojżesz im odpowiedział: „Zaczekajcie, aż się dowiem, co PAN postanowi w waszej sprawie”. 9PAN powiedział do Mojżesza: 10„Oznajmij Izraelitom: Jeśli ktoś z was lub waszych dzieci stanie się nieczystys, bo dotknął zwłok, lub będzie odbywał daleką podróż, mimo to będzie świętować Paschę dla PANA. 11Niech ją świętuje o zmierzchu, czternastego dnia drugiego miesiącaa, spożywając baranka z przaśnym chlebemb i gorzkimi ziołamic. 12Nie pozostawią oni nic do rana i nie połamią kości barankad. Zachowają wszystkie przepisy świętowania Paschy. 13Kto jednak jest czystys i nie odbywa podróży, a zaniedba świętowania Paschy, powinien być wykluczony ze swojego ludu. Człowiek ten poniesie karę za swój grzechs, ponieważ w oznaczonym czasie nie złożył daru ofiarnego dla PANA. 14Gdyby jakiś cudzoziemiec znajdujący się pośród was chciał obchodzić Paschę dla PANA, może ją świętować według paschalnych praw i zwyczajów. Cudzoziemców i tubylców będzie obowiązywać to samo prawo”. Obłok nad świętym mieszkaniem W dniu, w którym ustawiono święte mieszkanies, obłok okrył święte mieszkanie, czyli Namiot Świadectwas. Wieczorem obłok był jak ogień i taki pozostawał nad świętym mieszkaniem aż do rana. 16I tak było stale: w ciągu dnia święte mieszkanie było okryte obłokiem, a w nocy jakby blaskiem ognia. 17Kiedy obłok podnosił się nad Namiotem, Izraelici ruszali w drogę, a gdzie obłok się zatrzymywał, tam Izraelici rozbijali obóz. 18Tak więc na rozkaz PANAs Izraelici ruszali 15
odpowiednio przyrządzonego baranka, upamiętniającego ofiarę, której krew uratowała Izraelitów od śmierci (Wj 12,21-27), a także przaśny chleb (Wj 12,34.39) i gorzkie zioła. Potrawy popijano posoloną wodą, dla wspomnienia łez wylanych w czasie niewoli, a cztery kielichy wina, wypijane w czasie wieczerzy w odpowiednich odstępach, miały być zapowiedzią przyszłej, obiecanej ojczyzny. Ponieważ Pascha była obowiązkowym świętem, pojawił się problem, co mają uczynić ci, którzy z jakichś powodów nie będą mogli brać w niej udziału. Dla takich osób wyznaczono dodatkowy termin: czternasty dzień następnego miesiąca. Termin dodatkowy nie dotyczył osób, które bez powodu opuściłyby świętowanie Paschy we właściwym czasie. Ludzie ci za karę mieli być wyłączeni spośród ludu, ponieważ zlekceważyli Boży nakaz. Wyłączenie mogło oznaczać pozbawienie życia i wymazanie pamięci o rodzie grzesznika. Obłok nad świętym mieszkaniem. Obłok i ogień były uznawane za znaki objawienia się Boga (np. Rdz 15,17; Wj 3,2; 19,16-18; 40,34). Zjawiska te towarzyszyły także momentom, w których Bóg przekazywał ludziom swoją wolę. Ob-
LICZB 9,5-18
280
Lb 19,11
Wj 12,10
Wj 12,43-45.48
Wj 24,16-18
Wj 40,34-38
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 281
w drogę i na Jego rozkaz się zatrzymywali. Tak długo stali obozem, dopóki obłok utrzymywał się nad świętym mieszkaniem. 19Nawet gdy obłok przez długi czas był nad świętym mieszkaniem, Izraelici, wierni poleceniu PANA, nie ruszali się z miejsca. 20Zdarzało się i tak, że obłok pozostawał nad świętym mieszkaniem tylko przez kilka dni. Wówczas rozbijali obóz na rozkaz PANA i na rozkaz PANA go zwijali. 21 A było nawet tak, że obłok pozostawał tylko od wieczora do rana. Gdy rano się podnosił, wtedy i oni wyruszali. Czy więc obłok podnosił się za dnia, czy też w nocy, oni zaraz wyruszali. 22Jeśli obłok utrzymywał się nad świętym mieszkaniem dwa dni, miesiąc czy cały rok, Izraelici stali obozem i nie wyruszali w drogę. Skoro tylko się podnosił, wyruszali i oni. 23 Zatrzymywali się na rozkaz PANA i na Jego rozkaz ruszali w drogę. Pełnili więc służbę wiernie, według rozkazu PANA, jak im to przekazywał Mojżesz.
1Tes 4,16n
a) srebrne trąby – wykopaliska potwierdzają występowanie w trzecim tysiącleciu przed Chr. trąb ze srebra. Po powrocie z wygnania w 538 r. przed Chr. Żydzi zastąpili srebrnymi trąbami używane wcześniej rogi baranie (np. Wj 19,16; Joz 6,4.6; Sdz 7,8; 1Krn 15,28; 2Krn 7,6).
Srebrne trąby 1 PANs powiedział Mojżeszowi: 2„Sporządź sobie dwie srebrne trąbya. Wykuj je, aby ci służyły do zwoływania społeczności Izraelitów i dawania sygnału, żeby zwijać obóz. 3Gdy zatrąbi się na obydwu, cała społeczność Izraelitów powinna zgromadzić się przy tobie u wejścia do Namiotu Spotkanias. 4Kiedy zatrąbi się na jednej, wtedy zbiorą się przy tobie wodzowie, naczelnicy oddziałów izraelskich. 5Gdy zatrąbicie przeciągle, wówczas zwiną obóz ci, którzy się rozłożyli po stronie wschodniej. 6Gdy drugi raz przeciągle zatrąbicie, zwiną obóz ci, którzy go rozbili po stronie południowej. Sygnałem do zwinięcia obozu będzie przeciągły głos trąby. 7Na zwołanie zgromadzenias zatrąbicie niezbyt głośno. 8 Trąbić mają kapłani, potomkowie Aarona. Będzie to wiecznym prawem dla was i wszystkich następnych pokoleń. 9Gdy będziecie w waszym kraju wyruszać na wojnę przeciwko nieprzyjacielowi, który was uciska, zatrąbicie mocno na alarm. Przypomnicie się PANU, waszemu Bogu i zostaniecie wyzwoleni od waszych wrogów. 10Również podczas waszych dni radosnych, podczas świąt i nowius księżyca będziecie dąć w trąby przy składaniu ofiar całopalnychs i wspólnotowychs. Tak przypomnicie o sobie waszemu Bogu. Ja jestem PANEM, waszym Bogiem”.
10
łok, znak zwany „szekina”, symbolizował szczególną i opiekuńczą obecność Boga (np. 1Krl 8,10-12; Ps 18,10). Podczas wędrówki Bóg przez fenomen obłoku sam wyznaczał czas marszu Izraelitów, miejsca postojów i jako wódz prowadził zastępy Izraelitów do kraju obietnicy. W NT w chwili Przemienienia Jezusa pojawił się obłok, z którego Bóg ogłosił swoją wolę (Mt 17,5; Mk 9,7; Łk 9,34-36; por. Dz 1,9). Srebrne trąby. Pouczenie na temat używania dźwiękowych sygnałów kończy pierwszą część Księgi Liczb. Dotychczasowy materiał opisujący ostatnie dni pobytu Izraelitów pod górą Synaj (Lb 1,1 – 10,10) należy odczytywać w kontekście wydarzeń związanych z powrotem Izraelitów z wygnania babilońskiego (zob. Wprowadzenie). Przypomnienie i potwierdzenie przepisów kultu miało pomóc ludowi w odnowie i zachowaniu religijnej tożsamości. Strażnikami tej tożsamości stają się kapłani.
281
LICZB 9,19 — 10,10
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) obłok – zob. Lb 9,15-23+. b) znak – zob. Lb 1,52+. c) Chobab – w Sdz 4,11 mówi się, że był Kenitą i teściem Mojżesza. Według Wj 2,16-18 teściem Mojżesza był Reuel (tu ojciec Chobaba). W Wj 3,1; 4,18; 18,1-12 teść Mojżesza to Jetro, kapłan Madianitów. Chodzi więc prawdopodobnie o dwie różne osoby: Chobaba-Kenitę i Jetra-Madianitę. Różne imiona teścia Mojżesza mogą być wynikiem istnienia dwóch różnych przekazów. Inne możliwe wyjaśnienie nieścisłości w przypisywaniu imion opiera się na tym, że hebr. termin oznaczający teścia mógł również oznaczać ojca lub dziadka. Możliwe więc, że Reuel był ojcem Jetra, który był teściem Mojżesza. Chobab zaś był synem Jetra i szwagrem Mojżesza.
Page 282
Wędrówka od góry Synaj ku równinom Moabu Wymarsz 11 Dwudziestego dnia drugiego miesiąca, drugiego roku podniósł się obłoka nad mieszkaniem Świadectwas. 12Wtedy Izraelici wyruszyli w drogę z pustyni Synaj, każdy według swojej kolejności. Obłok zatrzymał się na pustyni Paran. 13Tak ruszyli po raz pierwszy według rozkazu PANAs, wydanego im przez Mojżesza. 14Jako pierwszy wyruszył znakb obozu Judy, podzielonego na oddziały, którym przewodził Nachszon, syn Amminadaba. 15Oddziały plemienia potomków Issachara prowadził Netaneel, syn Suara. 16Oddziały plemienia potomków Zabulona prowadził Eliab, syn Chelona. 17Wyruszyli, gdy złożono święte mieszkanies, które nieśli Gerszonici i Meraryci. 18 Następnie wyruszył znak obozu potomków Rubena, według swoich oddziałów, którym przewodził Elisur, syn Szedeura. 19 Oddziały plemienia potomków Symeona prowadził Szelumiel, syn Suriszaddaja. 20Oddziały plemienia potomków Gada prowadził Eliasaf, syn Deuela. 21Teraz ruszyli Kehatyci, którzy dźwigali sprzęty najświętsze. Zanim oni przybyli, inni ustawili już święte mieszkanie. 22 Następnie wyruszył znak obozu potomków Efraima, według swoich oddziałów, którym przewodził Eliszama, syn Ammihuda. 23Oddziały plemienia potomków Manassesa prowadził Gamliel, syn Pedahsura. 24Oddziały plemienia potomków Beniamina prowadził Abidan, syn Gideoniego. 25 Teraz wyruszył znak obozu potomków Dana, według swoich zastępów, tworząc tylną straż całego obozu. Ich oddziałom przewodził Achiezer, syn Ammiszaddaja. 26Oddziały plemienia potomków Asera prowadził Pagiel, syn Okrana. 27Wreszcie oddziały plemienia potomków Neftalego prowadził Achira, syn Enana. 28Taki był porządek marszu Izraelitów, podzielonych na oddziały. W ten sposób wyruszali. Mojżesz i Chobab 29 Mojżesz powiedział do swojego teścia Chobabac, syna Reuela, Madianity: „Ruszamy do kraju, o którym PANs powiedział:
Wymarsz. Izraelici wyruszyli w kierunku pustyni Paran, aby powoli zbliżać się do granic Kanaanu od strony południowej. Zajmowanie Ziemi Obiecanej zajęło Izraelitom około czterdziestu lat (np. Wj 16,35; Lb 14,33n; 32,13; Joz 5,6). W tym czasie pustynia Paran była głównym miejscem ich zamieszkania. Ponieważ liczono się z możliwością zbrojnych starć podczas przemarszu, Izraelici zawsze szli w określonym z góry szyku. Uformowano oddziały, które zabezpieczały lud i przenośne sanktuarium. Mojżesz i Chobab. Mimo że nieomylnym przewodnikiem podczas wędrówki ludu był obłok unoszący się nad świętym mieszkaniem (Lb 9,15-23+), Mojżesz szuka jeszcze pomocy u człowieka, który dobrze zna pustynię i może służyć jako przewodnik. Obok wielkiej wiary i zaufania PANU, Mojżesz nie zaniedbuje również zwyczajnych ludzkich środków. Nie waha się przy tym skorzystać z pomocy ludzi spoza narodu wybranego i chce ich dopuścić do udziału w przyszłych dobrach Izraela.
LICZB 10,11-29
282
04_Lb:04_Lb
1Krl 8,60
Lb 9,15-23
Ps 68,2 Iz 33,3
Wj 14,11
9/3/08
2:11 PM
Page 283
«Dam go wam». Chodź z nami, a będziesz miał udział w dobrach, które PAN przyrzekł Izraelowi”. 30Lecz Chobab mu odpowiedział: „Nie pójdę z wami, lecz wrócę do mojego kraju i do mojej rodziny”. 31„Nie opuszczaj nas – rzekł Mojżesz – bo ty znasz miejsca na pustyni, gdzie moglibyśmy rozbijać obóz, ty będziesz naszym przewodnikiem. 32Gdy pójdziesz z nami, dopuścimy cię do udziału we wszystkich dobrach, których nam PAN udzieli”. 33Wyruszyli więc od góry PANA i maszerowali trzy dni. Arka Przymierzas PANA szła przed nimi przez te trzy dni, aby im wskazać miejsce postojua. 34Kiedy wyruszali z obozu, podczas dnia był nad nimi obłokb PANA. 35 Gdy arka ruszała w drogę, Mojżesz mówił: „Powstań, o PANIE, i niech się rozproszą Twoi nieprzyjaciele, a ci, którzy Cię nienawidzą, niech uciekną przed Tobą!”c. 36 A gdy się zatrzymywała, mówił: „Wróć, o PANIE, do licznych zastępów Izraelas”. Szemranie ludu 1 Pewnego dnia lud zaczął narzekać, co PANs uznał za złe. Kiedy PAN to usłyszał, rozgniewałs się. Rozpalił się przeciwko nim Jego ogień i zniszczył kraniec obozu. 2Lud wołał do Mojżesza, a on wstawił się u PANA i ogień wygasłd. 3 Dlatego nazwano to miejsce Tabeerae, ponieważ tu wybuchł ogień PANA. 4Była wśród nich zbieranina ludzif, których ogarnęła wielka żądza. Wówczas także Izraelici zaczęli płakać i wołać: „Któż nam da mięsa, abyśmy się najedli? 5Wspominamy ryby, które za darmo jadaliśmy w Egipcie, jak również ogórki, melony, pory, cebulę i czosnek. 6A teraz wysycha nam gardło, gdyż nie widzimy nic innego prócz manny”. 7A manna była jak nasiona kolendry i miała wygląd podobny do żywicyg. 8 Ludzie wychodzili i zbierali ją, potem mełli w ręcznych młynkach albo tłukli w moździerzach, gotowali w garnkach lub robili z niej placki. Smak miała taki jak ciasto na oliwie. 9 Gdy rosa opadała w nocy na obóz, wraz z nią opadała także mannah. 10 Mojżesz słyszał, że ludzie płaczą w swoich rodzinach, każdy u wejścia do swojego namiotu. Wtedy PAN bardzo się rozgniewał. Mojżeszowi to się nie podobałoi. 11Rzekł więc Mojżesz do PANA: „Dlaczego tak źle się obchodzisz ze swoim sługą? Czemu nie znalazłem łaski w Twoich oczach, że złożyłeś na mnie ciężar całego tego ludu? 12Czy to ja począłem cały ten lud w łonie albo czy to ja go zrodziłem, że mi powiedziałeś: «Noś go na swoim łonie, jak piastunka nosi dziecko,
11
a) Wcześniej była mowa o tym, że to obłok prowadził lud (Lb 9,17nn; 10,11n; por. np. Wj 14,19; Ne 9,19). Wzmianka o arce przewodzącej ludowi wydaje się być śladem innej tradycji, którą włączono tutaj do całości tekstu (np. Joz 3,1-4). b) obłok – zob. Lb 9,15-23+. c) Wersety 35 i 36b zawierają starą pieśń Izraelitów, wyruszających na wojnę w imię PANA. Wyprawom tym towarzyszyła Arka Przymierza, jako znak obecności Boga (np. Joz 6,4-16; 1Sm 4,1nn; por. 2Sm 6). d) Mojżesz jest pośrednikiem między ludem a Bogiem; wyprasza dla ludzi Boże przebaczenie (np. Wj 5,22n; 32,11-14.3032; Lb 14,13-19; 16,21n; 21,7; Pwt 9,25-29; por. Jr 15,1; Ps 99,6; 106,23; Syr 45,3). e) Tabeera – ‘pożar’. Wielu miejscom nadawano nazwę zwiazaną z określonymi wydarzeniami (np. Lb 11,34+). f) zbieranina ludzi – prawdopodobnie mowa o cudzoziemcach, którzy przyłączyli się do Izraelitów. g) Pierwszy opis manny znajduje się w Wj 16,14-31. Tutaj jest ona porównana do żółtawoczerwonej żywicy (bdelium) jednego z drzew płd. Arabii. Wielkością przypominała ziarna popularnej rośliny, kolendry, które mają średnicę ok. 5 mm. h) Istnieją różne próby wyjaśnienia naturalnego pochodzenia manny. Według jednej z nich była wytwarzana przez owady żerujące na tamaryszku, które wydzielały krystalizującą się spadź. Zjawisko to występuje jednak tylko w określonych miesiącach. Biblijne dane o mannie, choć nie zaprzeczają jej naturalności, wskazują, że była czymś, co przekraczało zjawiska przyrodnicze. Jej pojawienie się można porównać do opisów cudownego rozmnożenia chleba w Ewangeliach (np. Mt 14,14-21; Mk 6,34-44; Łk 9,12-17; J 6,1-15; por. J 6,31n.41). i) Oryginał jest tu wieloznaczny. Z kontekstu wynika, że Mojżesz nie sprzeciwia się Bogu, ale cierpi z powodu płaczu ludu.
Szemranie ludu. Trudne warunki przejściowego pobytu na pustyni stają się przyczyną buntów wśród ludu. Niewykluczone, że pochodziły one także od cudzoziemców, którzy przyłączyli się do Izraelitów w czasie wyjścia z Egiptu (Wj 12,38; Joz 8,35). W jakimś sensie Izraelici kładą na szalach z jednej strony dostatek pokarmów, który mieli w Egipcie, a z drugiej strony obietnice Boże związane z ziemią Kanaan. W praktyce przeważa w nich przekonanie, że lepiej być sytym nawet za cenę niewoli u faraona. Taki wybór oznacza przedkładanie ziemskiego dobrobytu nad dary
283
LICZB 10,30 — 11,12
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Izraelici wyszli z Egiptu z licznymi sta dami bydła i owiec (Wj 12,32.38; Lb 32,1nn). Tęsknią jednak za rybami łowionymi w Nilu i za jarzynami, których nie mieli na pustyni (Lb 11,5). b) O radzie starszych była już mowa w Wj 18,13-26; 24,1.9; por. Pwt 1,9-18. Chociaż są różnice pomiędzy przekazem zawartym w Księdze Wyjścia i Księdze Liczb, wydaje się, że chodzi tu o jedno wydarzenie przekazane przez różne tradycje. c) Sześćset tysięcy pieszych – liczba przesadzona. Zob. Lb 1,20-46+. d) Wyrażenie retoryczne mające na celu podkreślenie wszechmocy Boga (np. Wj 6,6; Pwt 4,34). e) duch na nich spoczął – chodzi tu nie o trzecią Osobę Trójcy Świętej, lecz o duchowy dar, charyzmatyczną siłę związaną z misją, którą dany człowiek ma spełnić we wspólnocie ludu Bożego. Takiego „ducha” otrzymują np. sędziowie Izraela i prorocy (np. Sdz 3,9n; 6,34; 11,29; 13,25; 1Sm 10,10; Iz 61,1; Ez 2,2). f) prorokować – zbiorowe wypowiadanie proroctw znane jest również w późniejszej historii Izraela (np. 1Sm 10,5; 19,20; 2Krl 2,1-18) oraz w pierwotnym Kościele (np. Dz 2,1nn; 10,44-47). g) Fakt ten oznacza całkowitą wolność Boga w udzielaniu swoich darów ludziom.
Page 284
i zanieś go do ziemi, którą poprzysiągłem dać ich przodkom»? 13Skądże wezmę mięsa, aby dać całemu ludowi? A przecież podnoszą skargę przeciwko mnie i wołają: «Daj nam mięsa do jedzenia!»a. 14Nie mogę już sam dłużej dźwigać całego tego ludu, to dla mnie zbyt ciężkie. 15Jeśli tak chcesz ze mną postępować, a znalazłem łaskę w Twoich oczach, to raczej mnie zabij, bym nie doznawał już więcej udręki”. 16 PAN rzekł do Mojżesza: „Zwołaj Mi siedemdziesięciu mężczyzn spośród starszyznys Izraelas, których znasz jako ludzi doświadczonych i wpływowych. A gdy się zgromadzą, niech staną wraz z tobą w Namiocie Spotkaniab. 17Wtedy Ja zstąpię i będę z tobą rozmawiał. Wezmę z ducha, który jest w tobie i im go przekażę. Będą razem z tobą dźwigać ciężar tego ludu, a ty nie będziesz go już musiał dźwigać sam. 18Ludowi natomiast powiedz: Oczyśćcie się na jutro, a będziecie jeść mięso. Narzekaliście przed PANEM i lamentowaliście: «Kto nam da mięso, abyśmy jedli? O, jak dobrze nam było w Egipcie!». Teraz PAN da wam mięso do jedzenia. 19Będziecie je jeść nie tylko przez jeden dzień, czy przez dwa, pięć, dziesięć lub dwadzieścia dni, 20lecz przez cały miesiąc, aż wam to nosem wyjdzie i zupełnie obrzydnie. Wzgardziliście bowiem PANEM, który jest pośród was i narzekaliście przed Nim, mówiąc: «I po cóż wyszliśmy z Egiptu?»”. 21Mojżesz odpowiedział: „Sześćset tysięcy pieszychc liczy ten lud, pośród którego przebywam, a Ty mówisz: «Dam im mięso i będą jeść przez cały miesiąc». 22Gdyby się zabiło dla nich całą trzodę i bydło, czyżby im to wystarczyło? Czy mieliby dosyć, gdyby się dla nich złowiło wszystkie ryby morskie?”. 23 PAN jednak odpowiedział Mojżeszowi: „Czyż moja ręka nie jest dość potężnad? Sam się przekonasz, czy moje słowo spełni się, czy nie”. 24 Mojżesz wyszedł, aby oznajmić ludowi słowa PANA. Następnie zgromadził siedemdziesięciu spośród starszych ludu i ustawił ich wokół Namiotu. 25Wtedy PAN zstąpił w chmurze i rozmawiał z nim. Wziął ducha, który był w nim i przekazał go tym siedemdziesięciu starszym. A kiedy duch na nich spocząłe, zaczęli prorokowaćf. Ale to nie powtórzyło się więcej. 26 Dwóch mężczyzn pozostało jednak w obozie. Jeden z nich nazywał się Eldad, a drugi Medad. Na nich też zstąpił duch, bo chociaż nie przybyli do Namiotu, należeli jednak do wezwanychg. Ich również ogarnęło w obozie natchnienie prorockie.
Boże. Również Mojżesza ogarnia zniechęcenie, gdyż okazuje się, że nie radzi sobie z przewodzeniem ludowi. Liczba siedemdziesięciu starszych, którzy mają wspomóc Mojżesza, jest symbolem pełni (np. Wj 1,5; 24,1; Pwt 10,22; Sdz 1,7). Według Księgi Wyjścia (Wj 16,1nn) Bóg ulitował się nad szemrzącym ludem i zesłał przepiórki. Podarowanie mięsa w tym przypadku oznacza karę za bunt (ww. 18-20; por. Lb 11,33n). Mojżesz przyjmuje wypowiedź Boga z niedowierzaniem (ww. 21n), co powtórzy się jeszcze dosadniej w Meriba przy wyprowadzaniu wody ze skały (Lb 20,12).
LICZB 11,13-26
284
1Krl 3,9
J 6,7-9.11
Iz 50,2 Ez 24,14
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 285
27
Mk 9,38-40
Jl 3,1n; Dz 2,1-4
Wj 16,12n; Ps 78,27-29
Wj 15,20
Hbr 3,1n
1Kor 13,12; 1J 3,2
Przybiegł pewien młodzieniec i doniósł Mojżeszowi: „Eldad i Medad prorokują w obozie”. 28Jozue, syn Nuna, który od młodości służył Mojżeszowi, powiedział: „Mojżeszu, mój panie, zabroń im tego!”. 29Ale Mojżesz odrzekł: „Czy jesteś o mnie zazdrosny? Oby tak cały lud PANA prorokował! Oby PAN udzielił mu swojego ducha!”. 30Następnie Mojżesz razem ze starszyzną Izraela udał się z powrotem do obozu. Przepiórki 31 Nagle zerwał się wiatr zesłany przez PANAs i przyniósł od strony morza przepiórkia. Rzucił je na obóz i wokoło niego na odległość jednego dnia drogi. Powstała z nich na ziemi warstwa na dwa łokcies. 32Lud zbierał przepiórki przez dzień, noc i następny dzień. Każdy zebrał przynajmniej po dziesięć chomeróws. Ułożyli je warstwami wokół obozu. 33Mieli jeszcze w ustach niezjedzone mięso, gdy wybuchnął przeciwko ludowi gniews PANA, który go dotknął wielką klęską. 34Dlatego nazwano to miejsce Kibrot-Taawab, ponieważ tu pogrzebano ludzic, którzy ulegli pożądaniu. 35Z Kibrot-Taawa lud ruszył do Chaserot i tam się zatrzymał. Roszczenia Miriam i Aarona 1 Miriamd i Aaron robili Mojżeszowi wymówki z powodu Kuszytkie, którą wziął za żonę. Rzeczywiście bowiem ożenił się z Kuszytką. 2Mówili oni: „Czy PANs rozmawiał z samym tylko Mojżeszem? Czy nie przemawiał On również do nas?”. PAN to usłyszał. 3Mojżesz natomiast był człowiekiem bardzo pokornym, najpokorniejszym ze wszystkich ludzi, którzy żyli na ziemi. 4Nagle rozkazał PAN Mojżeszowi, Aaronowi i Miriam: „Idźcie we troje do Namiotu Spotkanias!”. I poszli tam wszyscy troje, 5a PAN zstąpił w postaci słupa obłokuf i zatrzymał się przy wejściu do Namiotu. Wezwał Aarona i Miriam, a gdy oboje się zbliżyli, 6rzekł: „Posłuchajcie moich słów: Jeśli pojawi się między wami proroks, Ja, PAN, dam mu się poznać w widzeniach, w snach będę mówił do niego. 7 Ale inaczej jest z moim sługą Mojżeszem: On jest wiarygodny w całym moim domu. 8 Twarzą w twarz z nim rozmawiam, jawnie, bez tajemnych zagadek. On ogląda postać PANA.
a) przepiórki – należą do ptaków wędrownych, które we wrześniu lecą z Europy i południowej Azji przez półwysep Synaj do Sudanu i Etiopii, a w marcu z powrotem. W wyniku zmęczenia lotem opadają masowo na ziemię. Wtedy bez problemu można je chwytać. Według Pliniusza osłabione lotem ptaki swoją masą zatopiły rzymski okręt na Morzu Śródziemnym (Hist. Natur. 10,65). b) Kibrot-Taawa – ‘groby żądzy’, zob. Lb 11,3+. c) pogrzebano ludzi – powodem śmierci mogło być zatrucie się nieświeżym mięsem, które w pustynnym upale szybko się psuło. d) Miriam – siostra Mojżesza i Aarona, prorokini ciesząca się szacunkiem wśród ludu (Wj 2,4-8; 15,20n). e) Kuszytka – czyli kobieta pochodząca z kraju Kusz. Jedni umiejscawiają ten kraj na terenach Abisynii (dzisiejsza Etiopia), inni sądzą, że znajdował się na terenie Nubii (dzisiejsze terytoria Sudanu). Według innej teorii Kuszyci zamieszkiwali Kuszan, utożsamiane w Ha 3,7 oraz starożytnych tekstach pozabiblijnych z Madianem. Kuszytką byłaby wówczas Sefora, żona Mojżesza (Wj 2,16-21). f) słup obłoku – zob. Lb 9,15-23+.
12
Roszczenia Miriam i Aarona. Wydarzenia opisane w tym fragmencie mają na celu podkreślenie niepowtarzalnej roli Mojżesza w społeczności Izraela. Przewyższa on proroków, a jego szczególna więź z Bogiem sprawia, że jego prośby zostają wysłuchane. Miriam i Aaron, którzy próbują porównywać się z Mojżeszem i żądają udziału w jego przywództwie, otrzymują od Boga surowe upomnienie. Trudno jednoznacznie wyjaśnić, dlaczego widzialna kara dotknęła tylko Miriam. Aaron, widząc co spotkało jego siostrę i co może spotkać również jego, nie próbuje się usprawiedliwiać, ale uznaje ich wspólną winę i natychmiast wstawia się u Mojżesza, prosząc o cofnięcie kary.
285
LICZB 11,27 — 12,8
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Może chodzić o tzw. biały trąd, przejawiający się bezbolesnymi białymi plamami na skórze (np. Kpł 13,1nn). Mogła to być również inna choroba skóry, błędnie utożsamiana z trądem (Lb 5,2+). b) plunął jej w twarz – znak pogardy (Hi 17,6; 30,10; Pwt 25;9). c) siedem dni – zob. Kpł 13,4-6. d) pustynia Paran – zob. Lb 10,11-28+. e) z plemienia Józefa – zob. Lb 1,20+. f) Jozue – imię to oznacza ‘Bóg (Jahwe) zbawia’. Wcześniejsze imię Ozeasz oznaczało ‘zbawienie’. Zmiana imienia jest w Piśmie Świętym znakiem otrzymania nowej misji od Boga (np. Rdz 17,5; 32,29; J 1,42). g) Badanie kraju rozpoczęło się od południa (Negeb) w kierunku północnym, tylko po zachodniej stronie Jordanu. W pierwotnym planie nie było uwzględniane zajmowanie Zajordania.
Page 286
Skąd więc macie odwagę występować przeciwko memu słudze Mojżeszowi?”. 9 PAN rozgniewałs się na nich i odszedł. 10Skoro tylko obłok oddalił się od Namiotu, nagle Miriam stała się biała jak śnieg od trądua. Gdy Aaron odwrócił się do niej, spostrzegł, że jest trędowata. 11Wtedy powiedział do Mojżesza: „Panie mój, proszę cię, nie karz nas za grzechs, który lekkomyślnie popełniliśmy. Jesteśmy winni. 12Nie pozwól jednak, aby ona stała się jak martwy płód, który wychodzi z łona matki na wpół rozłożony”. 13Wtedy Mojżesz zawołał głośno do PANA: „O Boże, błagam Cię, uzdrów ją!”. 14PAN rzekł do Mojżesza: „Gdyby ojciec plunął jej w twarzb, czy nie musiałaby się wstydzić przez siedem dni? Niech więc będzie na siedem dnic usunięta z obozu, a potem znów może być przyjęta”. 15Tak więc Miriam została usunięta na siedem dni z obozu. Lud jednak nie ruszał dalej, dopóki Miriam nie została z powrotem przyjęta. 16Następnie lud wyruszył z Chaserot i rozbił obóz na pustyni Parand. Izraelscy zwiadowcy w Kanaanie 1 PANs powiedział do Mojżesza: 2„Wyślij ludzi, aby zbadali kraj Kanaans, który chcę oddać Izraelitom. Wyślijcie z każdego plemienia po jednym mężczyźnie wybranym spośród przywódców”. 3Mojżesz, zgodnie z rozkazem PANA, wysłał ich z pustyni Parand. Wszyscy oni byli przywódcami Izraelitów. 4Takie są ich imiona: z plemienia Rubena – Szammua, syn Zakkura; 5z plemienia Symeona – Szafat, syn Choriego; 6z plemienia Judy – Kaleb, syn Jefunnego; 7 z plemienia Issachara – Igaal, syn Józefa; 8z plemienia Efraima – Ozeasz, syn Nuna; 9z plemienia Beniamina – Palti, syn Rafu; 10z plemienia Zabulona – Gaddiel, syn Sodiego; 11z plemienia Józefae: z plemienia Manassesa – Gaddi, syn Susiego; 12z plemienia Dana – Ammiel, syn Gemalliego; 13z plemienia Asera – Setur, syn Miszaela; 14z plemienia Neftalego – Nachbi, syn Wafsiego; 15z plemienia Gada – Geuel, syn Makiego. 16Takie są imiona mężczyzn, których Mojżesz wysłał, aby zbadali ten kraj. Ozeaszowi, synowi Nuna, zmienił on wówczas imię na Jozuef. 17Mojżesz wysłał ich, aby zbadali kraj Kanaan, mówiąc: „Idźcie przez Negeb i przejdźcie przez góryg. 18Zobaczcie, jak wygląda ten kraj i lud, który tam mieszka: czy jest silny, czy słaby; czy jest go mało, czy raczej
13
Izraelscy zwiadowcy w Kanaanie. Cały ten fragment (Lb 13 – 14) należy odczytywać zgodnie z okolicznościami, w których był redagowany, a więc długo po historycznych wydarzeniach, które zostały w nim opisane (zob. Wprowadzenie). Tekst ten został skierowany do społeczności Izraelitów przebywających na wygnaniu w Babilonii, którzy w wyniku podbojów prowadzonych przez babilońskiego króla Nabuchodonozora utracili wolność, ziemię i polityczną niezależność. W ocenie proroków, posłanych przez Boga do ludu Izraela, wygnanie nie tyle było skutkiem błędnej polityki przywódców narodu wobec mocarstw ościennych, ile karą za bałwochwalstwo Izraelitów, lekceważenie przez nich prawa Bożego i niesprawiedliwość społeczną. Gdy nastał rok 539 przed Chr., Izraelici stanęli przed szansą odzyskania utraconej suwerenności. W wyniku zwycięstwa Persów nad Medami i Babilończykami król perski Cyrus II
LICZB 12,9 — 13,18
286
Pwt 24,9
Kpł 13,4-6
Pwt 1,19-22
04_Lb:04_Lb
Pwt 1,25
9/3/08
2:11 PM
Page 287
dużo? 19Zbadajcie, jaki jest kraj, w którym mieszka ten lud: czy jest on dobry, czy zły? I jakie są miasta, w których się osiedlił: czy są otwarte jak obozy, czy otoczone murami? 20Dalej, czy ziemia jest tam żyzna, czy jałowa, zalesiona, czy pozbawiona drzew? Bądźcie dzielni i przynieście trochę owoców tej ziemi”. A był to właśnie czas dojrzewania winogrona. 21 Wyruszyli więc i badali kraj od pustyni Sin aż do Rechob, w kierunku Chamatb. 22Szli przez Negeb i przybyli do Hebronuc, gdzie mieszkali Anakicid: Achiman, Szeszaj i Talmaj. Hebron zbudowano siedem lat wcześniej niż Soane w Egipcie. 23Kiedy przybyli do doliny Eszkolf, odcięli tam gałąź krzewu winnego razem z jedną kiścią winogron i nieśli ją we dwóch na drążku, a także trochę owoców granatowca i figowca. 24Miejsce to otrzymało później nazwę Eszkol ze względu na winogrono, które Izraelici tam odcięli. 25 Po czterdziestu dniach wrócili z rozpoznania kraju. 26Przybyli do Mojżesza i Aarona oraz całej społeczności Izraelitów, którzy przebywali w Kadesz na pustyni Paran. Złożyli im sprawozdanie oraz pokazali owoce kraju. 27Opowiedzieli Mojżeszowi: „Udaliśmy się do kraju, do którego nas wysłałeś. Jest to rzeczywiście kraj opływający w mleko i miódg, a oto jego owoce. 28Niestety, lud, który tam mieszka, jest silny, a miasta są obwarowane i bardzo wielkie. Widzieliśmy tam również Anakitów. 29Na terenie Negebu mieszkają Amalekicis, natomiast Chetycis, Jebusycis i Amorycis zajmują okolice górskie, a nad morzem i nad brzegami Jordanus osiedlili się Kananejczycys”h. 30 Kaleb uspokajał lud, który zaczął się burzyć przeciwko Mojżeszowi: „Mimo wszystko możemy ruszać i wziąć ten kraj w posiadanie, gdyż z pewnością potrafimy go opanować”. 31 Mężczyźni jednak, którzy z nim wędrowali, mówili: „Nie możemy wyruszyć przeciwko temu ludowi, gdyż jest potężniejszy od nas”. 32Zaczęli oni rozgłaszać złe wieści o kraju, który zbadali: „Kraj, który przeszliśmy dla rozpoznania, pożera swoich mieszkańcówi, a wszyscy ludzie, których tam widzieliśmy, są wysokiego wzrostu. 33Widzieliśmy tam nawet olbrzymów – Anakici bowiem są olbrzymami. Wydawało się nam, że przy nich jesteśmy jak szarańcza, i za takich też oni nas uważali”.
a) Winogrona zaczynają w Palestynie dojrzewać w połowie lipca. b) Chamat – miasto utożsamiane z dzisiejszym Lebwa, położone ok. 55 km na wschód od Dżejbajl. c) Hebron – w mieście tym znajdują się groby patriarchów i jest to miejsce święte dla wyznawców trzech wielkich religii monoteistycznych: judaizmu, islamu i chrześcijaństwa. d) Anakici – chodzi o potomków Anaka, uznawanych za olbrzymów (Rdz 6,4; Pwt 2,10n.21; 9,1n; Joz 11,22; 14,15; 15,3; 1Sm 17,4). Wykopaliska potwierdzają, że ludzie ci mogli mieć ok. dwóch metrów wzrostu. Zob. Słownik. e) Soan – na podstawie egipskich dokumentów ustalono, że Soan, inaczej Tanis (dzisiejsze San al-Hagar leżące ok. 115 km na północny wschód od Kairu) zbudowano w 1736 r. przed Chr. we wschodniej części delty Nilu (Jdt 1,10; Ps 78,12.43; Iz 19,11; Ez 30,14). W Kanaanie był to okres patriarchów, w Egipcie natomiast czas panowania semickich Hyksosów. Ziemia Goszen, gdzie zamieszkał klan patriarchy Jakuba (Rdz 45,10; Wj 9,26), leżała właśnie w pobliżu Soan. f) dolina Eszkol – leży w pobliżu Hebronu od strony północnej. Nazwa Eszkol znaczy ‘grono’. g) mleko i miód – produkty te mogą ogólnie oznaczać żyzność ziemi, a także typowe pożywienie mieszkańców Kanaanu. Według Iz 7,14n mleko i miód będą także pokarmem obiecanego Mesjasza – Emanuela. Spożywanie przez Niego tych produktów będzie oznaczało powrót do nieskażonych początków. h) Na temat przedizraelskich mieszkańców Kanaanu zob. Rdz 10,15-18; 15,19-21; Wj 3,8.17; 13,5; Pwt 7,1; 20,17; Joz 3,10. i) pożera swoich mieszkańców – czyli ziemia jest uboga, nieurodzajna, niezdolna do utrzymania mieszkańców.
(559-530 przed Chr.) pozwolił wrócić Izraelitom do ziemi ojczystej po blisko pięćdziesięcioletnim wygnaniu (Ezd 1,1-4). Inny władca perski, Dariusz I (522-486 przed Chr.), pozwolił Żydom na odbudowanie świątyni w Jerozolimie (Ezd 6). Niestety, wieść o możliwości powrotu do utraconej ziemi wcale nie spotkała się z entuzjazmem. Lud zdążył się już zadomowić w obcej ziemi i niemal przestały go interesować obietnice Boże związane z Ziemią Obiecaną. Trudności czy wręcz niemożność zdobycia Kanaanu ukazywana przez dziesięciu z dwunastu zwiadowców może być odzwierciedleniem proporcji nastrojów wśród Izraelitów przebywających w Babilonii. Opis Ziemi Obiecanej i jej zasobów dotyczy nie tylko dóbr materialnych, ale przede wszystkim ukazuje dobra duchowe, których Bóg ponownie chce udzielić swojemu ludowi. Niechęć do powrotu oznacza odrzucenie darów Boga, oddalenie się od Niego i rezygnację z Jego łaski.
287
LICZB 13,19-33
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) rozdarli swoje szaty – zwyczaj ten był w starożytności wyrazem gwałtownego bólu, spowodowanego wielką szkodą fizyczną lub moralną (np. Rdz 37,29.34; 44,13; 2Sm 1,11; Ezd 9,3; Hi 1,20; Mt 26,65; Dz 14,14). Mógł też oznaczać wstyd i utratę godności (2Sm 13,19). b) mleko i miód – zob. Lb 13,27+. c) ukamienować – jeden ze sposobów wymierzania kary śmierci. Zazwyczaj skazańca kamienowano po wydaniu wyroku. Wyprowadzano go poza teren zamieszkały, obnażano i poczynając od świadków, zebrani rzucali w niego kamieniami, aż zmarł. W Izraelu kara ta była stosowana głównie za przewinienia religijne i moralne (np. Kpł 24,15n; Pwt 22,21). d) zaraza – w Biblii zaraza jest stosunkowo często wspominana jako Boża sankcja za przewinienia Izraela (np. 2Sm 24,13.15; 2Krl 19,35n; Jr 14,12). Bóg nie zsyła zarazy jako zemsty. Jej celem jest oczyszczenie ocalałych i wezwanie do nawrócenia. e) obłok – zob. Lb 9,15-23+.
Page 288
Bunt Izraelitów 1 Cała społeczność podniosła głośny lament i lud płakał przez całą noc. 2Wszyscy Izraelici szemrali przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi, a cała społeczność powiedziała im: „Obyśmy poumierali w Egipcie lub na tej pustyni. 3 Po co PANs prowadzi nas do tego kraju? Czy po to, abyśmy padli od miecza, a nasze żony i dzieci stały się łupem nieprzyjaciół? Czy nie lepiej byłoby wrócić do Egiptu?”. 4 Mówili więc jeden do drugiego: „Wybierzmy sobie wodza i wracajmy do Egiptu!”. 5Wtedy Mojżesz i Aaron padli na twarz przed całym zgromadzeniems Izraelitów. 6Jozue natomiast, syn Nuna, i Kaleb, syn Jefunnego – dwaj spośród tych, którzy badali kraj – rozdarli swoje szatya. 7Mówili wszystkim Izraelitom: „Kraj, który przeszliśmy, aby go poznać, jest wspaniałym krajem! 8Jeśli PAN będzie nam sprzyjał, to wprowadzi nas do niego i da nam ziemię, która rzeczywiście opływa w mleko i miódb. 9Ale nie buntujcie się przeciwko PANU. Nie lękajcie się też ludzi tego kraju, bo ich podbijemy. Nikt ich nie osłania, a z nami jest PAN! Nie musicie się ich bać!”.
14
Gniew Pana i wstawiennictwo Mojżesza 10 Cała społeczność wołała, aby ich ukamienowaćc. Wtem wobec wszystkich Izraelitów ukazała się nad Namiotem Spotkanias chwałas PANAs. 11PAN powiedział do Mojżesza: „Dokądże jeszcze ten lud będzie Mną gardził? Dokądże nie będzie Mi wierzył, mimo znaków, jakie im uczyniłem? 12Wyniszczę ich zaraząd i wydziedziczę, a ciebie uczynię ojcem innego narodu, który będzie większy i potężniejszy niż oni”. 13Lecz Mojżesz rzekł do PANA: „Egipcjanie słyszeli, że Ty wyprowadziłeś spośród nich ten lud swoją mocą. 14Donieśli też o tym mieszkańcom tego kraju. Słyszeli więc, że Ty, PANIE, jesteś wśród tego ludu, że ukazujesz się mu jawnie, że Twój obłoke unosi się nad nimi, że Ty idziesz przed nimi we dnie w postaci chmury, a w nocy w płomieniu ognia. 15Gdy więc Bunt Izraelitów. Na podstawie wydarzeń historycznych możemy uznać, że zawarty tu opis ukazuje trudności, z jakimi borykali się przywódcy nawołujący lud do powrotu z Babilonii do ziemi Kanaan w roku 538 przed Chr. (zob. Wprowadzenie). Nastąpił wyraźny podział między przywódcami i nielicznymi zwolennikami wejścia do Kanaanu a resztą ludu, która nie widzi takiej możliwości. Lud chce się pozbyć swoich przywódców i ustanowić nowych, którzy będą realizować jego wolę. Przeciwnicy wyruszenia do Ziemi Obiecanej opierają się na swoim rozumowaniu i nie wierzą, że Bóg zrealizuje to, co obiecał. Nie biorą pod uwagę, że Mojżesz i Aaron nie realizują swojej woli ani swoich aspiracji, ale z pokorą wypełniają wolę Boga, który powziął zamiar wprowadzenia swojego ludu do ziemi Kanaan. Gniew Pana i wstawiennictwo Mojżesza. Bóg karci nieposłuszny lud, ale okazuje mu również miłosierdzie. Kara Boża ma przede wszystkim wymiar pedagogiczny. Lud musi doświadczyć skutków swoich błędnych wyborów, aby wreszcie zwrócić się całym sercem do Boga i zaufać Jego woli. Izraelici muszą się również nauczyć, że realizowanie planów Bożych na własną rękę, czyli w rzeczywistości bez Niego, kończy się tragicznie. W opisie buntu ludu ważne jest to, że znalazła się garstka ludzi, którzy do końca pozostali wierni Bogu. Oni są niejako zaczynem nowej społeczności, posłusznej Bogu (np. 2Krl 19,30; Ezd 9,15; Tb 13,17; Iz 10,20-22; 37,31; Mi 5,6). Będzie to społeczność, która dostąpi udziału w Bożym zbawieniu i niepojętych bogactwach Bożej dobroci i miłosierdzia (Ap 7,9n; por. Rz 11,5).
LICZB 14,1-15
288
Wj 14,11n
Wj 32,11-14
Lb 9,15-23
04_Lb:04_Lb
Wj 20,5n; Pwt 5,9n
Ps 72,19; Iz 6,1-4
Hbr 3,16-19
9/3/08
2:11 PM
Page 289
wytracisz ten lud aż do ostatniego mężczyzny, narody, które o tym usłyszą, powiedzą o Tobie: 16«PAN wytracił ten lud na pustyni, ponieważ nie potrafił wprowadzić go do kraju, który mu obiecał». 17Niech się okaże, Panie, Twoja moc, jak to obiecałeś, mówiąc: 18 «Ja jestem PANEM cierpliwym i pełnym miłosierdzias, przebaczam winy i grzechys, ale grzeszników nie zostawiam bez kary. Dochodzę winy ojców na synach, nawet w trzecim i czwartym pokoleniu». 19 Przebacz więc winę tego ludu według wielkiego Twego miłosierdzia, jak mu przebaczałeś od wyjścia z Egiptu aż dotąd”a. 20 Na to PAN odpowiedział: „Przebaczam, według twojej prośby! 21Lecz na moje życieb – chwała PANA napełni całą ziemię! 22Wszyscy ludzie, którzy widzieli moją chwałę i znaki, jakie uczyniłem w Egipcie i na pustyni, a już dziesięciokrotniec wystawiali Mnie na próbę i nie słuchali mojego głosus, 23 nie zobaczą tego kraju, który poprzysiągłem ich ojcom. Nie ujrzy go nikt, kto Mną wzgardził. 24Jedynie mojemu słudze Kalebowi, który inaczej myśli i bez wahania idzie za Mną, pozwolę wejść do tego kraju. Wejdzie on do niego, a jego potomstwo odziedziczy ten kraj. 25Ponieważ Amalekicis i Kananejczycys zamieszkują równinę, jutro zawrócicie i pójdziecie przez pustynię w kierunku Morza Czerwonego”d. 26 PAN przemówił do Mojżesza i Aarona: 27„Jak długo jeszcze mam cierpieć tę przewrotną społeczność, która szemrze przeciwko Mnie? Dosyć się nasłuchałem narzekania Izraelitów. 28 Powiedz im: Na moje życiee – wyrocznias PANA – postąpię z wami według tego, co powiedzieliście do Mnie. 29Tę pustynię zalegną trupy was wszystkich, którzyście przeciwko Mnie szemrali, każdego, kto został spisany w wieku od dwudziestu lat wzwyż. 30Nikt z was nie wejdzie do tego kraju – mimo iż przysiągłem, że tam zamieszkacie – z wyjątkiem Kaleba, syna Jefunnego, i Jozuego, syna Nuna. 31Wprowadzę do tego kraju wasze małe dzieci, o których mówiliście, że zostaną wydane na łup wrogów. One poznają ziemię, którą wyście wzgardzili. 32Wasze zwłoki natomiast legną na tej pustyni. 33 Wasi synowie będą pasterzami na pustyni przez czterdzieści latf, ponosząc skutki waszej zdrady, aż wasze trupy zgniją na pustyni. 34Zbadaliście kraj w ciągu czterdziestu dni. Teraz każdy dzień zamieni się w rok i będziecie pokutowaćs za wasze winy przez czterdzieści lat. Wtedy poznacie, co znaczy stawić Mi opór. 35Ja, PAN, to powiedziałem! Tak postąpię z tą niegodziwą zgrają, która sprzysięgła się przeciwko Mnie. Na tej pustyni zginą. Tu muszą wymrzeć”. 36 Mężczyźni, których Mojżesz wysłał, aby zbadali kraj i którzy po powrocie, podając fałszywe wieści, pobudzili społeczność 289
a) Wersety 13-19 zawierają przykład starosemickiego rozumowania: więcej chwały przyniesie Bogu darowanie grzesznikom winy niż surowe ukaranie przewinień. b) na moje życie – formuła przysięgi zagwarantowanej Bożym życiem. Przysięga taka na pewno się spełniła. c) dziesięciokrotnie – wyrażenie symboliczne, oznaczające, że coś powtórzyło się wiele razy. d) Izraelici otrzymują od Boga nakaz odwrotu. Mają pójść na południe, czyli w kierunku odwrotnym do tego, który był zamierzony przed buntem. e) Na moje życie – zob. Lb 14,21+. f) czterdzieści lat – tutaj przeciętny okres życia jednej generacji. Liczba ta ma w Biblii również znaczenie symboliczne (np. Rdz 8,6; Wj 24,18; 34,28; Lb 14,34; Jon 3,4; Mk 1,13; Dz 1,3).
LICZB 14,16-36
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Chorma – miejscowość w południowej Palestynie. Nazwa ta oznacza ‘przekleństwo’. Pierwotna nazwa Sefat. b) na miłą woń dla PANA – w pojęciu ludów starożytnych bóstwo delektowało się wonią dymu ofiary spalanej na jego cześć. Izraelici w podobny sposób rozumieli ofiary spalane na cześć Boga Jahwe.
Page 290
do szemrania, 37wszyscy, którzy rozpowiadali zatrważające wieści o kraju, pomarli wskutek plagi zesłanej przez PANA. 38 Spośród tych, którzy wyruszyli zbadać kraj, pozostali przy życiu jedynie Jozue, syn Nuna, oraz Kaleb, syn Jefunnego. 39 Mojżesz przekazał to wszystkim Izraelitom, a lud bardzo się zasmucił. 40Nazajutrz powstali o świtaniu i ruszyli na szczyt góry, mówiąc: „Ruszamy teraz do miejsca, o którym PAN mówił, gdyż uznajemy, że zawiniliśmy”. 41Lecz Mojżesz im oświadczył: „Czemu przekraczacie rozkaz PANA? To wam się nie powiedzie! 42Nie idźcie, gdyż PANA nie ma z wami! Poniesiecie klęskę z ręki waszych wrogów! 43Wystąpią przeciwko wam Amalekici i Kananejczycy, i polegniecie od ich miecza. Ponieważ wy odwróciliście się od PANA, On też nie będzie z wami”. 44Oni jednak w swoim uporze wyruszyli ku szczytowi góry. Arka Przymierzas PANA i sam Mojżesz nie opuścili jednak swojego miejsca w obozie. 45Amalekici natomiast i Kananejczycy, którzy mieszkali na tych górach, wyszli przeciwko nim, pobili ich i ścigali aż do miejscowości Chormaa. Przepisy dotyczące ofiar 1 PANs przemówił do Mojżesza: 2„Powiedz Izraelitom: Gdy wejdziecie do kraju, który daję wam na zamieszkanie, 3będziecie składać PANU ofiarys spalane – ofiary całopalnes lub inne ofiary składane dla wypełnienia ślubu lub jako ofiary dobrowolne, czy też z okazji waszych świąt. Złożycie ofiary z bydła lub trzody na miłą woń dla PANA. 4Ten, kto składa swój dar ofiarny PANU, przyniesie jako ofiarę pokarmowąs dziesiątą część efys najlepszej mąki, rozczynionej jedną czwartą hinus oliwy. 5Do ofiary z barankas winien dołączyć czwartą cześć hinu wina jako ofiarę płynną. 6Przy ofierze z barana złożysz natomiast jako ofiarę pokarmową dwie dziesiąte efy najlepszej mąki, rozczynionej trzecią częścią hinu oliwy. 7Ponadto jako ofiarę płynną złożysz trzecią część hinu wina na miłą woń dla PANAb. 8Jeśli będziesz składał młodego cielca jako ofiarę całopalną lub jako ofiarę w celu wypełnienia ślubu, albo jako ofiarę wspólnotowąs na cześć PANA, 9wówczas razem z młodym cielcem należy złożyć ofiarę pokarmową: trzy dziesiąte efy najlepszej mąki, rozczynionej połową hinu oliwy, 10a na ofiarę płynną połowę hinu
Sdz 1,17
15
Przepisy dotyczące ofiar. Rozbudowana forma przepisów dotyczących kultu wskazuje na ich stosunkowo późne pochodzenie. W takiej formie mogły istnieć, gdy Izrael zadomowił się już w Ziemi Obiecanej. Przemawia za tym również przepis odnoszący się do cudzoziemców, który miał powszechne zastosowanie dopiero po wkroczeniu Izraelitów do Kanaanu. Zetknięcie się z tubylczą ludnością pociągało za sobą konieczność unormowania zasad wzajemnego współistnienia. Normy dotyczące ofiar nie zabraniają cudzoziemcom włączania się do kultu sprawowanego przez Izraelitów. Świadczy to o tym, że zakładano możliwość wspólnego życia z rdzennymi mieszkańcami tych ziem. Zakazem objęte było natomiast przejmowanie przez Izraelitów obcych kultów lub branie w nich udziału (np. Kpł 18,30; Pwt 18,9-14). Niektóre religijne praktyki pogan i ich zwyczaje uznawano za coś obrzydliwego (np. Kpł 18,6-27; Ezd 9,11;
LICZB 14,37 — 15,10
290
Kpł 23,18
Wj 29,40
04_Lb:04_Lb
Lb 9,14
9/3/08
2:11 PM
Page 291
wina. Będzie to ofiara spalana na miłą woń dla PANA. 11Tak należy postąpić przy składaniu każdej ofiary z cielca, barana, jagnięcia i koźlęcia. 12Zależnie od liczby zwierząt, które będziecie ofiarować, macie tak postąpić przy każdej sztuce. 13 Przepisy te powinien zachować każdy spośród waszego ludu, kto pragnie złożyć ofiarę spalaną na miłą woń dla PANA. 14 Gdyby natomiast cudzoziemiec, który się u was zatrzymał lub pośród was na stałe zamieszkuje, pragnął złożyć ofiarę spalaną na miłą woń dla PANA, powinien to zrobić tak samo jak wy. 15Jednakowe prawa i przepisy będą obowiązywać zarówno was, jak i cudzoziemców, którzy przebywają wśród was. Przez pokolenia PAN będzie jednakowo traktował was i cudzoziemców. 16Jest to wieczna ustawa dla waszych potomków, obowiązująca zarówno was, jak i cudzoziemców”.
a) Wszystko, co było pierwsze (tzw. pier wociny), zarówno wśród istot żywych (ludzi, zwierząt), jak też roślin, jako najlepsze należało ofiarować Bogu (np. Wj 13,2; 23,19; Ne 10,36). b) na miłą woń dla PANA – zob. Lb 15,7+.
Pierwociny chleba PANs powiedział do Mojżesza: 18„Oznajmij to Izraelitom: Gdy wejdziecie do kraju, do którego was prowadzę, 19zanim zaczniecie jeść chleb, który urodzi wam ta ziemia, powinniście złożyć ofiaręs dla PANAa. 20Jako pierwociny waszego ciasta ofiarujecie placek. Macie go ofiarować jako pierwociny z wymłóconego zboża. 21Z pierwocin waszego ciasta będziecie składać ofiarę dla PANA przez wszystkie pokolenia. 22 Jeśli przez nieuwagę pominiecie któryś z tych nakazów, które PAN dał wam przez Mojżesza, 23coś z tego, co wam PAN nakazał za pośrednictwem Mojżesza, od dnia kiedy PAN ustanowił to dla was i dla przyszłych waszych pokoleń, 24jeśli więc stanie się tak przez nieuwagę społeczności, wówczas złoży ona cielca jako ofiarę całopalnąs na miłą woń dla PANAb. Dołączy do tego według przepisów ofiarę pokarmowąs i płynną oraz kozła na ofiarę przebłagalnąs. 25Kapłan dopełni obrzędu zadośćuczynienia w imieniu całej społeczności Izraelas. Dostąpią oni przebaczenia, gdyż popełniono to przez nieuwagę, a oni przynieśli swoje dary i spalili je przed PANEM, składając ofiarę przebłagalną za nieumyślne przewinienie. 26 W ten sposób będzie darowana wina zarówno całej społeczności Izraela, jak i cudzoziemcom, którzy pośród was przebywają. Był to bowiem grzechs całego ludu popełniony przez nieuwagę. 27Jeśli tylko jedna osoba popełni grzech przez zapomnienie, złoży na ofiarę przebłagalną jednoroczną kozę. 17
Mdr 12,3-6.23n). W rzeczywistości jednak zdarzały się przypadki adaptowania przez Izraelitów różnych form kultu zaczerpniętych z innych religii (np. Ezd 9,1; Jr 16,18). Niekiedy kult Jahwe był nawet zagrożony przez wpływ innych religii (np. 1Krl 11,5nn; 2Krl 23,1nn; Jr 2,7; 32,35). Odstępstwa od kultu jedynego Boga były srogo piętnowane przez proroków, którzy ukazywali zgubne skutki niewierności ludu (Jr 44,4.22; Ez 7,20nn; 16,2nn). Jezus nie odrzucił starotestamentowych ofiar. Wydarzenia związane z Jego Męką i Śmiercią, a następnie zburzenie świątyni jerozolimskiej przez Rzymian w 70 r. po Chr., stały się jednak wymownym znakiem, że starotestamentowe ofiary zostały zastąpione jedyną ofiarą, którą złożył On z siebie na krzyżu. Eucharystia jest uobecnieniem tej doskonałej ofiary Jezusa Chrystusa.
291
LICZB 15,11-27
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Absolutna doskonałość Boga wymaga zachowania wszystkich przepisów liturgicznych. Niewypełnienie ich, nawet niezawinione, wymaga złożenia ofiary przebłagalnej. b) Ten niezwykle surowy przepis miał służyć Izraelitom jako pomoc w umocnieniu ich wiary, a także świadomości przynależenia do narodu wybranego (Wj 31,15; por. Kpł 23,3). c) ukamienuje – zob. Lb 14,10+. d) frędzle – przyszywano je do płaszcza używanego podczas modlitwy (Pwt 22,12). Jezus, który również nosił takie frędzle (Mt 9,20) upominał Żydów, którzy sprowadzili ów zwyczaj do zewnętrznego znaku, zapominając o jego istocie (Mt 23,5). e) purpura – zob. Lb 4,6+.
Page 292
28
W imieniu osoby, która zgrzeszyła przez nieuwagę, kapłan dokona zadośćuczynienia przed PANEM. Wtedy wina będzie jej darowanaa. 29To samo prawo będzie dotyczyć zarówno Izraelitów z urodzenia, jak i cudzoziemców, którzy pośród was zamieszkują. Obowiązuje ono jednakowo wszystkich, którzy zgrzeszyli przez nieuwagę. 30Gdyby ktoś popełnił grzech świadomie, obraża PANA i bez względu na to, czy jest tubylcem, czy cudzoziemcem, zostanie usunięty spośród swojego ludu. 31Wzgardził on bowiem słowem PANA i złamał Jego przykazanias. Człowiek taki zostanie bezwzględnie usunięty ze społeczności, ciąży bowiem na nim jego wina”. Naruszenie szabatu Gdy Izraelici przebywali jeszcze na pustyni, spotkali człowieka, który zbierał opał w dniu szabatu. 33Ci, którzy go spotkali zbierającego opał, zaprowadzili go przed Mojżesza, Aarona i całą społeczność. 34Zatrzymano go pod strażą, aż zapadnie decyzja, co z nim należy uczynić. 35A PANs rzekł do Mojżesza: „Człowiek ten musi umrzećb. Niech cała społeczność ukamienujec go poza obozem”. 36Cała społeczność wyprowadziła go więc za obóz i tak umarł pod gradem kamieni, zgodnie z nakazem, jaki PAN dał Mojżeszowi. 32
Frędzle przy płaszczach 37 PANs powiedział do Mojżesza: 38„Rozkaż Izraelitom, aby oni oraz ich potomstwo robili frędzled na skraju swoich płaszczy, a użyją do tego nici z fioletowej purpurye. 39Będziecie nosić frędzle, abyście sobie przypominali wszystkie nakazy PANA i wypełniali je. Nie pozwolicie się uwieść pożądaniom sercas i oczu, by one nie przywiodły was do niewierności. 40 Powinniście pamiętać o moich przykazaniachs i wypełniać je, abyście byli święci wobec waszego Boga. 41Ja jestem PANEM, waszym Bogiem, który was wyprowadził z Egiptu, aby być waszym Bogiem. To Ja jestem PANEM i Bogiem waszym!”. Bunt Koracha, Datana i Abirama 1 Korach, syn Ishara, a wnuk Kehata, którego ojcem był Lewi, oraz Datan i Abiram, synowie Eliaba, a także On, syn Peleta, a wnuk Rubena, 2zbuntowali się przeciwko Mojżeszowi, a razem z nimi dwustu pięćdziesięciu mężczyzn spośród Izraelitów. Byli oni naczelnikami rodów, członkami rady i ludźmi znaczącymi. 3Połączyli się przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi i powiedzieli do nich: „Dosyć tego! Jeśli wszyscy,
Wj 31,13-17
Mt 9,20; 23,5
Jr 5,23; 17,9; 1J 2,16n
Wj 20,2; Kpł 2,1-10
16
Bunt Koracha, Datana i Abirama. Fragment ten łączy w sobie dwa różne wydarzenia: bunt Koracha i jego zwolenników przeciwko Aaronowi oraz bunt Datana i Abirama przeciwko Mojżeszowi. Wydarzenie z Korachem i jego zwolennikami odzwierciedla konflikt pomiędzy kapłanami i lewitami, którzy chcieli mieć pełny udział w posługiwaniu kapłańskim i płynących z tego korzyściach. Konflikt ten narósł szczególnie po powrocie Izraelitów z wygnania babi-
LICZB 15,28 — 16,3
292
Kpł 19,2
04_Lb:04_Lb
Pwt 10,8
9/3/08
2:11 PM
Page 293
cała społeczność jest święta, i PANs jest pośród nich, to jakim prawem wynosicie się ponad zgromadzenies PANA?”. 4 Kiedy Mojżesz to usłyszał, padł na twarza, 5a następnie powiedział do Koracha i jego zwolennikówb: „Jutro rano PAN pokaże, kto do Niego należy. Ten, kto naprawdę jest święty, będzie się mógł zbliżyć do Niego. Jedynie ten, kogo On wybrał, zbliży się do Niego. 6Postąpcie więc w ten sposób: Korach i jego zwolennicy niech wezmą swoje kadzielnicec, 7włożą do nich ogień i nasypią kadzidła. Uczynią to jutro przed PANEM, a święty będzie ten, kogo PAN wybierze. Dość tego, lewicis!”. 8Mojżesz powiedział jeszcze do Koracha: „Słuchajcie lewici! 9Czy jeszcze wam za mało, że Bóg Izraelas wyróżnił was spośród społeczności izraelskiej? Możecie przecież zbliżać się do Niego, pełnić służbę w mieszkanius PANA i stawać przed społecznością, aby w jej imieniu pełnić służbę. 10Pozwolił ci razem z twoimi braćmis lewitami zbliżać się do siebie, a wy jeszcze domagacie się kapłaństwa. 11 Dlatego ty ze swoimi wszystkimi zwolennikami połączyłeś się przeciwko PANU! A Aaron? Kimże on jest, że szemrzecie przeciwko niemu?d”. 12 Następnie nakazał Mojżesz przywołać synów Eliaba: Datana i Abirama. Oni jednak mu odpowiedzieli: „Nie przyjdziemy! 13Czy nie dosyć tego, że nas wyprowadziłeś z kraju opływającego w mleko i miód, aby nas wygubić na pustyni, a teraz chcesz jeszcze sprawować rządy nad nami? 14Przecież nie wprowadziłeś nas do kraju opływającego w mleko i miód ani nie dałeś nam na własność pól i winnic. Czy myślisz, że ci ludzie są ślepi? Nie przyjdziemy!”. 15Mojżesz rozgniewał się bardzo i rzekł do PANA: „Nie przyjmuj ich ofiarys! Nikomu z nich nie zabrałem nawet osła, nikogo też nie skrzywdziłem”. 16 I rzekł Mojżesz do Koracha: „Jutro staniesz ze swoimi zwolennikami przed PANEM. Staniesz ty i oni oraz Aaron. 17 Każdy ma zabrać swoją kadzielnicę, nasypać kadzidła i przynieść ją przed PANA. Każdy przyniesie własną kadzielnicę, czyli razem dwieście pięćdziesiąt kadzielnic. Również ty i Aaron przyniesiecie swoje kadzielnice”. 18Każdy więc wziął swoją kadzielnicę, włożył do niej ogień, nasypał kadzidła i razem z Mojżeszem i Aaronem stanęli przy wejściu do Namiotu Spotkanias. 19Gdy Korach zebrał przeciwko nim
a) padł na twarz – gest ten jest tutaj wyrazem wstawiennictwa Mojżesza za tymi, którzy dopuszczają się buntu (por. w. 22). b) zwolenników – chodzi tu raczej o świeckich, którzy przyłączyli się do lewity Koracha. c) kadzielnice – były to prawdopodobnie miedziane misy z długą rączką. Nabierano nimi rozżarzone węgle, na które nakładano kadzidło. d) Mojżesz wskazuje w tym pytaniu na wielkość i potęgę Boga, którego Aaron reprezentuje, choć sam jest nikim wobec potęgi Boga. Godność i moc Aarona zostały mu udzielone przez Boga.
lońskiego w 538 r. przed Chr., gdy kapłani starali się umocnić swoją religijną i polityczną władzę nad ludem (zob. Wprowadzenie). Spotkało się to z reakcją środowisk podkreślających tradycję, według której nie tylko kapłani, lecz cały lud jest poświęcony Bogu i wszyscy są wezwani do szczególnej świętości (Pwt 7,6 14,2.21; 26,19; 28,9). W praktyce uznana została wyższość kapłaństwa aaronowego nad posługiwaniem lewitów i świeckich. Potwierdzenie tego znajdujemy m.in. w Lb 16 – 17. Konflikt miedzy Mojżeszem a Datanem i Abiramem dotyczy przywództwa nad ludem i decydowania o społeczno-politycznym losie narodu. Świadczy także o występowaniu tarć pomiędzy Izraelitami z powodu opuszczenia Egiptu. Klęska buntowników ma być potwierdzeniem tego, że jedyną słuszną drogę obrał Mojżesz. On jest wykonawcą woli Boga. Sprzeciw wobec Mojżesza jest równoznaczny z odrzuceniem Boga, a taka postawa zasługuje na karę.
293
LICZB 16,4-19
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) kraina umarłych – w starożytności panował pogląd, że kosmos dzieli się na trzy części: ziemię należącą do ludzi i innych istot żywych, przestrzeń ponad firmamentem nieba, która należy do Boga, oraz świat podziemny, w którym przebywają zmarli. Zob. Słownik. b) ogień od PANA – mógł to być piorun, który uderzył z obłoku unoszącego się nad świętym mieszkaniem. Bóg wkraczający w dzieje narodu wybranego jest absolutnym Panem wszelkich sił natury. c) blachy… na obicie ołtarza – według Wj 27,2; 38,2 ołtarz od początku obity był miedzianą blachą. Być może późniejszy redaktor zaczerpnął z tej tradycji, choć odmiennie ją tutaj zinterpretował, wyjaśniając pochodzenie miedzianych blach. Ołtarz, o którym mowa, stał na dziedzińcu przed świętym mieszkaniem i składano na nim ofiary całopalne.
Page 294
wszystkich swoich zwolenników przy wejściu do Namiotu Spotkania, ukazała się im chwałas PANA. 20PAN powiedział do Mojżesza i Aarona: 21„Odejdźcie od tej zgrai, gdyż wytracę ich w jednej chwili”. 22Wtedy oni padli na twarz i wołali: „Boże, Boże wszystkich żyjących! Jeden tylko zgrzeszył, a Ty wybuchasz gniewems przeciwko całej społeczności?”. 23PAN odpowiedział Mojżeszowi: 24„Daj rozkaz społeczności: Oddalcie się od namiotów Koracha, Datana i Abirama!”. 25Mojżesz powstał i udał się w towarzystwie starszychs Izraela do Datana i Abirama. 26I powiedział do społeczności: „Oddalcie się od namiotów tych przewrotnych ludzi i nie dotykajcie niczego, co do nich należy, byście nie zginęli z powodu ich grzechóws”. 27Wtedy ci oddalili się od namiotów Koracha, Datana i Abirama. Datan i Abiram wyszli natomiast i stanęli u wejścia do swoich namiotów razem ze swoimi żonami, synami i małymi dziećmi. 28Wtedy Mojżesz rzekł: „Po tym poznacie, że to PAN mnie posłał, abym dokonał wszystkich tych czynów i że nie ode mnie to wyszło. 29Jeśli ci ludzie umrą śmiercią naturalną i doświadczą losu innych ludzi, wówczas PAN mnie nie posłał. 30Jeśli jednak PAN uczyni coś nadzwyczajnego i sprawi, że ziemia otworzy swą paszczę i pochłonie ich i to, co mają, tak że żywi runą do krainy umarłycha, wtedy poznacie, że ci ludzie obrazili PANA”. 31 Skoro tylko powiedział te słowa, ziemia rozstąpiła się pod nimi. 32Ziemia rozwarła swą paszczę i pochłonęła ich razem z ich rodzinami i ludźmi, którzy przyłączyli się do Koracha, razem z całym ich majątkiem. 33Wpadli więc żywcem wraz ze swoim mieniem do krainy umarłych, a ziemia zamknęła się nad nimi. Tak zginęli. 34Wszyscy Izraelici, którzy stali wokoło, gdy usłyszeli ich krzyk, pouciekali, wołając: „Bo i nas mogłaby ziemia pochłonąć!”. 35A wtedy spadł ogień od PANAb i spalił tych dwustu pięćdziesięciu mężczyzn, którzy składali ofiarę z kadzidła. 1 PAN przemówił do Mojżesza: 2„Powiedz Eleazarowi, synowi kapłana Aarona, niech pozbiera z pogorzeliska kadzielnice, ponieważ zostały poświęcones, a ogień niech odrzuci daleko. 3Kadzielnice tych, którzy życiem przypłacili swoje grzechy, niech przekuje na blachy i przeznaczy je na obicie ołtarzac. Przynieśli je bowiem przed PANA i dlatego stały się święte. Teraz niech będą dla Izraela znakiem ostrzegawczym”. 4Kapłan Eleazar pozbierał więc miedziane kadzielnice, które przynieśli mężczyźni pochłonięci potem przez ogień. Wykuto z nich obicie na ołtarzs. 5 Ma to być przestrogą dla Izraelitów, aby nikt niepowołany, czyli nie należący do potomków Aarona, nie przystępował do palenia kadzidła przed PANEM. W przeciwnym bowiem razie podzieli los Koracha i jego zwolenników, zgodnie z przekazaną im przez Mojżesza zapowiedzią PANA.
17
LICZB 16,20 — 17,5
294
Kpł 10,1-3; Ps 106,16-18; Syr 45,18-20 Rdz 18,16-33
Wj 3,12
Ps 106,17
Ps 106,18
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
Page 295
6
Następnego dnia cała społeczność Izraelitów szemrała przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi: „To wy sprowadziliście zgubę na lud PANA!”. 7Gdy cała społeczność zgromadziła się przeciwko Mojżeszowi i Aaronowi, oni skierowali się ku Namiotowi Spotkania. Wtedy obłoka okrył Namiot i ukazała się chwała PANA. 8Mojżesz i Aaron przybyli przed Namiot Spotkania. 9Wtedy PAN powiedział do Mojżesza: 10„Odejdźcie od tej gromady, gdyż zamierzam ich zniszczyć w jednej chwili!”. Oni padli na twarzb, 11a Mojżesz rzekł do Aarona: „Weź kadzielnicę, włóż do niej ognia z ołtarza i nasyp kadzidła. Natychmiast udaj się do ludu i dokonaj obrzędu zadośćuczynienia za nich. Rozgniewany PAN wydał już bowiem wyrok i zaczął karaćs”. 12Aaron pochwycił więc kadzielnicę, jak mu nakazał Mojżesz, i rzucił się między lud, gdzie już szerzyło się nieszczęściec. Natychmiast nałożył kadzidło i dokonał zadośćuczynienia za lud. 13I tak, stanąwszy pomiędzy umarłymi i żyjącymi, zażegnał klęskę. 14Tych jednak, którzy zginęli, było czternaście tysięcy siedmiuset, nie wliczając w to zmarłych z powodu buntu Koracha. 15Następnie Aaron wrócił do Mojżesza przed wejście do Namiotu Spotkania. Nieszczęście minęło.
a) obłok – zob. Lb 9,15-23+. b) padli na twarz – zob. Lb 16,4+. c) nieszczęście – nie jest możliwe ustalenie na postawie tekstu biblijnego, o jakie nieszczęście chodzi. Mogła to być choroba, epidemia lub inna katastrofa. d) Cudowne wydarzenie z laską Aarona potwierdziło pierwszeństwo lewitów pośród wszystkich plemion Izraela oraz przyznanie urzędu kapłańskiego jedynie Aaronowi i jego synom. Tradycja chrześcijańska widzi tu symbol Chrystusa jako jedynego i najwyższego kapłana, oraz Maryi, która wydała na świat Jezusa.
Laska Aarona PANs przemówił do Mojżesza: 17„Zbierz od Izraelitów po lasce od każdego plemienia, od wszystkich naczelników plemion. Każdą z tych dwunastu lasek podpiszesz imieniem właściciela. 18Na lasce lewitóws wypiszesz imię Aarona, bo tylko jedna laska przypada na przywódcę danego plemienia. 19Złożysz je w Namiocie Spotkanias, przed Arką Świadectwas, tam, gdzie się z wami spotykam. 20Laska człowieka, którego wybrałem, zakwitnie. Uciszę w ten sposób szemranie Izraelitów, którzy narzekają na was”. 21 Mojżesz przekazał to Izraelitom. Wszyscy przywódcy plemion dali mu więc swoje laski. Zebrał ich dwanaście, po jednej od każdego naczelnika. Pośród nich znalazła się również laska Aarona. 22Mojżesz złożył te laski przed PANEM w Namiocie Spotkania. 23Gdy następnego ranka Mojżesz wszedł do Namiotu Spotkania, spostrzegł, że zakwitła laska Aarona z plemienia Lewiego. Wypuściła pączki, zakwitła i wydała dojrzałe migdałyd. 24Mojżesz zabrał wszystkie laski z ich miejsca przed PANEM i wyniósł je do Izraelitów. Oni przypatrzyli się im i każdy zabrał swoją. 25PAN rzekł do Mojżesza: „Zanieś laskę Aarona z powrotem przed Arkę Świadectwa. Niech będzie tam przechowywana jako znak dla buntowników. Położysz w ten sposób kres ich szemraniu przeciwko Mnie, aby nie pomarli”. 26I Mojżesz tak uczynił. Spełnił wszystko według nakazu PANA. 27Izraelici wołali znów do Mojżesza: „Oto giniemy, nie ma dla nas ratunku, 16
Wj 25,21n
Hbr 9,4
295
LICZB 17,6-27
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM
a) Wersety 27-28 odnoszą się do pytania: Kto ma prawo sprawować kult w świętym mieszkaniu? Wydarzenie z laską Aarona, a także inne sytuacje dają jednoznaczną odpowiedź, że Bóg powierzył tę godność jedynie kapłanom z rodu Aarona (np. Lb 18,2-7). b) Wersety 1-3 zawierają kolejne potwierdzenie podziału w ramach plemienia Lewiego. Członkowie rodu Aarona mają pełnić funkcje kapłańskie i składać ofiary Bogu. Pozostali lewici podlegają kapłanom i są przeznaczeni do posługi w świętym mieszkaniu. c) przypłaci to życiem – wszelka uzurpacja kapłańskich funkcji przez ludzi niepowołanych uchodziła za bardzo ciężkie przewinienie i podlegała karze śmierci. d) udział w darach – każdy człowiek składający ofiarę dziękczynną Bogu, spożywał następnie jakąś jej część. Kapłani mieli jednak o wiele większy udział w darach ofiarnych, ponieważ z racji Bożego wyboru i namaszczenia świętym olejem byli wyłączeni spośród ludu i przeznaczeni do świętej posługi. e) gest kołysania – zob. Lb 5,25+. f) pierwociny – zob. Lb 15,18n+. g) klątwa – chodzi tu o tzw. cherem, czyli religijną klątwę rzucaną np. w czasie wojny na wrogów i całe ich mienie (np. Joz 6,21; 10,39; 1Sm 15,18). Zob. Słownik.
Page 296
wszyscy jesteśmy straceni. 28Ktokolwiek się zbliży do mieszkanias PANA – umiera. Czyż mamy zupełnie wyginąć?a”. Uprawnienia kapłanów i lewitów 1 Wtedy PANs rzekł do Aarona: „Ty, twoi synowie i cała twoja rodzina będziecie odpowiedzialni za winy popełnione w świątyni. Również ty i twoi synowie będziecie odpowiadać za wasze grzechys jako kapłanów. 2Pozwól również przychodzić tu twoim bracioms z plemienia Lewiego, z rodus twego ojca. Niech przyłączą się do ciebie i niech pomagają tobie i twoim synom przy służbie w Namiocie Świadectwas. 3Powinni się zastosować do twoich rozporządzeń i do przepisów obowiązujących w Namiocie Świadectwa. Nie wolno im jednak zbliżyć się do świętych sprzętów i do ołtarzas. W przeciwnym bowiem razie umrzecie wszyscy: wy i onib. 4 Powinni się przyłączyć do ciebie i podjąć służbę w Namiocie Spotkanias, wykonując w nim wszelkie potrzebne prace. Żaden obcy natomiast niech się do was nie zbliża. 5To wy otoczycie prawdziwą troską miejsce świętes i ołtarz, aby już nie wybuchnął przeciwko Izraelitom gniews Boży. 6To Ja wybrałem spośród Izraelitów waszych braci, lewitóws, i wam ich oddałem. Oni są ofiarowani PANU, aby pełnili służbę w Namiocie Spotkania. 7Ty natomiast i twoi synowie spełniajcie wiernie swoje kapłańskie obowiązki, zwłaszcza przy ołtarzu i w miejscu poza zasłoną. Wam je powierzyłem, a gdyby zbliżył się ktoś obcy, przypłaci to życiemc”.
18
Udział kapłanów w darach ofiarnych PANs powiedział do Aarona: „Daję ci udział w darachd, które będą dla Mnie składane. Na mocy namaszczenias oddaję tobie i twoim potomkom – wiecznym prawem – wszystkie święte dary Izraelas. 9To będzie twój udział w najświętszych darach, które ofiarowane są przez spalenie. Tobie i twoim synom przypadnie część każdego daru, który ofiarują Mi jako najświętsze ofiarys, to znaczy ofiary pokarmowes, ofiary przebłagalnes i ofiary wynagradzająces. 10Będziecie je jeść w miejscu najświętszyms. Mogą je jeść tylko mężczyźni i powinniście je uważać za święte. 11Tobie przypadną dary ofiarne Izraelitów składane rytualnym gestem kołysaniae. Daję je tobie, twoim synom i córkom jako wieczne prawo. Mogą je spożywać wszyscy z twojej rodziny, którzy są rytualnie czyści. 12 Oddaję tobie wszystko, co najlepsze: ze świeżej oliwy, z moszczu i zboża, które Izraelici przyniosą PANU jako pierwsze plony. 13Do ciebie będą należeć pierwocinyf, które przyniosą dla PANA ze wszystkiego, co rośnie w ich kraju. Może je jeść każdy członek twojej rodziny, który jest rytualnie czystys. 14Do ciebie będzie należeć wszystko obłożone klątwąg w Izraelu. 15Do ciebie będą należeć wszelkie istoty 8
LICZB 17,28 — 18,15
296
Lb 3,6-9
Lb 3,10
Lb 8,5-19
Wj 26,33
Kpł 7,7-14; Ez 44,29n
Kpł 27,28
04_Lb:04_Lb
Wj 13,11-16
Pwt 18,1n
Pwt 14,22-29
9/3/08
2:11 PM
Page 297
pierworodnes, które ofiaruje się PANU, zarówno spośród ludzi, jak i zwierząt. Powinieneś jednak wykupić wszystko, co pierworodne u ludzi i u zwierząt nieczystych. 16Wykupisz ich miesiąc po urodzeniu za cenę pięciu syklóws srebra: według wagi sykla świątynnegoa – sykl po dwadzieścia gerb. 17Nie będziesz jednak wykupywał pierworodnego krowy, owcy i kozy. Są one bowiem poświęcones. Krews ich wylejesz na ołtarzs, a tłuszcz spalisz w ogniu na miłą woń dla PANA. 18 Tobie przypadnie ich mięso, a więc mostek ofiarowany gestem kołysania oraz prawa łopatka. 19Tobie, twoim synom i córkom daję wiekuiste prawo do wszystkich ofiarnych darów, które Izraelici będą składać PANU. Będzie to wieczne i niezniszczalne przymierzes zawarte z wami przez PANA i nie wolno wam go łamać”.
a) sykl świątynny – zob. Lb 3,47+. b) gera – zob. Lb 3,47+. c) Kapłani i lewici nie otrzymali w Kanaanie żadnej ziemi (Lb 26,62). Mieli się całkowicie poświęcić służbie dla PANA. Utrzymanie miał im zapewnić lud. d) dziesięcina – podatek z płodów ziemi składany przez lud na utrzymanie lewitów. Lewici natomiast byli opodatkowani dziesięciną na rzecz kapłanów. Ci ostatni mieli znaczne dochody: udział w określonych ofiarach, pierwociny z bydła i roli, dodatkowe ofiary od ludu, dziesięcina od lewitów. Różnice między kapłanami a lewitami prowadziły z czasem do narastania antagonizmu pomiędzy tymi dwoma ugrupowaniami, a później nawet do wycofywania się lewitów ze służby w świątyni. Zob. Słownik.
Szacunek należny lewitom PANs rzekł do Aarona: „Nie będziesz miał żadnego dziedzictwa w ich kraju i nie otrzymasz żadnej części ziemic. Ja bowiem jestem twoją cząstką i dziedzictwem pośród Izraelitów. 21W zamian za służbę, którą lewicis pełnią w Namiocie Spotkanias, oddaję im jako dziedzictwo wszystkie dziesięcinyd składane przez Izraelitów. 22Synowie Izraelas bowiem nie będą mogli zbliżać się do Namiotu Spotkania, aby nie obciążać się winą, która sprowadza śmierć. 23Jedynie lewici będą pełnić służbę w Namiocie Spotkania i będą ponosili karę za swoje winy. A takie będzie wieczne prawo dla waszych potomków: lewici nie będą mieli żadnego dziedzictwa pośród Izraela,24bo jako dziedzictwo dałem potomkom Lewiego dziesięciny, które Izraelici będą przynosić dla PANA. Dlatego powiedziałem im, że nie będą mieć dziedzictwa pośród Izraelitów”. 25 Następnie PAN przemówił do Mojżesza: 26„Powiedz lewitom: Gdy będziecie przyjmować od Izraelitów dziesięciny, które daję wam jako wasze dziedzictwo, wówczas dziesiątą część z nich złożycie jako ofiaręs dla PANA. 27Będzie to wam policzone jako wasza ofiara z wymłóconego zboża oraz ofiara wina z tłoczni. 28W ten sposób wy również będziecie składać dla PANA ofiarę ze wszystkich waszych dziesięcin, jakie będziecie pobierać od Izraelitów. Dar należny PANU oddacie kapłanowi Aaronowi. 29Powinniście złożyć dar dla PANA ze wszystkich darów, jakie wam przypadną. Oddacie świętą część ze wszystkiego co najlepsze. 30Powiedz im jeszcze: Gdy odłożycie to, co najlepsze, będzie to lewitom policzone jako ofiara z wymłóconego zboża i z tłoczni. 31Możecie to jeść gdziekolwiek, zarówno wy, jak i wasze rodziny. Jest to bowiem zapłata za waszą służbę przy Namiocie Spotkania. 32 Gdy ofiarujecie to, co najlepsze, postąpicie właściwie. Nie zbezcześcicie świętych darów Izraela, a więc nie pomrzecie”. 20
297
LICZB 18,16-32
04_Lb:04_Lb
9/3/08
2:11 PM